Απομνημονεύματα αλλά όχι ειλικρινή

Απομνημονεύματα ή βιογραφίες;

Ανανέωση της δόξας ή αναζήτηση της πραγματικότητας;

Αυτόαγιογραφίες ή κριτική στο πλαισιο προσωπουκαι εποχής;

Ερωτήματα αυστηρά για το στοχούμενο αποτέλεσμα εκδόσεων που αφορούν την δράση και την προσωπικότητα εμβληματικών δημόσιων προσώπων του παρελθόντος. 

Τα απομνημονεύματα, εκτός απο τα «μυστικά» που αποκαλύπτουν, μεταφέρουν στις νεότερες γενιές, την «τέχνη» του συγγραφέα. 

Ξεχωριστό κείμενο κατά τον 19ο αιώνα, για τις γνώσεις που προσέφερε υπήρξαν τα απομνημονεύματα του Σατωμπριάν, που μαζι με την πολιτική σκέψη και εμπειρία του Γάλλου πολιτικού και λογοτέχνη σχετικά με την Γαλλική Επανάσταση, τον Ναπολέοντα αλλά και την Αμερική της εποχής, αφήνει ως παρακαταθήκη την μεγάλη αφετηρία του γαλλικού ρομαντισμού. 

Στα τέλη της δεκαετίας του 1940, βραβείο Νόμπελ λογοτεχνίας απονεμήθηκε στον Ουίνστον Τσώρτσιλ για το πολύτιμο έργο του για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τον ρόλο του σε αυτόν. Οι αναγνώστες έμαθαν τα παρασκήνια των τραγικών ετών, των τραγικών και νικηφόρων αποφάσεων. Το έργο, βαθιά  και εμπράκτως αντιναζιστικό, στήριξε παράλληλα, μέσω αυτής της δημοκρατικής αρετής την Δύση, στον Ψυχρό πόλεμο που αναπτυσσόταν ραγδαία όταν το έργο κυκλοφόρησε. 

Μεγάλη επίσης η επιτυχία των απομνημονευμάτων του στρατηγού Ντε Γκωλ, στα μέσα της δεκαετίας του 1950 όταν η Γαλλία « φλεγόταν» για την παροχή ή μη της ανεξαρτησίας στην Αλγερία. Κείμενο  αναγνωρισμένο σιωπηρά θετικά και απο την Αριστερά, αφού μέσα απο τις σελίδες, αναδεικνύεται το πνεύμα της έννοιας Αντίστασης, των κατακτημένων πολιτών, όρο που ο Γαλλος στρατηγός, πρωτοαναφέρει σε ραδιοφωνικό διάγγελμα του  μετά την κατάκτηση της Γαλλίας απο τον ναζισμό. Μαζί όμως το έργο στηρίζει την ηθική αυτάρκεια της μεταπολεμικής Ευρώπης, μέσα απο το πείσμα του ανθρώπου που επέβαλλε την ηττημένη Γαλλία, την Γαλλία του Βισύ, ως ισότιμο νικητή των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας, κατά του ναζισμού.

Προφανώς και υπέστησαν κριτική τα εργα των Τσώρτσιλκαι Ντε Γκωλ, μεταξύ άλλων, το ένα για το αποικιοκρατικό πνεύμα του βρετανού ηγέτη, το άλλο για την υπεροψία του γάλλου στρατηγού και για τον «βιβλικό» λόγο στην γραφή του. 

Εθνικά αφηγήματα όμως και τα δύο,  στήριξαν την χειμαζόμενη οικονομικά Ευρώπη μέσα απο το γιατί οφείλαμε να πολεμήσουμε τον ναζισμό και κυρίως γιατί οφείλουμε τα τιμούμε την νίκη επι αυτού. 

Κάθε βιβλίο αξίζει οταν εχει κάτι να πει. Όταν η σχέση πομπού και δέκτη μεταξύ συγγραφέων και αναγνωστών, ανανεώνει την πνευματική μας και ηθική συγκρότηση. 

Πλούσια και κυρίως ουσιαστική η διεθνής βιβλιογραφία σε εκδόσεις βιογραφιών από συγγραφείς, ιστορικούς των περιόδων εκείνων, που μελετούν τους αιώνες και τα φαινόμενα προσωπικοτήτων που χρήζουν βαθιάς ερμηνείας, όπως ο Ναπολέων Βοναπάρτης, ο Ιωσήφ Στάλιν, ο Αδόλφος Χιτλερ και άλλων που γοήτευσαν, οδήγησαν, ηγήθηκαν, παρέσυραν, κατέστρεψαν, ανέδειξαν τα πιό γενναία και ρομαντικά στοιχεία του ανθρώπου αλλά και τα πιό ποταπά στοιχεία όπως ο ναζισμός. 

Αναζητάμε είτε μέσα στο κείμενο του πρωταγωνιστή τι τον έκανε «μεγάλο» ή «μικρό», είτε μέσα στο κείμενο του βιογράφου, πως κατάφερε ο ήρωας ή η ηρωίδα και κυβέρνησαν τον κόσμο. Αναζητάμε τον κυνισμό τους, το πότε και πως υπήρξαν ευάλωτοι, τον αν αντελήφθησαν την κολακεία, τα στραβοπατήματα και τις μικρότητες, το αν τίμησαν ή όχι συνεργάτες, συγγενείς, δασκάλους. 

Πέρα όμως απο ότι μαθαίνουμε για το τι είχε γίνει τότε στην ζωή ηρώων και ηρωίδων, όπως κάθε τι που έρχεται δομημένο, ορθώς ή λανθασμένα από το παρελθόν, έτσι και ότι γράφεται σε απομνημονεύματα και βιογραφίες δύναται να λειτουργήσει για τις επόμενες γενιές ως παράδειγμα, ως έμπνευση, ως οδηγός, ιδιαίτερα σε καιρούς που η πολιτική ελπίδα εκλείπει. 

Μιλώντας και για ηρωίδες, ας έρθουμε στα απομνημονεύματα της πρώην Γερμανίδας καγκελαρίου, κ Άγκελα Μέρκελ που ηγήθηκε για δέκα έξι συναπτά έτη της ενοποιημένης χώρας της και εμμέσως της Ευρωπαϊκής Ένωσης.  Τι περιμέναμε και τι μάθαμε απο την γυναίκα πολιτικό που χειρίστηκε τα βήματα προς Ευρώπη του σήμερα. Παρότι εξήγησε με ουσία το γιατί ήταν προτιμότερη η δυτική δημοκρατία απο τον υπαρκτό σοσιαλισμό που βίωσε στην Ανατολική Γερμανία, ούτε εξήγησε την «αφελή» ενεργειακή εξάρτηση του γερμανικού βιομηχανικού κολοσσού απο το φθηνό ρωσικό καύσιμο, ούτε πως φθάσαμε στην εξάρθρωση της ευρωπαϊκής συνοχής. Ούτε για τα δικά μας, μας φώτισε με εδραιωμένες αναλύσεις για τον σχεδιασμό αντιμετώπισης του ελληνικού προβλήματος. 

Η μαρτυρία του Κώστα Σημίτη για τα χρόνια 1996-2004, κρίθηκε και σωστά ουσιαστική και ασφαλής για την αποτίμηση μιας περιόδου μετάβασης προς μια πιο συγκροτημένη χώρα. Τα αρνητικά που ακούστηκαν,  ότι απουσίαζε ο προσωπικός τόνος…

Για τους προσωπικούς τόνους, για τα στενά δικά μας παλικαρίστικα , κάποτε κυκλοφόρησε μια, αυτοέκδοση με τίτλο « Ο ηρωικός βιός του στρατηγού τάδε» με συγ γραφέα τον ίδιο τον στρατηγό τάδε. 

Προφανώς και πλήθος απομνημονευμάτων πρωταγωνιστών, από το 1821, την δεκαετία του 1940, την χούντα, την Κύπρο έως τα Ίμια που έχουν κυκλοφορήσει μας έχουν βοηθήσει ιδιαιτέρως στην αναζήτηση παρασκηνίων και προθέσεων. Απούσα όμως συχνότερα ηειλικρίνεια. Σε ελάχιστα από αυτά τα κείμενα καταγράφεται η διαχείριση της ρευστότητας που παραμένει ιδιαιτέρως κυρίαρχη στον τόπο μας. Λες και οι ηγέτες μας γεννιούνται με την απόλυτη βεβαιότητα στην αυτοπεποίθηση τους. Λες και ούσα η Ελλάδα χώρα αβέβαιης υπόστασης στην διεθνή σκηνή, θα είχαμε αποκλειστικά ηγεσίες πλήρους γνώσης και αποφασιστικότητας. Απούσα βεβαίως και η πολιτική ή άλλη ιδιοτέλεια.    

Σε γενική βάση, παρά κάποιες καλές συγκροτημένες βιογραφίες, στον τόπο μας κυρίαρχα είναι τα απομνημονεύματα τα οποία όσο προχωρά η ζωή μας χωρίς πολέμους ( ευτυχώς) αποτελούν το πιθανότερο απολογισμούς με στόχο «ηρωικές» εξόδους ή και απανεισόδους.  

O Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι Ιστορικός, Διευθυντής των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη

* Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην Καθημερινή της Κυριακής (31-8-2025)