Κάποιες σκέψεις για δικαστές και ποινικές διαδικασίες

Έχουν γραφεί πάρα  πολλά βιβλία μελέτες και άρθρα, που περιγράφουν τη προσωπικότητα του δικαστή, τις εσωτερικές καταστάσεις του όταν δικάζει μια δύσκολη και αμφιλεγόμενη ποινική δίκη και την αμφιβολία που τον βασανίζει ακόμα και μετά την έκδοση της απόφαση αν εκτίμησε σωστά τις αποδείξεις και αν η κρίση του  ήταν δικαία, για τις περιπτώσεις, που αναγκάζεται να εφαρμόσει ένα σκληρό νόμο, για τις εσωτερικές και εξωτερικές πιέσεις που δέχεται, όταν δικάζει μία υπόθεση με πολιτικές προεκτάσεις και κυρίως τι στάση και κοινωνική συμπεριφορά πρέπει να κρατήσει για να μη παρεξηγηθεί, ώστε οι αποφάσεις του να γίνουν αποδεκτές από όλους.

Όλα αυτά αποτελούν τις διάφορες όψεις ενός καλειδοσκοπίου που συνθέτουν την εικόνα ενός δικαστή, που διαφέρουν  ανάλογα τις μεταβλητές που συγκροτούν τη προσωπικότητα του δικαστή, ώστε  δεν είναι δυνατόν ούτε να υπαχθούν  πλήρως σε κατηγορίες ούτε να προβλεφθούν οι αντιδράσεις τους και κυρίως για το αποτέλεσμα μιας δίκης. Εγώ προσωπικά δεν βάζω ποτέ στοίχημα για την έκβαση μιας δίκης.

Εξάλλου  όλες οι παραπάνω συγγραφές, που έχω υπόψη μου έγιναν είτε από συνταξιούχους δικαστές  ή παλαίμαχους νομικούς, στους οποίους συμπεριλαμβάνομαι και συνήθως αναφέρονται σε ιδεατές καταστάσεις  και όχι σε δικαστικές παρεκτροπές, που ενώ είναι γνωστές, τις κρύβομε κατά το δυνατόν κάτω από το χαλί, πολλές φορές για τη προστασία προσωπικών δεδομένων και του απορρήτου της πειθαρχικής διαδικασίας.

Επομένως εφόσον λόγω χάσματος γενεών  δεν μπορούμε να κατανοήσομε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και συμπεριφορά της σημερινής γενιάς των δικαστών μόνο με γενικούς όρους μπορώ να μιλήσω για αυτούς και για τη γενική εικόνα που παρουσιάζουν κυρίως από την απόδοση τους, που εξαιτίας κάποιων βραδυπορούντων δεν αναγνωρίζεται η εξαιρετική απόδοση  αρίστων δικαστών. Την εικόνα της δικαιοσύνης σκιάζει και ο εμφύλιος πόλεμος των συνδικαλιστικών  δικαστικών παρατάξεων με άρωμα πολιτικής..

Είναι γεγονός ,ότι  οι νέοι δικαστές ιδίως όσοι προέρχονται από τη Σχολή Δικαστών σε σχέση με τους παλιότερους είναι περισσότερο θεωρητικά  καταρτισμένοι με μεταπτυχιακές σπουδές  και καλοί γνώστες ξένων γλωσσών και ηλεκτρονικών δυνατοτήτων, αλλά υστερούν κατά κανόνα σε πρακτικές γνώσεις, κοινωνική  και επαγγελματική εμπειρία, που είναι απαραίτητες για τη σωστή εκτίμηση των αποδείξεων, που θα οδηγήσουν στη σωστή εφαρμογή του νόμου,  γιατί οι παλιότεροι αφενός ασκούσανε  ενεργή δικηγορία πριν γίνουν δικαστές, αφετέρου ως δικαστές μετείχαν σε πολυμελείς δικαστικούς σχηματισμούς, όπου λόγω των πολύωρων διασκέψεων, που ήταν το μεγάλο σχολείο των δικαστών, προσελάμβαναν τη πείρα ,τις γνώσεις, το παράδειγμα και το δικαστικό ήθος και σθένος  των παλιών δικαστών, ως και εικόνες  για τη διεύθυνση της διαδικασίας με λελογισμένη ταχύτητα, ψυχραιμία , τήρηση ίσων αποστάσεων και να μη υποκύπτουν  σε παντός είδους πιέσεις κυρίως λαϊκές κατευθυνόμενες  για συμπαράσταση.

Οι παραπάνω ιδιότητες είναι απαραίτητες να συγκεντρώνει ένας τακτικός δικαστής όταν δικάζει ποινικές υποθέσεις που λόγω της ταχύτητας   και της αμεσότητας της διαδικασίας απαιτείται ταχεία αξιολόγηση των αποδεικτικών στοιχείων κυρίως για  να κριθεί η αξιοπιστία των μαρτυρικών καταθέσεων για να μπορέσει να σχηματίσει ο δικαστής δικανική πεποίθηση για την αντικειμενική και υποκειμενική υπόσταση της εκδικαζομένης πράξης και αν συντρέχουν και ποιες ελαφρυντικές περιστάσεις στο πρόσωπο του κατηγορούμενου.

Η υπαιτιότητα του κατηγορουμένου διακρίνεται σε δόλο και αμέλεια. Ο δόλος και οι ελαφρυντικές περιπτώσεις, που ορίζονται από τον Π.Κ.  που είναι ενδιάθετες καταστάσεις αποδεικνύονται εμμέσως δηλαδή συμπερασματικά με αξιολόγηση των πραγματικών περιστατικών, που προέκυψαν από τη διαδικασία και όχι κατά την προδικασία με το να απαλλάσσονται οι κατηγορούμενοι δια βουλεύματος για έλλειψη προθέσεως.. Σαφώς για κάποιες περιπτώσεις όπως μεταξύ ανθρωποκτονίας εν ψυχρώ και εν βρασμώ ψυχικής ορμής  απαιτείται εκτός από τη σωστή αξιολόγηση των αποδείξεων και δικαστικό σθένος, που κατά κανόνα διαθέτουν οι τακτικοί δικαστές, αλλά το πρόβλημα γεννάται για τους ενόρκους σε  επαρχιακά δικαστήρια, γιατί δημοσιοποιείται η ψήφος τους με κοινωνικές συνέπειες.

Ορισμένα κακουργήματα εκδικάζονται και στους δύο βαθμούς δικαιοδοσίας από το Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο Ενόρκων από τρεις τακτικούς δικαστές  και τέσσερεις ενόρκους, που κληρώνονται από τον κατάλογο των ενόρκων και που αποφασίζουν ισότιμα. Το σύστημα των ορκωτών δικαστηρίων αποτελεί λαϊκή κατάκτηση από την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης και πρέπει να διατηρηθεί. Μέχρι  το 1994 η ψήφος των ενόρκων ήταν απόρρητη, νομίζω όμως ότι το απόρρητο πρέπει να θεσπισθεί εκ νέου για να ψηφίζουν οι ένορκοι χωρίς φόβο.

Τα πρωτοβάθμια δικαστήρια συνήθως είναι λίγο πιο  αυστηρά στην επιμέτρηση των ποινών, γιατί υπολογίζουν, ότι το Εφετείο θα μειώσει τις ποινές ,  καθόσον οι  επιεικείς ποινές του Εφετείου που εκτίονται τελικά και  με τον υπολογισμό της προσωρινής κράτησης  και τις διατάξεις της υφ’όρον απόλυσης και τους ευεργετικούς νόμους  έχουν  σαν αποτέλεσμα την απόλυση εκ των φυλακών των κατηγορουμένων σε διάστημα μικρότερο της απαγγελθείσης ποινής. Η  πράξη απέδειξε, ότι μερικές φορές η επιεικής αυτή μεταχείριση μπορεί να έχει περαιτέρω συνέχεια

Πολλοί αποκαλούν το Εφετείο  Αφετείο, γιατί όταν εξαφανίζει τη πρωτόδικη απόφαση    κατά κανόνα  επιβάλλει ελαφρότερες ποινές ή ενίοτε αθωώνει το κατηγορούμενο  ομόφωνα ή κατά πλειοψηφία συνήθως,  όταν πρόκειται για Μικτό Ορκωτό Εφετείο  με τις ψήφους των ενόρκων.

Δεν διαθέτω στατιστικά στοιχεία για το ποσοστό των αποφάσεων πρώτου βαθμού, που κατόπιν ασκήσεως ενδίκου μέσου  από τον κατηγορούμενο ή σπανίως από τον εισαγγελέα  μεταρρυθμίσθηκαν από το δευτεροβάθμιο δικαστήριο, υπολογίζω όμως βάση των δεδομένων της περιόδου πρό του2004, που ήμουνα δικαστής  ότι υπερβαίνουν τις μισές. Δεν νομίζω όμως ,ότι το αυξημένο αυτό ποσοστό υποδηλώνει, ότι τα πρωτοβάθμια δικαστήρια δεν δικάζουν κατά κανόνα σωστά ή και το αντίθετο, αλλά κατά ένα μεγάλο μέρος η διαφορά αυτή δικαιολογείται εκ του ότι έχουν αλλάξει οι συνθήκες μεταξύ των δύο δικών ή ότι οι δίκες διεξάγονται με διαφορετικές μεταβλητές, όπως ότι οι διάδικοι έχουν συμβιβαστεί ή έχουν επικρατήσει ψυχραιμότερες σκέψεις ή έχει αλλάξει το νομικό καθεστώς.

Είναι γεγονός ότι ορισμένες κακουργηματικές πράξεις και οι δίκες, που επακολουθούν είναι ικανές  να διαταράξουν για πολλές γενιές ( είναι γνωστές οι κρητικές και μανιάτικες βεντέτες) την ειρηνική συμβίωση μιας τοπικής κοινωνίας, για αυτό νομίζω, ότι πρέπει οι υποθέσεις να εκδικάζονται κατά παραπομπή από τον Άρειο Πάγο σε δικαστήρια άλλων περιφερειών.

Τέλος πιστεύω για την προστασία και την έξωθεν καλή μαρτυρία των δικαστών  πρέπει να θεσπισθεί για τους δικαστικούς λειτουργούς κώλυμα εντοπιότητας, ώστε να μην υπηρετούν στο τόπο της καταγωγής τους   σε επίπεδο περιφέρειας και ότι οι κρίνοντες πρέπει να κρίνονται από ένα αναμορφωμένο σύστημα δικαστικής επιθεωρήσεως σύμφωνα με τις προτάσεις της επιτροπής Πισσαρίδη..

*Ο Λέανδρος Τ. Ρακιντζής ειναι Αρεοπαγίτης ε.τ.