Όλα τα είχε το ΝΑΤΟ, ο πόλεμος στο Ιράν του έλειπε…

Η ιδέα του Πρόεδρου Τραμπ για μία “ρήξη” μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης δεν είναι νέα. Το έχει δείξει πολλές φορές από την πρώτη ακόμα θητεία του. Ο Αμερικανός Πρόεδρος έχει μία αδιαμφισβήτητη δυσανεξία αν όχι απέχθεια απέναντι στο δίκτυο Συμμαχιών και Εταιρικών Στρατηγικών Σχέσεων των  ΗΠΑ παγκοσμίως και ιδιαίτερα στο ΝΑΤΟ διότι, όπως ο ίδιος διατείνεται ευρέως, όλοι οι άλλοι εκμεταλλεύονται την Αμερική.  

Από τις εμπορικές διαμάχες μέχρι τις αμυντικές δαπάνες και τη λειτουργία του ΝΑΤΟ, η διατλαντική σχέση εκλαμβανόταν ως “άνιση” συμφωνία, παρά ως Στρατηγική Συμμαχία. Ωστόσο μέχρι πρόσφατα, αυτή η στάση παρέμενε στο επίπεδο της πίεσης και της διαπραγμάτευσης. Ο πόλεμος στο Ιράν που ξεκίνησε η Ουάσιγκτον χωρίς καμία διαβούλευση ή έστω ενημέρωση των Συμμάχων και η απαίτηση του Τραμπ μετά την μέχρι τώρα στρατηγική αποτυχία να πετύχει τους πολεμικούς στόχους, να συμμετάσχουν ενεργά ή έστω υποστηρικτικά σε αυτόν δημιουργεί ένα σημείο καμπής.

Τώρα στις δυσκολίες θυμήθηκε τις Συμμαχίες. Οι Ευρωπαίοι Σύμμαχοι πρωτίστως, αλλά ακόμα και οι του “Ινδό-ειρηνικού” αρνήθηκαν, ενώ αρκετοί κατέστησαν σαφές ότι αυτός ο πόλεμος επιλογής δεν είναι δικός τους.  Η Ουάσιγκτον πίεσε για την άμεση εμπλοκή των Συμμάχων με  συμμετοχή τους σε ναυτικές επιχειρήσεις για τη διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ που το Ιράν έχει de facto κλειστά, καθώς και την παροχή ευρύτερων στρατιωτικών διευκολύνσεων. Η ανταπόκριση των ευρωπαϊκών κρατών υπήρξε μηδενική έως περιορισμένη ακόμα και από το Ηνωμένο Βασίλειο της λεγόμενης «ειδικής σχέσης» με την Αμερική. 

Η ευρωπαϊκή στάση βασίστηκε σε δύο βασικούς άξονες. Πρώτον, στην απουσία προηγούμενης διαβούλευσης που θεωρήθηκε παραβίαση της αρχής της συμμαχικής συνεννόησης. Και δεύτερον  στον φόβο ότι μια άμεση εμπλοκή θα μπορούσε να σύρει την Ευρώπη σε μια παρατεταμένη και αβέβαιη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή. Οι σύμβουλοι του Προέδρου Τραμπ μιας και ο ίδιος αδυνατεί να κατανοήσει την φύση και την λειτουργία του ΝΑΤΟ, θα έπρεπε να τον είχαν ενημερώσει και για αυτό αλλά πρωτίστως για το τι προβλέπει το περίφημο Άρθρο 5 του Βορειοατλαντικού Συμφώνου! Και για την ιστορία να τονίσουμε ότι αυτό το άρθρο επικλήθηκε και ενεργοποιήθηκε μόνο μία φορά στην 77χρονη ιστορία της Συμμαχίας, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ το 2001.

Η λεγόμενη ρήτρα συλλογικής άμυνας προβλέπει την συνδρομή σε περίπτωση επίθεσης εναντίον κράτους-μέλους της Συμμαχίας. Όχι όταν ένα  κράτος-μέλος  κάνει επίθεση σε ένα άλλο όπως έκανε η Αμερική ξεκινώντας έναν πόλεμο επιλογής όπως επιθυμούσε ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Νετανιάχου, εν μέσω μάλιστα διαπραγματευτικής διαδικασίας και μάλιστα εκτός της περιοχής ευθύνης του ΝΑΤΟ!

Αυτή η κρίση αναδεικνύει  ένα ευρύτερο στρατηγικό ρήγμα. Για την Ουάσιγκτον, η άρνηση των Ευρωπαίων να συνδράμουν επιβεβαιώνει την αντίληψη της Διοίκησης Τραμπ ότι ΗΠΑ επωμίζονται δυσανάλογο βάρος στην… παγκόσμια ασφάλεια και όπως και να έχει η Ευρώπη θα πρέπει να την ακολουθεί. Για την Ευρώπη αντίθετα, η μονομερής δράση των ΗΠΑ υπονομεύει την ίδια τη λογική της Συμμαχίας. Η άρνηση των ευρωπαϊκών κρατών να επιτρέψουν τη χρήση βάσεων, να παράσχουν στρατιωτική συνδρομή ή να εμπλακούν επιχειρησιακά δεν ήταν απλώς μια διαφωνία τακτικής. Ήταν πολιτικό μήνυμα  δυσπιστίας απέναντι στην Ουάσιγκτον που αποφασίζει μόνη και απαιτεί συλλογική στήριξη εκ των υστέρων!

Ο Τραμπ απέναντι στην Ευρώπη

Με… “Επική Οργή” απέναντι στους Ευρωπαίους Συμμάχους που αρνήθηκαν να υποστηρίξουν τον πόλεμο του και  απέρριψαν τα αιτήματα για βοήθεια στο άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ  αφού τους χαρακτήρισε «δειλούς», ο πρόεδρος Τραμπ γίνεται ολοένα και πιο απειλητικός. «Ποτέ δεν με επηρέασε το ΝΑΤΟ. Πάντα ήξερα ότι ήταν μια χάρτινη τίγρη»,  δήλωσε στην βρετανική εφημερίδα «The Telegraph»  υπονοώντας ότι σκέφτεται σοβαρά να αποσύρει τις ΗΠΑ από αυτό. Ίσως αυτές οι δηλώσεις αποτελούν το   πρόσχημα  για μια βαθύτερη αναδιάταξη σχέσεων όπως τουλάχιστον ο ήπιος Αμερικανός ΥΠΕΞ Μάρκο Ρούμπιο επεσήμανε σκληρά  αλλά και διπλωματικά. 

Η διατλαντική σχέση εισέρχεται σε μια έντονη κρίση, με το ΝΑΤΟ να βρίσκεται αντιμέτωπο με μία από τις πιο σοβαρές δοκιμασίες της ιστορίας του. Παλαιότερα ο Τραμπ χαρακτήρισε το ΝΑΤΟ παρωχημένο με απειλές για αποχώρηση. Τότε είχε όμως στην Διοίκηση του κάποιους εχέφρονες συνεργάτες που τον «φρέναραν» όπως ο Αντιπρόεδρος Πενς, ο υπουργός Άμυνας Στρατηγός Ματτίς και ο Υπουργός Εξωτερικών  Μάικ Πομπέο. Για την Ουάσιγκτον, η ευρωπαϊκή απροθυμία επιβεβαιώνει μια παλιά καχυποψία,  ότι οι σύμμαχοι επωφελούνται χωρίς να αναλαμβάνουν κόστος. Για την Ευρώπη, η αμερικανική στάση αποδεικνύει το  ότι οι ΗΠΑ δεν λειτουργούν πλέον ως αξιόπιστος εταίρος, αλλά ως απρόβλεπτος δρών που απαιτεί σε κάθε περίπτωση οπωσδήποτε ευθυγράμμιση

Το ΝΑΤΟ μπορεί ακόμα να μην καταρρέει αλλά μετατρέπεται σε κάτι διαφορετικό. Με έλλειμμα αυτοπεποίθησης και απουσία εμπιστοσύνης. Οι συμμαχίες δεν διαλύονται απαραίτητα με μια θεαματική ρήξη. Διαβρώνονται σταδιακά, μέσα από μικρές συσσωρευμένες ρωγμές. Ο πόλεμος στο Ιράν δεν δημιούργησε αυτή τη ρωγμή, απλά την έκανε  ορατή. «Αυτή είναι μακράν η χειρότερη κρίση που έχει αντιμετωπίσει ποτέ το ΝΑΤΟ », γράφει ο Ίβο Ντάλτερ πρώην Μόνιμος Αντιπρόσωπος (Πρέσβης) των ΗΠΑ στη Συμμαχία κατά τη διάρκεια της προεδρίας Ομπάμα! 

Για την Ουάσιγκτον πέρα από τα δικαιολογημένα σε μεγάλο βαθμό παράπονα πολλών Προέδρων για την αδιαφορία των Ευρωπαίων Συμμάχων να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες το ΝΑΤΟ, αυτό αποτελούσε πάντα τον   ακρογωνιαίο  λίθο της Αμερικανικής Στρατηγικής Ασφαλείας. Ένας μηχανισμός που εξασφαλίζει επιρροή, σταθερότητα και στρατιωτική υπεροχή σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο Τραμπ, αντίθετα, το προσέγγισε μέσα από ένα καθαρά συναλλακτικό πρίσμα. Για εκείνον, το βασικό ερώτημα δεν ήταν «τι προσφέρει το ΝΑΤΟ στη Δύση», αλλά «τι προσφέρει το ΝΑΤΟ στις ΗΠΑ  και αν αξίζει το κόστος αυτό»!

ΝΑΤΟ: Τα οφέλη για τις ΗΠΑ

Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να αντλούν σημαντικά οφέλη από το ΝΑΤΟ: Στρατιωτικές βάσεις, γεωπολιτική επιρροή, δυνατότητα ταχείας προβολής ισχύος και ένα δίκτυο συμμάχων που ενισχύει τη διεθνή τους θέση. Η πλήρης αποχώρηση δεν είναι εύκολη ούτε πολιτικά ούτε στρατηγικά. Η διοίκηση Τραμπ δεν λειτουργεί με τους όρους της παραδοσιακής διπλωματίας, δεν δίνει έμφαση σε αξίες, ιστορικούς δεσμούς ή αφηρημένες έννοιες όπως η «συμμαχική αλληλεγγύη». Αντιθέτως, όπως προαναφέρθηκε  σκέφτεται με όρους κόστους, οφέλους και άμεσου στρατηγικού κέρδους.

Και αυτό δεν μπορεί να παραβλεφτεί πέρα από τις απειλές για αποχώρηση. Να θυμίσουμε παρενθετικά ότι δεν είναι εύκολο για έναν Πρόεδρο να αποχωρήσει από την Βορειοατλαντική Συμμαχία. Το Κογκρέσο των ΗΠΑ με την πρωτοβουλία και του σημερινού Υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο ψήφισε στα τέλη του 2023 ότι αποχώρηση από τα ΝΑΤΟ μπορεί να γίνει μόνο με  την έγκριση πλειοψηφίας των δύο τρίτων της Γερουσίας ή πράξης του Κογκρέσου.

Συμπερασματικά θα επισημάνουμε για μία ακόμα φορά ότι  όσο η Ευρώπη τις ΗΠΑ άλλο τόσο και οι ΗΠΑ χρειάζονται την Ευρώπη πέρα από οποιαδήποτε γεωπολιτική μετατόπιση προκαλεί ο Τραμπ. Μπορεί ο Αμερικανός Πρόεδρος να αμφισβητεί το ΝΑΤΟ, αλλά δεν μπορεί εύκολα να το εγκαταλείψει. Το πιέζει αλλά ταυτόχρονα το χρειάζεται! Το αποδυναμώνει ρητορικά, ενώ επωφελείται από τη λειτουργία του.

Το ΝΑΤΟ προσφέρει στις ΗΠΑ κάτι που καμία άλλη συμμαχία δεν μπορεί να προσφέρει στον ίδιο βαθμό, όπως  στρατηγικό βάθος, πρόσβαση σε κρίσιμες βάσεις, επιχειρησιακή ευελιξία και πολιτική νομιμοποίηση για διεθνείς παρεμβάσεις. Το ΝΑΤΟ που γνωρίσαμε στις δεκαετίες της ύπαρξης του  έχει τελειώσει. Όχι με μια επίσημη διάλυση, ούτε με μια θεαματική αποχώρηση. Αλλά με κάτι πολύ πιο ουσιαστικό: την απώλεια εμπιστοσύνης και τη σιωπηρή άρνηση συνεργασίας!