Η σημασία του Διεθνούς Νόμου στις Σχέσεις των Εθνών 

"Ο δυνατός κάνει ό,τι του αρέσει κι ο αδύναμος υπομένει ό,τι του επιβάλλεται". Με τα κυνικά λόγια των Αθηναίων στον Μήλιο Διάλογο του Θουκυδίδη, ο αφορισμός αυτός φέρεται να συνοψίζει επιγραμματικά την αρχή του δικαίου του ισχυρού, που αδήριτα και άφευκτα, ως αιώνια αλήθεια ('eternal verity') ή και μεταφυσικά θεμελιωμένη ιστορική παναλήθεια, 'δομή του συστήματος', διέπει την λειτουργία των διεθνών σχέσεων. Τούτο αποφαίνεται κι επιτάσσει ο Ρεαλισμός, που όπως δείξαμε πρόσφατα σε άρθρο μας εδώ, συνιστά την πιο διαδεδομένη, ως περίπου αυτονόητη, θεωρία των Διεθνών σχέσεων. Αν ο νόμος και οι ηθικές αξίες που αυτός εγκολπώνει έχουν νόημα στο εσωτερικό των κρατών, όπου οι πολιτικές κοινωνίες αυτοθεσπίζονται αξιακά ως ο καλύτερος τρόπος εύρυθμης κι ειρηνικής συνύπαρξης των πολιτών, οι οποίοι στην πολιτική βρίσκουν τον τρόπο να ζήσουν ειρηνικά μαζί,  παρά τις διαφορές τους, και με όρισμα την λυσιτελέστερη επιζήτηση του κοινού αγαθού, στον 'άναρχο' κόσμο των διακρατικών σχέσεων, στην απουσία μιας ανώτερης Αρχής με αποτελεσματική δικαιοδοσία κι εκτελεστικές εξουσίες περιστολής της συμπεριφοράς των κρατών, κυριαρχεί ουσιαστικά το 'δίκαιο' του ισχυροτέρου, δηλαδή ο 'νόμος' της ζούγκλας. 

Αν αυτό είναι το σχήμα των πραγμάτων, έχει κάποια σημασία ή βαρύτητα στις σχέσεις των κρατών, στην διεθνή σφαίρα, ο διεθνής νόμος; Στο εσωτερικό των κοινωνιών το ερώτημα φαίνεται μάλλον αδιανόητο: ένα αποτελεσματικό νομικό σύστημα είναι ουσιαστικό κι απαραίτητο στοιχείο στην ίδια την υφή της κοινωνίας. Θεωρούμε άλλωστε δεδομένο ότι ένα τέτοιο σύστημα υπάρχει και διέπει τις σχέσεις των μελών της κοινωνίας, ενώ, σε δημοκρατικές πολιτείες, έχουμε την εμπιστοσύνη ότι οι κανόνες που επιτάσσει το κρατούν νομικό σύστημα ρυθμίζουν δίκαια, σε μια 'ακριβοδίκαιη' ισσορροπία, τα αντίρροπα και συγκρουόμενα συμφέροντα που υφίστανται στις κοινωνίες μας. Στο διεθνές επίπεδο, ωστόσο, η πληθύς των αντιπαραδειγμάτων στην (συνήθως) ατιμώρητη συμπεριφορά των κρατών, των κυρίων δραστών στην διεθνή σκηνή, εγείρει αμφιβολίες για την κάθε μία από αυτές τις προκείμενες, κι οπωσδήποτε για το αυτονόητό τους. Το Αφρίν, που βιάζεται ατιμωρητί από την Τουρκία, κι η στάμπα του κλεμένου γελαδιού στον κουρσεμένο Πενταδάκτυλο απέναντί μας, είμαστε βέβαιοι, ήλθαν χωρίς ανάγκη υπόμνησης στον νού σας.

Πόση σημασία αποδίδουν τα κράτη στον διεθνή νόμο;

Η απάντηση κατά πόσο η σημασία ενός αποτελεσματικού διεθνούς νομικού συστήματος γίνεται δεκτή από τα κράτη που δρουν σε αυτό είναι εξόχως πολιτική. Δηλαδή, και ναι και όχι. Όπως παρατηρεί ο πολύς Sir Arthur Watts QC, ενώ τα κράτη ενστικτωδώς επιζητούν να κάνουν ό,τι θέλουν και οι διατάξεις κι επιταγές του νόμου είναι πολύ χαμηλά στις προτεραιότητές τους, παραμένει αληθές και το γνωρίζουν ότι υπάρχουν λίγες, αν υπάρχουν καν, πλευρές στην διεθνή ζωή χωρίς νομικές συνέπειες και συναγωγές. Η αξιολόγηση, για παράδειγμα, της ποιότητας της διεθνούς συμπεριφοράς ενός κράτους εμπλέκει ουσιαστική αναφορά στον σεβασμό του διεθνούς νόμου, μολονότι σε κρίσιμες στιγμές στην διεθνή τους ζωή τα κράτη ζυγίζουν κι αποφασίζουν με πολιτικά κριτήρια - κυρίως ή αποκλειστικά - τις ενέργειές τους. Κι αυτό, όση σημασία κι αν αποδίδουν στην αξία του διεθνούς συστήματος του νόμου, για τον περισσότερο καιρό, κι οπωσδήποτε... για τα άλλα κράτη. Υπάρχει μια κουλτούρα του 'εννόμου' ή 'συννόμου' (legality) στις διεθνείς σχέσεις, ένα πλέγμα νομικών διατάξεων, είτε στο επίπεδο των συνομολογημένων υποχρεώσεων είτε σε αυτό των καθολικών διακηρύξεων, που διέπουν την διεθνή συμπεριφορά, ορίζοντας για τα κράτη τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους. Το παράδοξο, εδώ, είναι ότι όσο πιο αποτελεσματικό είναι το διεθνές νομικό σύστημα, τόσο πιο ενοχλητικό τείνει να καταστεί σε κρίσιμες στιγμές στην ζωή ενός κράτους. Ως στενός κορσές, η αποδοχή της τάξης και των κανόνων διεθνούς συμπεριφοράς που υποβάλλει η διεθνής νομοθεσία δίνει μια πιο κομψή σιλουέτα και προφίλ στα κράτη, φαίνεται να φοριέται όμως επειδή ακριβώς δεν εμποδίζει ουσιαστικά την κίνηση.

Παρά ταύτα, όσο κι αν τα κράτη συχνά - ή πιο συχνά από ό,τι η διεθνής κοινότητα θα το ανεχόταν - ενεργούν με τρόπο που δείχνει ότι δεν θεωρούν να δεσμεύονται από συγκεκριμένες διατάξεις της διεθνούς νομοθεσίας ή περιγράφουν ενέργειές τους (όσο εμπαικτικά παρατραβηγμένες και προκλητικά ξύλινες κι αν είναι αυτές οι περιγραφές) ώστε να εκφεύγουν από την καταδίκη τέτοιων διατάξεων, σε ένα αφηρημένο και γενικό επίπεδο κάνουν αποδεκτή την ύπαρξη της διεθνούς νομοθεσίας και των περιοριστικών της συνεπαγωγών. Όπως το έθεσε ο Τολστόϋ στο ‘Πόλεμος και Ειρήνη’, 'είναι καιρός να αποκηρύξουμε μια ελευθερία που δεν υπάρχει, για να αποδεχθούμε μια εξάρτηση για την οποία δεν είχαμε συνείδηση'. Συνιστά λοιπόν γεγονός αδιαμφισβήτητο ότι τα κράτη αποδέχονται την σημασία της ύπαρξης ενός αποτελεσματικού διεθνούς νομικού συστήματος. Κι ο κανών (ή κανόνες) του δικαίου στις διεθνείς σχέσεις εμπλέκει την ύπαρξη ενός συμπεριληπτικού συστήματος νόμων, με σαφήνεια ως το ποιοι είναι οι νόμοι αυτοί, προβλεψιμότητα ως προς το ποιες είναι οι νομικές συνέπειες της συμπεριφοράς, ισότητα έναντι του νόμου, την απουσία αυθαίρετης δύναμης, κι αποτελεσματική κι αδέκαστη εφαρμογή του νόμου. Τα ευεργετήματα μιας τέτοιας κατάστασης πραγμάτων, στην οποία αυτά τα στοιχεία είναι παρόντα, είναι εμφανή κι αυταπόδεικτα. Μάλιστα, ασκούν μια θετική επίδραση στην διεθνή ζωή. 

Το φυσικό ερώτημα γιατί τα κράτη να τείνουν να συμπεριφέρονται  με αυτόν τον τρόπο, αν το διεθνές σύστημα του νόμου έχει τέτοιες καταφανείς αδυναμίες, ώστε να μπορούν να το αγνοήσουν εντελώς, και χωρίς συνέπειες, έχει την απάντησή του. Εν μέρει, βέβαια, γιατί διαβλέπουν, και απορρίπτουν την εναλλακτική κατάσταση της απόλυτης αταξίας ή, με τους Ντυρκχαμιανούς όρους, 'ανομίας' και αστάθειας, αναγνωρίζοντας ότι μόνο ο διεθνής νόμος μπορεί να παράσχει ένα πλαίσιο τάξης και σταθερότητας. Όπως  και με τα επιχειρήματα για την σημασία που αποδίδεται εν γένει στην δικαιοσύνη, ο διεθνής νόμος κερδίζει μια αναμφισβήτητη κατ' αρχήν βαρύτητα καθώς μετέχει στην ηθική εκείνη διάσταση που ενέχει γενικά η έννοια του 'νόμου', κι ακόμα γιατί, όπως κι η δικαιοσύνη, εμπερικλείει εκείνες τις διασφαλίσεις, ή έστω υποσχέσεις, της αμοιβαιότητας. 

Αυτό, ακόμη κι αν γίνουν δεκτές οι μάλλον κυνικές παραδοχές ότι τα κράτη αποδέχονται την ύπαρξη και δηλώνουν στήριξη στην ισχύ του διεθνούς νόμου επειδή ακριβώς γνωρίζουν πόσο ατελής κι ανίσχυρος είναι, κι άρα όχι απόλυτα περιοριστικός ή δεσμευτικός γι' αυτά. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα ότι τα κράτη στηρίζονται στην ύπαρξη του διεθνούς νόμου όπως ο μεθυσμένος στους στύλους του ηλεκτρικού: ώστε να επιδιώξουν τα (ουσιαστικώς άνομα) συμφέροντά τους, προβάλλοντας μια νομική δικαιολογία που να μην είναι καταφανώς αστήρικτη και γελοία - σκεφθείτε μόνο την χρήση από την Τουρκία του επιχειρήματος των 'καθηκόντων-δικαιωμάτων' που απέρρεαν από τις Συνθήκες Εγγυήσεως για την εισβολή στην Κύπρο. Όπως το συνοψίζει ο έξοχος αφορισμός του Sir Arthur Watts QC, 'αν η πολιτική είναι η τέχνη του δυνατού, τότε ο διεθνής νόμος είναι απλά η τέχνη του εύλογου' (if politics is the art of the possible, then international law is merely the art of the plausible). Οι κυνικοί έχουν επιχειρήματα, λοιπόν, για να υποδεικνύουν ως απλά φαινομενική την αποδοχή του διεθνούς νόμου, ως μια επίφαση, επειδή ακριβώς ο διεθνής νόμος είναι τόσο ανίσχυρος ώστε να μπορεί να αγνοηθεί κατά βούλησιν. 

Υπάρχει, τελικά, ο διεθνής νόμος στις σχέσεις των κρατών;

Παραμένει, ωστόσο, ότι τα κράτη αποδέχονται την ύπαρξη του διεθνούς νόμου. Βάζουν ένα θετικό πρόσημο στην κουλτούρα της τάξης που η ισχύς του νόμου αντιπροσωπεύει και στηρίζει. Στην ίδια την προσωπική ζωή του και τις ευρύτερες δυνατότητες, εμπειρίες και την καλύτερη ζωή που του εξασφαλίζει η σύννομη και ασφαλής διεξαγωγή του διεθνούς εμπορίου, των οικονομικών συναλλαγών, των ταξιδίων, της απρόσκοπτης επικοινωνίας και εκπαιδευτικών ευκαιριών, ακόμη κι ο πιο κοντόφθαλμος μπορεί να διαγνώσει τα εχέγγυα που παρέχει για όλα αυτά το διεθνές σύστημα νόμου,  για την ύπαρξη δηλαδή του πλαισίου σταθερότητας, ασφάλειας κι εμπιστοσύνης που τα διασφαλίζει. Στο ευρύτερο επίπεδο των διεθνών σχέσεων, αυτή η σταθερότητα, προβλεψιμότητα κι ασφάλεια είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την επιδίωξη από τα κράτη των εθνικών τους συμφερόντων. Αποδέχονται ότι ο διεθνής νόμος συνιστά ένα ουσιαστικό στοιχείο του διεθνούς συστήματος πολιτικής τάξης. Η συμπεριφορά και η διεθνής πρακτική των κρατών εμφαίνει με πάμπολλους και επίμονους τρόπους την αναγνώριση του διεθνούς νόμου ως συστήματος, και της ανάγκης σεβασμού κι εφαρμογής συγκεκριμένων κανόνων και διατάξεων του συστήματος.

Όπως  και σε ό,τι αφορά την εθνική νομοθεσία, όπου ο νόμος μπορεί να παραβιάζεται, αλλά δεν καταλύεται ή ανατρέπεται σαν σύστημα νόμου που διέπει τις κοινωνικές σχέσεις και συνέχει την κοινωνική ζωή. Διαφεύγοντας με το αυτοκίνητό του ο κλέφτης εμπιστεύεται να γίνονται σεβαστά από όλους τα φανάρια της τροχαίας. Είναι πολύ ενδεικτικό και στην διεθνή ζωή πώς, περίπου χωρίς εξαίρεση, τα κράτη ζητούν να επιδείξουν νομικά επιχειρήματα που δικαιολογούν τις ενέργειές τους. Αυτό ακόμη και σε ακραίες περιπτώσεις, που κατάφωρα παραβιάζουν την διεθνή νομοθεσία, όπως η εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ, του Χίτλερ στην Σουδητία στην Τσεχοσλοβακία, η κατοχή του 37% της Κύπρου από την Τουρκία ή η εισβολή της τώρα στην Κυπριακή ΑΟΖ. Όσο έγκυρη, η συνήθως προκλητικά ανυπόστατη κι αν είναι η δικαιολογία, το γεγονός ότι προτάσσονται τέτοια επιχειρήματα δείχνει την σημασία που αποδίδουν τα κράτη στην συμμόρφωση με την διεθνή νομοθεσία. 

Τούτο συνιστά, βέβαια, την μεγίστη ειρωνεία στην πολιτική, τον κατ' εξοχήν, άλλωστε, χώρο της ειρωνικής παράλλαξης, του alliud dicere ac sentias: άλλα λέγειν και άλλα εννοείν, κι άλλα εννοώντας να εννοηθούν ότι εννοείς. Η ειρωνεία, όπως όταν η αιματοβαμμένη εισβολή της Τουρκίας στο Αφρίν ονομάζεται 'κλάδος ελαίας' και στην Κύπρο το 74  'ειρηνευτική επιχείρηση', δίνοντας ωμά ιστορικά παραδείγματα στον αφορισμό του Τάκιτου 'solitudinem parant, pacem appellant', δημιουργούν έρημο, την ονομάζουν ειρήνη.

Αλλά, ο διεθνής νόμος δεν συνιστά μια αλά καρτ επιλογή. Ισχύει στο σύνολό του, και για όλα τα κράτη, ισχυρά κι αδύναμα. Τα μικρά κράτη επιζητούν τάξη και ασφάλεια, τα μεγάλα κράτη επιδιώκουν την επιβολή της δικής τους τάξης. Ομάδες συγκρουόμενων συμφερόντων προωθούν την τάξη εκείνη που εκφράζει και διασφαλίζει τα δικά τους συμφέρονται, ενώ εξελίξεις στο πολιτικό οικοδόμημα, συνθήκες και συνομολογήσεις ομαδοποίησης κρατών όπως π.χ. η ΕΕ κι η εξελισσόμενη τεχνολογία μεταβάλλουν τους πυλώνες του πολιτικού συστήματος, όπως την έννοα της απαραβίαστης κυριαρχίας και της μη διαπερατότητας του εθνικού χώρου. Όλα αυτά αντανακλώνται κι έχουν τις συνέπειες τους και στην εξέλιξη του διεθνούς νόμου, που μετρά την δυναμική, την λειτουργικότητά του κι αποτελεσματικότητά του με την ευελιξία και δεκτικότητά του σε αυτές τις εξελίξεις. Ο διεθνής νόμος είναι ουσιαστικό μέρος της συνύπαρξης των εθνών όπως και ο νόμος κι η δικαιοσύνη για την συνύπαρξη των ανθρώπων, ούτε μια επιπρόσθετη επιλογή, ούτε όμως και δεδομένο. Σαν όρος και συνθήκη της δυνατότητας των ανθρώπων, σαν πολίτες ή σαν ομάδες να ζουν μαζί παρά τις διαφορές τους, είναι ένα αξιακό πρόταγμα που ζητεί την φροντίδα και την επιμέλειά μας, στο πλαίσια του σεβασμού του νόμου και των ανθρώπων σαν αξιών. Μια αλήθεια, ναι, αλλά σαν κάθε αλήθεια είναι κι αυτή αγωνιστική, καλεί για συνεχή εγρήγορση και λέει όχι στον εφησυχασμό μας.