Ο Σαλμάν Ρούσντι και ο Χαμενεΐ

Ο Μοντεσκιέ, μέσα από τις "Περσικές Επιστολές", δανείζει τη φωνή του σε φανταστικούς Πέρσες για να κριτικάρει την Ευρώπη από μέσα, με όπλο τη σκέψη, το χιούμορ και τη φιλοσοφική αποστασιοποίηση. Η φετφά κατά του Σαλμάν Ρούσντι, αντίθετα, είναι μια πραγματική επιβολή σιωπής από έξω, μέσω του φόβου και της θεοκρατικής εξουσίας. Ο ένας προωθεί τον διάλογο μέσω φαντασίας και λογικής, ο άλλος την εκδίκηση μέσω φόβου.

Ωστόσο, και η αντίδραση της Δύσης σε τέτοια φαινόμενα δεν είναι απαλλαγμένη από αντιφάσεις. Αν και διακηρύσσει τις αξίες της ελευθερίας και της ανεκτικότητας, πολλές φορές απαντά με βία, στρατιωτική επέμβαση, ακόμη και με την επιδίωξη εξόντωσης πολιτικών ή θρησκευτικών ηγετών που θεωρεί απειλή – όπως στην περίπτωση στοχοποίησης του Αγιατολάχ ή ηγετών όπως στο Ιράκ ή στη Λιβύη.

Οι δύο πλευρές παγιδεύονται σε έναν φαύλο κύκλο αντανακλαστικής βίας, όπου η κριτική αντικαθίσταται από την αντιπαράθεση, και η ελευθερία από την επιβολή – είτε θεοκρατική είτε "φιλελεύθερη". Έτσι, η σκέψη μετατρέπεται σε όπλο, και η ηθική σε στρατηγική

Το έργο του Μοντεσκιέ μας θυμίζει τη δύναμη της ιδεολογικής και πολιτισμικής κριτικής χωρίς βία, μέσω λογοτεχνίας, φαντασίας και ελευθερίας σκέψης. Η σύγκρουση με τον φανατισμό, είτε θρησκευτικό είτε πολιτικό, δεν κερδίζεται με περισσότερο φανατισμό, αλλά με κριτικό πνεύμα και αυτοσυνείδηση.

Έτσι γράψαμε 2 επιστολές σε λογοτεχνικό ύφος στην ιδέα του Μοντεσκιέ σχολιάζοντας πρόσφατα γεγονότα.

Επιστολή του Ρασίντ, μαθητή της σοφίας στη Γοργάν, προς τον σοφό Ζεϊντάν, ερημίτη της Βάλτης:

Γοργάν, τη νύχτα της 14ης του μήνα Ρατζάμπ

Αγαπημένε μου Ζεϊντάν,

Οι άνεμοι της Δύσεως φυσούν πάλι δυνατά στις ερήμους μας, και αυτή τη φορά δεν μεταφέρουν άρωμα μπαχαρικών ούτε λόγους εμπόρων, αλλά λέξεις δηλητηριώδεις, που κάποιοι τις λένε "λογοτεχνία" κι άλλοι τις αποκαλούν βλασφημία.

Σου γράφω με τα χέρια μου βαρύτερα από το μελάνι. Ένα βιβλίο περιφέρεται στον κόσμο — δεν είναι Κοράνιο, και όμως φέρει λέξεις που εισέρχονται στους ανθρώπους όπως το ξίφος στη σάρκα. 

Ένας άνθρωπος, ονόματι Ρούσντι, γεννημένος κάτω από τον ίδιο ήλιο που φωτίζει και τα δικά μας χώματα, αλλά τραφείς με τα βιβλία των Εγγλέζων, έγραψε ένα έργο — και το ονόμασε Οι Σατανικοί Στίχοι. Οι λέξεις του προκάλεσαν μανία. Σαν να είχε ρίξει φωτιά σε ναό, τόσο ήταν το μένος.

Ο συγγραφέας του, παιδί της Ινδίας αλλά μαθητής των απίστων, τόλμησε να χρησιμοποιήσει τη φαντασία του για να παίξει με τα ονόματα που εμείς ψιθυρίζουμε μόνο με σεβασμό. Το στόμα του, άλλοτε εργαλείο τέχνης, έγινε όπως το στόμα του Ιμπλίς: διαστρέβλωσε το φως για να φανεί πιο θελκτικό από την ίδια τη Λάμψη.

Μα εσύ θα με ρωτήσεις — και σωστά: Τι είναι η λογοτεχνία για έναν μουσουλμάνο; Είναι μονάχα στολίδι της σκέψης ή μήπως καθρέπτης του Θείου;

Η λογοτεχνία, αδελφέ μου, είναι αμανάχ, εμπιστευμένο φορτίο — δεν ανήκει στον συγγραφέα, αλλά στον Λόγο, που ο Θεός κατέβασε στον Προφήτη ως Κοράνιο. Και κάθε γραφή που αξιώνει θέση ανάμεσα στους ανθρώπους οφείλει να σέβεται εκείνον τον αρχέγονο Λόγο. Δεν υπάρχει ουδέτερη λέξη στο Ισλάμ· κάθε λόγος είναι είτε δικαιοσύνη είτε αδίκημα, είτε μνήμη είτε λήθη του Θεού.

Ο ποιητής, στο οικουμενικό Ισλάμ, δεν είναι ανεύθυνος δημιουργός αλλά φορέας μυστικής φλόγας. Ο Ιμπν Αραμπί έλεγε: "Ο λόγος που δεν έχει επίγνωση της πηγής του είναι σαν βροχή που πέφτει σε αλαζονικά βράχια — θόρυβος χωρίς καρπό."

Και ο ίδιος ο οδηγός μας, ο Αγιατολάχ, πατήρ του λαού και φύλακας του θείου νόμου, ύψωσε τη φωνή του.

«Το αίμα αυτού του ανόσιου επιτρέπεται», είπε, και το διέταξε με τέτοια βεβαιότητα, σαν να του το υπαγόρευε ο ίδιος ο Θεός. Φετφά το λένε, αλλά στα δικά μου αυτιά ήχησε σαν καταδίκη δίχως δίκη, σαν σπαθί που πέφτει πριν ακόμα ακουστεί η κραυγή του κατηγορουμένου.

Γι’ αυτό και το φετφά του Αγιατολάχ, όσο σκληρό και αν φαίνεται στα μάτια των Δυτικών, δεν γεννήθηκε από οργή, αλλά από την αντίληψη ότι η βλασφημία τραυματίζει το ίδιο το σώμα της Ούμμα. Οι Δυτικοί πιστεύουν στην αυτονομία του καλλιτέχνη· εμείς, στην ευθύνη του απέναντι στο Θεό και στην Ιστορία.

Από εκείνη την ημέρα, ο κόσμος μας αναταράχθηκε. Οι πιστοί αγρίεψαν, οι άπιστοι αγανάκτησαν, και οι άρχοντες της Δύσης έμειναν να ψιθυρίζουν λέξεις όπως "ελευθερία", "βλασφημία", "δικαίωμα". Δεν ξέρω αν αυτοί καταλαβαίνουν την πίστη μας — μα αναρωτιέμαι και αν εμείς καταλαβαίνουμε το δικό τους φόβο για το μαχαίρι που βγαίνει από το βιβλίο.

Δεν λέγω ότι η θανάτωση είναι πάντοτε η απάντηση — η Σαρία είναι πιο σοφή από τα ξίφη της. Όμως ούτε και η περιφρόνηση προς τα ιερά μπορεί να ονομαστεί "καλλιτεχνική ελευθερία", όπως λένε στις παγωμένες τους χώρες.

Ρωτάς τι είναι ο ποιητής. Θα σου πω, όπως το έμαθα από τον γέροντα Σουφί δάσκαλό μου: Είναι εκείνος που βλέπει τις σκιές, αλλά γνωρίζει σε Ποιον ανήκει το Φως. Όποιος γράφει χωρίς δέος, γράφει ενάντια στο ίδιο του το πνεύμα.

Ρωτάς επίσης αν ο λόγος πρέπει να έχει όρια. Σε έναν κόσμο όπου οι θεοί κατοικούν ακόμη στις καρδιές των ανθρώπων, ίσως ο ποιητής πρέπει να ζυγίζει τις λέξεις του με την προσοχή του ιερέα. Μα και ο ιερέας οφείλει να θυμάται: οι λέξεις δεν σκοτώνουν, αλλά οι φετφά το κάνουν.

Αδελφέ μου, ελπίζω να είσαι ασφαλής στα μακρινά σου βουνά, όπου ακόμη η σιωπή είναι σοφή και η αλήθεια ντύνεται με το πέπλο της ταπεινότητας.

Ο πιστός σου,

Ρασίντ

 Απαντητική Επιστολή του Ζεϊντάν, ερημίτη της Βάλτης, προς τον μαθητή της σοφίας Ρασίντ, στη Γοργάν

Βάλτη, την αυγή της 27ης του Σαφάρ

Αγαπημένε μου Ρασίντ,

Διάβασα τη γραφή σου σαν να έπεσε βροχή σε ξερό χωράφι. Η ψυχή σου πάλλεται από ευλάβεια και πόνο, και τα λόγια σου είναι βαριά όχι επειδή τα γράφεις με μελάνι, αλλά επειδή σταθμίζεις το άρρητο με ζυγαριά προσευχής.

Μα επίτρεψέ μου να σου γράψω όχι ως αντιρρησίας, αλλά ως αδελφός που βλέπει τα ίδια σύννεφα απ’ άλλη γωνιά του ουρανού.

Είπες πως το φετφά του Αγιατολάχ ακούστηκε στα αυτιά σου σαν καταδίκη δίχως δίκη — και η Δύση, αγαπητέ μου, δεν το άκουσε απλώς, αλλά το ένιωσε στο πετσί της σαν επιστροφή στο παρελθόν των Ιερών Εξετάσεων. Εάν η βλασφημία, όπως γράφεις, τραυματίζει το σώμα της Ούμμα, τότε απειλές θανάτου για συγγραφείς τραυματίζουν τον πυρήνα αυτού που η Δύση θεωρεί ιερό: τη δυνατότητα να μιλάς, ακόμα και λανθασμένα, χωρίς να φοβάσαι το μαχαίρι.

Και να σου αποκαλύψω κάτι που δεν ακούγεται στις ερήμους σας: και η Δύση, με τον δικό της τρόπο, εξέδωσε το δικό της φετφά. Όχι με σπαθιά, αλλά με δορυφόρους, με κυρώσεις, με στρατηγική περικύκλωσης. Δεν αρκέστηκε στη ρητορική. Δεν θέλει απλώς να σιωπήσει τον Αγιατολάχ· θέλει να σβήσει την ίδια την Περσία από τον πολιτικό χάρτη, όπως τη θυμάσαι εσύ και οι πρόγονοί σου. Όχι με λέξεις, αλλά με ατσάλι. Με αεροπλάνα. Με φωτιά που δεν καίει μόνο βιβλία, αλλά και πόλεις. Ορισμένοι ηγέτες, πιο φιλελεύθεροι από τον ίδιο τους τον λαό, ανακήρυξαν τον Αγιατολάχ όχι απλώς εχθρό του Ρούσντι, αλλά απειλή κατά της τάξης που εκείνοι οικοδόμησαν μετά τα δικά τους ποτάμια αίματος.

Η Δύση δεν πιστεύει στη βλασφημία όπως εμείς. Όχι γιατί είναι πιο σοφή ή πιο ανόσια, αλλά γιατί η ίδια οικοδόμησε την ταυτότητά της μέσα από σύγκρουση με τα ιερά της. Ο Χορκχάιμερ είπε πως ο φιλελευθερισμός υπερασπίζεται την ελευθερία μόνο όταν αυτή δεν απειλεί τα θεμέλιά του — μα ίσως εδώ, η Δύση απαντά όχι για να προστατεύσει μια ιδέα, αλλά για να πει πως η σκιά της απειλής δεν μπορεί να ρίχνει σκοτάδι στις λέξεις. Ούτε του Ρούσντι. Ούτε του Αγιατολάχ. Ούτε δικές σου. Ούτε δικές μου.

Η Δύση, Ρασίντ, δεν εκδίδει φετφά· εκδίδει εντάλματα πολέμου, ψηφίσματα εισβολών, συμφωνίες οπλισμού. Δεν λέει «το αίμα του επιτρέπεται», αλλά προετοιμάζει την απομόνωση ενός λαού μέχρι ασφυξίας, και όταν η ασφυξία γίνει κραυγή, τότε λέει: «είδατε; είναι βάρβαροι».

Για τη Δύση, Ρασίντ, ο λόγος δεν είναι ιερός επειδή αγγίζει το Θείο· είναι ιερός επειδή αγγίζει τον άνθρωπο. Και αν καμιά φορά αυτό σημαίνει πως οι ποιητές υβρίζουν — τότε οι απαντήσεις δίνονται με βιβλία, όχι με σφαίρες.

Μη νομίσεις όμως πως γράφω με οργή· γράφω με λύπη. Διότι ο φιλελευθερισμός που κάποτε υπερασπίστηκε ποιητές και στοχαστές, τώρα οπλίζει τις λέξεις του σαν στρατιώτες. Και τούτο δεν είναι λιγότερο επικίνδυνο από έναν φετφά. Ο Χορκχάιμερ έλεγε ότι όταν ο Διαφωτισμός ξεχνά τη δική του σκιά, γίνεται εργαλείο κυριαρχίας. Κι εγώ φοβάμαι πως αυτή η σκιά έχει πια καλύψει και τα μάτια και τις πράξεις της Δύσης.

Η διαφορά είναι πως η Δύση δεν λέει ότι ο Θεός της το διέταξε — λέει ότι το κάνει για "δημοκρατία", για "ανθρώπινα δικαιώματα", για την "ελευθερία του καλλιτέχνη". Και ίσως το πιστεύει. Όμως οι βόμβες, ακόμη κι όταν πέφτουν για λόγους υψηλούς, δεν διαλέγουν ανάμεσα σε άπιστο και παιδί, ανάμεσα σε στρατηγό και ποιητή.

Επομένως, δεν είναι μόνο ο ποιητής που πρέπει να ζυγίζει τις λέξεις του· και οι αυτοκρατορίες πρέπει να ζυγίζουν τις πράξεις τους, αν δεν θέλουν να μοιάσουν σ’ εκείνους που λένε ότι πολεμούν.

Αδελφέ μου, δεν υπερασπίζομαι την ασέβεια· ούτε όμως πιστεύω πως η αγιότητα σώζεται με φόνο. Μα αν θέλουμε να σωθεί κάτι ιερό — είτε το Κοράνιο είτε η ποίηση είτε ο ίδιος ο κόσμος — τότε χρειαζόμαστε πρώτα να κατανοήσουμε: όχι ποιος έχει δίκιο, αλλά ποιος μπορεί να δει τον άλλο χωρίς να τον εξοντώσει.

Σε ασπάζομαι με ελπίδα και φόβο,

Ζεϊντάν