Η Πολιτική Μεταφυσική του Κοντογιώργη: Κριτική μιας Μεταμφιεσμένης Δεσποτείας

Ολαρία ολαρά, γύρω - γύρω τα παιδιά,  ο μαρκήσιος Ντε Σαντ μ’ ένα χίππυ, ο φονιάς με το θύμα αγκαλιά, ο γραμματέας μαζί με τον αλήτη  κι η παρθένα με τον σατανά                     

– Διονύσης Σαββόπουλος

Το παραπάνω – φαινομενικά αθώο – τετράστιχο, με τη σκωπτική του δυναμική και τη συμβολική του απορρύθμιση των ρόλων, θα μπορούσε να διαβαστεί ως ποιητική μεταφορά της φαντασιακής πολιτειακής σύνθεσης που επιχειρεί ο Γιώργος Κοντογιώργης.

 Όπως στον στίχο όλα τα αντίθετα συγκατοικούν αρμονικά σε ένα παιδικό παιχνίδι, έτσι και στη σκέψη του Κοντογιώργη επιχειρείται μια ιδεολογική συμφιλίωση ασύμβατων στοιχείων: η δεσποτική συγκέντρωση της εξουσίας ντύνεται τον μανδύα της δημοκρατικής συμμετοχής, η έννοια του "λαού" διαμορφώνεται ως ενιαία και πειθαρχημένη ολότητα, ενώ η ίδια η πολιτική γίνεται πεδίο τελετουργικής νομιμοποίησης και όχι σύγκρουσης.

Σε αυτό το σχήμα, η πολλαπλότητα του κοινωνικού σώματος – με όλες τις εντάσεις, τις ανισότητες και τις αντιφάσεις του – εξομαλύνεται σε μια κατασκευασμένη ενότητα. Η «παρθένα με τον σατανά» του Σαββόπουλου δεν είναι απλώς ένας σουρεαλιστικός γρίφος· είναι ο καθρέφτης μιας πολιτικής πρότασης που παρουσιάζει τη δεσποτεία ως ελευθερία, την υπακοή ως συμμετοχή και τη σιωπή ως συναίνεση. 

Όπως ο Χομπς έντυσε τον φόβο με τον μανδύα της κυριαρχίας, έτσι και ο Κοντογιώργης μετατρέπει τον εκλογικό μηχανισμό σε μόνιμο όργανο αποπολιτικοποίησης – όχι για να απελευθερώσει, αλλά για να ακινητοποιήσει τον λαό στην αυταπάτη της συμμετοχής. Επικαλείται τη μορφή της εκλόγιμης μοναρχίας, όχι ως ιστορική αποτίμηση, αλλά ως πολιτειακό προκάλυμμα μιας ιδεολογικά καθαγιασμένης δεσποτείας.

Προβάλλοντας τον αρχαιοελληνικό κανόνα της "εκλογής και ανακλητότητας" ως πανάκεια για την κρίση της νεωτερικής δημοκρατίας, ο Κοντογιώργης δεν συνειδητοποιεί ότι η ίδια η έννοια της "εκλόγιμης μοναρχίας" είναι ένα πολιτικό οξύμωρο: η μοναρχία συγκροτείται ως αρχή μη αναστρέψιμης, θεμελιακής ετερότητας – αυτό που δεν εκλέγεται, δεν αλλάζει, δεν υπόκειται σε λόγο. Η εκλόγιμη μοναρχία είναι λοιπόν είτε θεσμική απάτη είτε απλή εναλλαγή προσώπων πάνω σε μια αμετάβλητη σχέση κυριαρχίας.

Η σκέψη του Κοντογιώργη πάσχει από μια θεμελιώδη αντίφαση που δεν μπορεί να θεραπεύσει, γιατί είναι συνυφασμένη με το ιδεολογικό της DNA: προσπαθεί να συνδυάσει την ιδέα της κυριαρχίας με την αρχή της λαϊκής αυτονομίας, χωρίς να θυσιάσει τίποτα από καμία. Αυτό που τελικά προκύπτει δεν είναι ούτε δημοκρατία ούτε αντιπροσώπευση· είναι μια φαινομενική πολιτειακή μορφή χωρίς υλική κοινωνική πραγματικότητα.

Αυτό που αποσιωπά – και σε αυτό δεν μπορεί να απαντήσει – είναι πως η πολιτική μορφή δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Όπως μας δίδαξε ο Μαρξ στη Γερμανική Ιδεολογία, κάθε μορφή πολιτικής αντιπροσώπευσης, κάθε θεσμός, κάθε "καθολικό" σώμα που εμφανίζεται ως υπεράνω ταξικών συμφερόντων, δεν είναι παρά η οργανωμένη μορφή της κυριαρχίας μιας τάξης πάνω στην άλλη. Το «εκλέγειν» δεν συνιστά πολιτική αυτονομία όταν δεν ελέγχει τα μέσα παραγωγής της κοινωνικής πραγματικότητας – κι αυτό ο Κοντογιώργης το αποσιωπά πλήρως.

Επιπλέον, κατασκευάζει ένα παρελθόν ιδεώδες – την «πόλι των κοινών» – και το μεταφέρει ως κανονιστικό ορίζοντα στο παρόν, χωρίς να λογοδοτεί για την ιστορική ασυνέχεια και τις υλικές μετατοπίσεις. Δηλαδή, καταγγέλλει τη νεωτερικότητα ως παρακμή, και ταυτόχρονα προσπαθεί να θεμελιώσει ένα «σύγχρονο» σύστημα που βασίζεται ακριβώς σε θεσμικές επινοήσεις της νεωτερικότητας (συνταγματική μορφή, εκλογή, τυπική νομιμοποίηση). Είναι σαν να επιδιώκει ένα μοντέρνο προμοντέρνο κράτος: ένα αμάλγαμα που δεν στέκει ούτε ιστορικά ούτε λογικά.

Η πολιτική, αντί να είναι πεδίο ρήξης, γίνεται πεδίο μνήμης· και η μνήμη, αντί να κινητοποιεί, ακινητοποιεί.

Εδώ, ο λόγος του Κοντογιώργη διαψεύδεται ριζικά από εκείνο που ο Hardt και ο Negri στο Πλήθος αναγνωρίζουν ως τη σύγχρονη μορφή της εξουσίας: μια αυτο-μετασχηματιζόμενη αυτοκρατορία, η οποία δεν χρειάζεται πλέον να καταπιέζει το πλήθος διά της ωμής βίας, γιατί το συμπεριλαμβάνει, το αναπαριστά, το μεταφράζει, το καναλιζάρει. Το πλήθος, λένε, δεν είναι ο λαός. Ο λαός είναι ενιαίος, καθοδηγήσιμος, αντιπροσωπεύσιμος· το πλήθος είναι πολλαπλό, ασύμμετρο, αδιαχείριστο. Γι’ αυτό και το πλήθος είναι επικίνδυνο. Ο Κοντογιώργης θέλει να το καταστήσει εκλογικά χρήσιμο. Να το μετατρέψει, δηλαδή, σε «λαό» που θα αναγνωρίζει τον εαυτό του στην αντιπροσώπευσή του· όχι για να τον εκφράσει, αλλά για να τον εξουδετερώσει.

Εκεί που ο Negri βλέπει στο πλήθος τη δυνατότητα ρήξης με την παγκόσμια μορφή της μετακυριαρχίας – εκεί όπου η εξουσία δεν είναι ένα Κέντρο αλλά μια διασπορά – ο Κοντογιώργης προσπαθεί να περισώσει την πολιτειακή ενότητα, το θεσμικό σώμα, την εθνική μορφή ως το προνομιακό πεδίο πολιτικής πράξης. Μα είναι ακριβώς αυτή η εμμονή στη μορφή που καθιστά το σύστημά του τόσο εγγενώς αντιδραστικό. Γιατί δεν προτείνει ελευθερία· προτείνει ενότητα. Δεν καλεί σε εξέγερση· καλεί σε κανονικότητα. Δεν επιδιώκει ρήξη με την κυριαρχία· την ανασυγκροτεί μέσω μιας κατασκευασμένης «συμμετοχής».

Έτσι, το πλήθος – το ζωντανό, παραγωγικό, διασπασμένο πλήθος του Negri – απορρίπτεται ως μη-πολιτειακό. Η διαφορά αντιμετωπίζεται ως αστάθεια, η σύγκρουση ως αρρώστια, η παραγωγική ενέργεια της κοινωνίας ως πρόβλημα. Το μόνο αποδεκτό υποκείμενο είναι το πειθαρχημένο σύνολο, ο ταυτισμένος πληθυσμός, ο λαός εντός του θεσμού.

Όπως ορθά υπογράμμισε ο Balibar, δεν υπάρχει δημοκρατία χωρίς ισότητα. Ο Κοντογιώργης όμως αποθεώνει την «συμμετοχή» χωρίς να την εντάσσει σε υλικούς όρους ισότητας: δεν αγγίζει την ταξική δομή, την οικονομική ανισότητα, την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, ούτε τις νέες μορφές τεχνολογικής εξουσίας που αναδύονται. Η συμμετοχή του δεν είναι πολιτική· είναι τελετουργική.

Ο Φουκώ θα πρόσθετε: η εξουσία δεν κατοικεί στους θεσμούς, αλλά στους μηχανισμούς επιτήρησης, πειθάρχησης και παραγωγής υποκειμένων. Ο Κοντογιώργης δεν κατανοεί το κράτος ως εργαλείο υποκειμενοποίησης· το συλλαμβάνει φορμαλιστικά, σαν σύνολο αρμοδιοτήτων. Έτσι, η εξουσία του μοιάζει καθαρή – αλλά είναι καθαρή, μόνο επειδή είναι αόρατη.

Η σκέψη του Κοντογιώργη δεν είναι πολιτική θεωρία· είναι πολιτική τελετουργία. Αντί να αποδομήσει τις σχέσεις εξουσίας, τις αναπαράγει στο όνομα της ιστορικής αυθεντίας. Αντί να αποκαλύψει την ασυμμετρία ανάμεσα στο κράτος και το πλήθος, την συγκαλύπτει πίσω από τη ρητορική περί «πολιτειακής αρμονίας».

Στο Πλήθος, ο Negri τονίζει πως το ζητούμενο σήμερα δεν είναι η «καλή» μορφή εξουσίας, αλλά η παραγωγική ρήξη με το μοντέλο της εκπροσώπησης – και η δημιουργία ενός νέου συλλογικού υποκειμένου που δεν μπορεί να αντιπροσωπευθεί, γιατί παράγει ο ίδιος την ισχύ του. Αυτό ακριβώς απορρίπτει ο Κοντογιώργης: την πολιτική ως παραγωγή, τη δημοκρατία ως σύγκρουση, το πλήθος ως δυνατότητα.

Και γι’ αυτό – όσο κι αν διατυπώνει την πρότασή του με ιστορικιστική κομψότητα – δεν μπορεί να απαντήσει στην πιο απλή ερώτηση:

Ποιος έχει την ισχύ;

Πώς την παράγει;

Και πώς μπορεί να την αρνηθεί;

Από αυτό το σημείο, η σκέψη του δεν καταρρέει απλώς πρακτικά. Καταρρέει θεωρητικά. Γιατί στο θεμέλιό της κρύβει μια βαθιά ιδεολογική αυταπάτη: ότι μπορεί να υπάρξει πολιτική μορφή αποκομμένη από τις σχέσεις κυριαρχίας που τη συγκροτούν.

Η πολιτική σκέψη του Κοντογιώργη αυτοϋπονομεύεται, όχι μόνο εξαιτίας της ιστορικής αναχρονιστικότητας των αναφορών του, αλλά κυρίως επειδή οικοδομεί ένα νοητικό σχήμα που φαινομενικά προτείνει μια εναλλακτική πολιτειακή τάξη, ενώ στην πράξη αναπαράγει τους ίδιους μηχανισμούς εξουσίας με άλλη ορολογία. 

Ο Μαρξ ήδη από τον 19ο αιώνα έχει επισημάνει ότι κάθε μορφή κράτους, όσο «δημοκρατική» κι αν φαίνεται, δεν είναι παρά η συμπύκνωση των ταξικών σχέσεων και της υλικής κυριαρχίας στο πεδίο του πολιτικού. Η πρόταση του Κοντογιώργη αγνοεί παντελώς τη σχέση ανάμεσα στην πολιτική μορφή και στη δομή της παραγωγής: υποστηρίζει πως μπορεί να υπάρξει ένα θεσμικό σύστημα «ανεξάρτητο» από τις κοινωνικές σχέσεις εξουσίας, χωρίς να αναμετρηθεί με τη σχέση ανάμεσα στην εργασία, την ιδιοκτησία, και την πολιτική. Πρόκειται για έναν αφελή ιδεαλισμό που συγχέει την τυπική θεσμικότητα με την πραγματική εξουσία.

Ο Φουκώ, μελετώντας τις τεχνικές εξουσίας και επιτήρησης, μας έμαθε πως η εξουσία δεν λειτουργεί απλώς «από πάνω» προς τα κάτω, αλλά κυκλοφορεί μέσα στο κοινωνικό σώμα, εγκαθίσταται στα μικρά σημεία, στα σχολεία, στα νοσοκομεία, στις φυλακές, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, στους αλγόριθμους. Στο πλαίσιο αυτό, η πρόταση του Κοντογιώργη για μια "ορθολογική πολιτεία" δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια φορμαλιστική αναπαράσταση του ίδιου πανοπτικού μοντέλου: η εξουσία παραμένει ανέλεγκτη, γιατί μεταμφιέζεται σε «αυθεντική έκφραση του σώματος των πολιτών». Όμως, όπως μας δείχνει και ο Balibar, η αυθεντικότητα δεν είναι κριτήριο πολιτικής ισότητας: η δημοκρατία δεν εξαντλείται στη μορφή της συμμετοχής, αλλά στην αναδιανομή της ισχύος και της ύλης.

Ο Κοντογιώργης ουσιαστικά φαντασιώνεται ένα "ιστορικό" συλλογικό υποκείμενο, το οποίο συμμετέχει σε μια διαφανή, καθολική, και αρμονική πολιτεία. Το πρόβλημα είναι πως αυτό το υποκείμενο δεν υπάρχει: πρόκειται για μια φαντασιακή ταυτότητα που αποκλείει τη σύγκρουση, το ανοικτό, το πολλαπλό, δηλαδή το πολιτικό ως τέτοιο. Αντιθέτως, όπως επισημαίνει ο Negri, η νέα πολιτική πρέπει να ξεκινά από το «πλήθος» ως καταφατική δύναμη – όχι από την εθνοπολιτισμική ανασύσταση μιας ενιαίας κοινότητας. Το πλήθος δεν ζητά να «εκλέξει» μονάρχη. Ζητά να οργανώσει την παραγωγή της ίδιας του της ζωής πέρα από τις κατηγορίες του Κράτους, του Έθνους και της Νομιμοποίησης.

Σε τελική ανάλυση, η σκέψη του Κοντογιώργη είναι μια αντιδραστική ουτοπία με φιλελεύθερη γλώσσα και αρχαϊκές εμμονές: κατασκευάζει μια φαντασιακή ενότητα ανάμεσα στον πολίτη και την πολιτεία, αρνούμενη να λογοδοτήσει για την ανισότητα που αυτή η ενότητα κρύβει. Είναι μια πολιτική μεταφυσική που φοβάται τη ριζική ετερότητα, τη ρήξη, την αμφισβήτηση.

Γι’ αυτό, πίσω από την ιστορικοφανή ρητορεία περί «αυτοκυβέρνησης», αυτό που απομένει είναι η πιο ύπουλη μορφή εξουσίας: εκείνη που ντύνεται με τα ρούχα της δημοκρατίας για να αποφύγει την αλήθεια του πολιτικού αγώνα.