O ταπεινός Αγούδουρας και η λαογραφία του

Ονομάζω ταπεινό ένα φυτό σαν τον αγούδουρα, γιατί, αν και είναι τόσο απαλό και ανάλαφρο φυτό, που ούτε χόρτο είναι, ούτε κανονικός θάμνος, και όμως, προσέφερε κάποτε, τόσα πολλά στον άνθρωπο!

Σαν θάμνος είναι ιδιαίτερα τρυφερός όταν είναι δροσερός, και μόνο όταν ξεραθεί γίνεται ξυλώδης, και από πράσινος γίνεται σκούρος καφέ.

Είναι όμως ιδιαίτερα εύχρηστος, και προσφέρεται σαν το τέλειο προσάναμα για τη φωτιά!

Δεν θα ασχοληθούμε όμως με την προέλευση της ονομασίας του αγούδουρα ή αλιγαδούρα, ούτε με τα διάφορα είδη και τις πάμπολλες ονομασίες του ανά τη χώρα, με τις πιο γνωστές σπαθόχορτο, βαλσαμόχορτο, υπερικό κλπ, γιατί ήδη έχουν γραφτεί αυτά όλα, και μάλιστα κατά κόρον!

Θα ασχοληθώ όμως με την κρητική λαϊκή θυμοσοφία, σε ότι αφορά τον αγούδουρα, και σίγουρα ο ίδιος ο λαός, έχει πάρα πολλά να μας πει, που μάλιστα δεν είναι γραμμένα πουθενά!

Ο αγούδουρας υπάρχει στη φύση σχεδόν όλο το χρόνο, ξερός ή πράσινος, και αρχές του καλοκαιριού ξεχωρίζει από μακριά, ανάμεσα στα ολόξερα καφετιά ή κατακίτρινα χόρτα!

Σε πρασιές με καταπράσινους αγουδούρους στην εξοχή, προτιμούσε ο τρουλήτης (κορυδαλλός) να κάνει τη φωλιά του, διότι θα έχει σίγουρα πρασινάδα και μια ωραία δροσιά την άνοιξη με τις πρώτες ζέστες!

Η λαογραφία της Κρήτης δεν άφησε παραπονεμένους τους αγουδούρους και στα τετράστιχα, όπου πολλά είναι αυτά που μιλούν για αυτόν, βασιζόμενα στις ιδιότητες του.

Μια ιδιότητα του είναι, που σαν φυτό είναι ιδιαίτερα ελαφρύ, ειδικά όταν ξεραθεί, και το παίρνει εύκολα ο άνεμος!

Αναφλέγεται πολύ εύκολα, άρα είναι άριστο προσάναμα για τη φωτιά, στο σπίτι ή στην εξοχή!

Άλλη ιδιότητα του είναι η κάποια τοξικότητα που έχουν τα άνθη του, πράγμα που επειρεάζει το δέρμα σε ανθρώπους και ζώα.

Τα μεν ζώα, ειδικά οι αίγες, όταν φάνε πολλούς αγουδούρους, παθαίνουν κάποιες δερματικές κακώσεις, μια ασθένεια δηλαδή, που την ονόμαζαν κι αυτή «αγούδουρα».

Οι κατσίκες όταν έτρωγαν πολλούς αγουδούρους άνοιξη και καλοκαίρι, πρηζόταν τα αυτιά τους, και σκούσανε, κάνοντας μεγάλες πληγές.

Πολλές φορές αν δεν υπήρχε η σχετική θεραπεία, ψωφούσαν κιόλας. Λέγανε τότε, πως «ο αγούδουρας τις έκαψε»!

Συνήθως όμως οι αγρότες ή οι βοσκοί, έτριβαν τα πάσχοντα σημεία της αίγας με λάδι και ξύδι, και αυτό βοηθούσε πολύ.

Για τους ανθρώπους πάλι, όσοι είναι ξανθοί και με ανοιχτόχρωμο δέρμα, λένε ότι παθαίνουν εύκολα δερματικές παθήσεις, αν παρευρεθούν για πολύ ώρα σε περιβάλλον με αγουδούρους.

«Γούδουρας» όμως λέγεται και ένα ακρωτήρι καθώς και το χωριό, που βρίσκονται νοτιοανατολικά της Επαρχίας Σητείας.

Να μην πούμε πως και το γνωστό μας νησί το Γαϊδουρονήσι, δεν πήρε το όνομα του, γιατί είχε πολλούς γαϊδάρους, ούτε μοιάζει καν με το συμπαθέστατο τετράποδο!

Έχουν να πούνε, πως κανονικά η αρχική του ονομασία ήταν «(Α)γουδουρονήσι», γιατί πράγματι είχε πολλούς αγουδούρους!

Ο αγούδουρας μας θυμίζει κι αυτός την Σοφία του Θεού, όπως εξάλλου και πολλά άλλα φυτά, σχετικά με τον τρόπο που η φύση μεριμνά για τον πολλαπλασιασμό τους.

Να θυμηθούμε τους σπόρους που γίνονται μικρά αλεξίπτωτα, σαν μικρές ιπτάμενες ομπρέλες, όπου τις παίρνει ο αέρας και τις σκορπά μακριά!

Μεγάλη Σοφία αυτή του Θεού!

Οι πικραγκουριές πάλι, που έχουν κάποιους θύλακες γεμάτους με ένα υγρό και πολλά σπόρια, που όταν ωριμάσουν, δημιουργείται με την ζέστη μια ισχυρή πίεση, και τα σπόρια εκτοξεύονται από μια μικρή τρύπα σε κάποια κοντινή απόσταση τριγύρω! Αν σε αυτό δεν κρύβεται η Σοφία του Θεού, τότε πού αλλού;

Μα φυσικά στον αγούδουρα!

Το φυτό αυτό που έχει συνήθως σφαιρικό σχήμα, έχει ένα πολύ επιφανειακό ριζικό σύστημα, και όταν ξεραθεί και πάρει το καφέ χρώμα, το σηκώνει με ιδιαίτερη ευκολία ο αέρας, αφού το ξεπατώνει και το πιο μικρό φύσημα!

Για αυτό λέμε καμιά φορά: «Αυτός μοιάζει με τον αγούδουρα», επειδή δεν είναι σταθερός στις απόψεις του, και αλλάζει εύκολα γνώμη, πάει δηλαδή από δω κι από κει, όπως ο αγούδουρας με το φύσημα του ανέμου!

Η Σοφία του Θεού λοιπόν, υποχρεώνει τον αέρα, αφενός μεν να τον ξεπατώσει, αλλά και εύκολα να τον παρασύρει και να τον πάει διάφορα ....βολταράκια!

Έτσι τον στέλνει πολύ μακριά από το σημείο που αρχικά ήταν, και αν δεν βρεθούν εμπόδια, μπορεί να διανύσει ακόμα και χιλιόμετρα!

Σε αυτήν την διαδρομή λοιπόν όπου περνά, καθώς περιστρέφεται, σπέρνονται στο έδαφος λίγοι λίγοι οι μικροί σπόροι του φυτού!

Αυτή η ιδιότητα του αγούδουρα να φεύγει γρήγορα με τον αέρα, είναι και ο λόγος που ο λαός λέει τη φράση: «Αυτός πάει σαν τον αγούδουρα", ή "σαν τον αγούδουρα γλακάς», κλπ.

Ο κόσμος κάποτε έκανε πολλά και διάφορα με τον αγούδουρα, χρησιμοποιώντας τον ποικιλοτρόπως.

Φρόντιζε πρώτα πρώτα, να τον έχει πάντα

στο σπίτι του σαν «αναλαμπή», δηλαδή σαν ενα εύκολο προσάναμα.

Τον ξεπάτωνε κάποτε δροσερό, και τον χρησιμοποιούσε σαν στρώμα στην καλύβα της εξοχής, όπου έμενε τα βράδια, την εποχή του τρυγητού, στο αλώνισμα, ή στο θέρος που διανυχτέρευε.

Κάπου χάμω άπλωναν πολλούς πολλούς αγουδούρους, επάνω έστρωναν μερικούς φάρδους (σακιά), και πάνω μία πατανία, όπου κοιμόταν ολοι, και εννοείται ήταν το καλύτερο στρώμα!

Στο αλώνι, είχαμε πάντα τις «αγουδουρόσκουπες», που τις έφτιαχναν με ένα δύο μεγάλους αγουδούρους, όπου τους έδεναν γερά στη άκρη σε ένα μακρύ ξύλο. Πλάκωναν έπειτα την σκούπα με μια πέτρινη πλάκα για μερικές μέρες, ωστε να πάρει το επίπεδο σχήμα της, και μετά η σκούπα ήταν έτοιμη.

Επειδή ήταν πολύ μαλακή η σκούπα αυτή, ήταν ιδανική στο να παρασύρει τα κόντυλα, επάνω από το λαμί, στο τέλος του αλωνίσματος.

Στο λαμί, στο τέλος του λυχνίσματος, ήταν 90 με 95 % καρπός (από σιτηρά ή όσπρια), και τα υπόλοιπα ήταν κόνδυλα. Η σκούπα όμως από αγούδουρα, παρέσυρε εύκολα τα κόνδυλα αυτά, και έμενε ο καθαρός καρπός.

Μετά το αλώνι ο καρπός αυτός πήγαινε στο σπίτι και έμπαινε στα πιθάρια, άλλα όμως δεν τα γέμιζαν μέχρι επάνω.

Επάνω πάνω, συμπλήρωναν με αγουδούρους, διότι η τοξικότητα τους δεν άφηναν να μπουν μέσα στον καρπό, ψείρες και άλλα έντομα, γιατί το φυτό είναι έντομοαπωθητικό!

Τους αγουδούρους, όπως και τα θυμάρια, οι αγρότες τους αξιοποιούσαν και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, όπως κάποτε στα μποστάνια, στο φύτεμα των αγρουλίδων κλπ.

Έβαζαν αγουδούρους κάτω από τις ντοματιές, καρπουζιές ή πεπονιές κλπ, αφενός μεν να μην ακουμπάνε οι καρποί στο χώμα και σαπίζουν, αφετέρου τους κάλυπταν και από επάνω επίσης, για να σκιάζουν, και μην τους καίει ο καυτός ήλιος του καλοκαιριού.

Έβαζαν επίσης αγουδούρους ή θυμάρια στον μισό λάκκο κατά το φύτεμα των αγρουλίδων (άγριων μικρών ελαιοδένδρων), και επάνω από τους αγουδούρους, σκέπαζαν με χώμα. Αυτό το έκαναν έτσι ώστε να υπάρχει μια αποθήκη νερού, και να κρατά την υγρασία που χρειάζεται το φυτό.

Αγουδούρους χρησιμοποιούσαν παλιά οι πιθαράδες και οι σταμνάδες, όπως ήταν οι Θραψανιωτες, κατά την μεταφορά των πήλινων προϊόντων τους. Σφήνωναν πολλούς αγουδούρους στις ανεμεσάδες στο σωμάρι, για να κρατάνε σταθερά τα πιθάρια, ή τα σταμνιά, ώστε να μην κουνιούνται και σπάσουν.

Κάποτε χρησιμοποιούσαν επίσης αγουδούρους στην εκτροφή μεταξοσκώληκα, διότι εσκάλωναν επάνω εκεί στα φυτά και έφτιαχναν τα κουκούλια τους.

Μια ακόμα χρήση του αγούδουρα, ήταν να τον κρεμούν παλιά επάνω στις συκιές.

Για ποιο λόγο άραγε το έκαναν αυτό;

Το έκαναν αυτό να κρεμούν ανθισμένους αγουδούρους επάνω σε παραγωγικά δένδρα το καλοκαίρι, κυρίως σε μέρη όπου δεν υπήρχαν άλλα λουλούδια για να προσελκύουν έντομα, και να γονιμοποιούνται τα σύκα, ή αλλά φρούτα.

Ακομα και στο γνωστό μας 40βότανο, μεταξύ των άλλων βοτάνων, αναφέρεται και ο αγούδουρας.

Επίσης πολύς κόσμος θεωρεί πως αν σε ένα γυάλινο βάζο με λάδι, βάλουμε και άνθη από αγούδουρα, σε δέκα μέρες θα έχουμε το «θαυματουργό» φάρμακο για πολλές παθήσεις, πόνους στις αρθρώσεις, πόνους γενικά, τσιμπήματα εντόμων, δερματικά προβλήματα κλπ.

Ενώ λένε πως ένα τσάι από αποξηραμένα άνθη αγούδουρα, ανακουφίζει το στομάχι, και βοηθά στις αϋπνίες.

Όμως δεν έχουν πεισθεί πολλοί, από οσους τα ψάχνουν αυτά, και αμφιβάλλουν για τη χρησιμότητα του αγουδουρόλαδου.

Προσδίδουν την τάχατε καλυτέρευση, κυρίως μόνο στις ιδιότητες του λαδιού, και όχι στην επίδραση του φυτού. Κι αυτό, διότι και από μόνο του το λάδι κάνει καλό!

Τον δε αγούδουρα που τον ονομάζουν πολλοί και βαλσαμόχορτο, οι πιο ψαγμένοι σήμερα βοτανολόγοι, πιστεύουν πως το γνήσιο βαλσαμόλαδο δεν προέρχεται από τον αγούδουρα, άλλα από ένα από τα τρία κύρια είδη, (ανάμεσα των 300 ειδών του φυτού)!

Τα πιο γνωστά είδη από τα υπερικά φυτά, είναι τα: Hypericum empetrifolium, το hypericum perfoliatum, και το hypericum calycinum.

Όμως το πιο αποτελεσματικό ιαματικό έλαιο από τα τρία είδη, παράγεται από το hipericum empetrifolium!

Είναι αυτό στις φωτογραφίες, με τα μακριά ίσια βλαστάρια, που το συναντάμε σε πολλά μέρη της χώρας, σε υψόμετρο 100 με 200 μέτρα.

Συγκεκριμένα το έχω συναντήσει στην Κρήτη, σε ακτές του δρόμου κοντά στον Σίβα, και σε κάποιο υψομετρικό επίσης, στην άκρη του δρόμου, στη διαδρομή από Κάλαμο προς Καπανδρίτι Αττικής.

Τους τρελλούς τον μεσαίωνα τους υποχρέωναν να πίνουν έκχυμα από αγούδουρα, διότι πίστευαν πως ξόρκιζε και έδιωχνε τα κακά πνεύματα!

Για τις ιδιότητες λοιπόν του αγούδουρα, αυτές που αναφέραμε παραπάνω, έχουμε και παρά πολλά τετράστιχα, είτε αυτά προέρχονται από το μακρύ παρελθόν, όπως τα παρακάτω:

«Καλία χω μια μελαχρινή

Παρά σαράντα άσπρες

Απού τσι τρώει αγούδουρας

Και του Αυγούστου οι κάψες

Βάλσαμο είν' τα λόγια σου

που η καρδιά γυρεύει

τάξε πως είν' αγουδούρας

που όλα τα γιατρεύει

Αγάλια αγαλια αγούδουρα

Κι έρχεται κι ο χειμώνας

Βρεγμένο θέλω να σε δω

αν αγλακάς ακόμας

Όλο 'πο τη παραβολή

με βάνεις να θερίζω

για να με τρώει ο αγούδουρας

κι'ο ήλιος να μαυρίζω».

Είτε τετράστιχα που προέρχονται από σύγχρονους ποιητές και στιχουργούς, όπως είναι η Χαριστή από τη Γαλιά ( Χαριστή Φανουράκη Κουκουμπεδάκη ) όπου μας λέει:

«Σαν τον ξερόν αγούδουρα

το ψιμοκαλοκαίρι

επόδωκα να σ' αγαπώ

γλυκύ του νου μου ταίρι...

Σα λουλουδίσει αγούδουρας

και χλωμοκιτρινήσει

ξαρρωστικό λογίζεται

απού πληγές θα κλείσει...

Σαν τον ξερόν αγούδουρα

π' αερας παρασέρνει

ετσά η γ' έρμη μου καρδιά

πάθη για σένα σέρνει....

Ως κι ο ξερός αγούδουρας

έχει κι εκείνος χάρη

που μ' ένα σπίρτο είν' ικανός

φωθιά να μονοπάρει.....».

Κάποιο πάλι τετράστιχο δικό μου, λέει:

«Σαν τον αγούδουρα γλακάς

Και δε σε φτάνει η μπάλα

Γιατί 'ν' τα πόδια σου μακριά

Τα ζάλα σου μεγάλα».

Έχουμε όμως και μια αναφορά σε ένα ποίημα με τίτλο «Βοσκοπούλα».

Είναι ένα ποιμενικό ποίημα της κρητικής λογοτεχνίας που πρωτοτυπώθηκε το 1627 στην Βενετία με δαπάνες του κρητικού Νικολάου Δρυμητινού, όπου σε ένα τετράστιχο αναφέρει και τον αγούδουρα, που στολίζει με άλλα φυτά της σπηλιά της ηρωίδας:

«Απόξω με μερτιές με ροσμαρίνους

με γούδουρους με βιόλες και με κρίνους

τόχενε το κοράσι στολισμένο

κι’ εμύριζε το σπήλιο το καϋμένο».

Συχνές φράσεις που αναφέρονται στον αγούδουρα, έλεγε πολλές ο λαός της Κρήτης, που κάποιες λειτουργούν και σαν παροιμίες:

"Έκαψε ο γιάτσος τα κηπικά κι ο αγούδουρας τα αρνιά'!

Συνήθως αυτό το έλεγαν σε μια γενική καταστροφή, όταν η μία κακοτυχία, διαδεχόταν την άλλη. Λέγανε επίσης τη φράση:

«Κάτω απ' τον αγούδουρο κοίτεται ένας λαγός κουντουρος».

Προφανώς σε αυτήν εδώ τη λαϊκή φράση, έχουμε μια παρήχηση του ρο και του ταυ.

Όμως λειτουργεί και σαν παροιμία, μεταφορικά, που σημαίνει ότι οι μικρές δυνατότητες φέρνουν και μικρά αποτελέσματα.

Ένας φτωχός σε πούμε, δεν μπορεί να είναι μέσα σε μια πόρσε!

Κάτω από έναν αγούδουρα λοιπόν, τι λαγός να μπορεί κρυφτεί; Μόνο ένα πολύ μικρό λαγουδάκι! Όπως λέμε, πως ένα μικρό πουλί κάνει και μικρή κουτσουλια!

Έλεγαν επίσης όταν ταχτάριζαν τα μωρά:

«Ντούρου Ντούρου Ντούρου Ντούρου

Να σε δέσω τ' αγουδούρου»!

Έχουμε και εδώ μια παρήχηση του ρ.

Είχαμε παλιά και την φράση:

«Μα που τον έδεσες, στον αγούδουρα»;.

Το έλεγαν οι γονείς στα παιδιά, όταν δεν καλόδεναν το ζώο τους στην εξοχή, σαν το πήγαιναν για βοσκή, και εκείνο έλυνε και το εσκαγε!

Και έλεγαν τη φράση αυτή, γιατί δεν εννοείται ποτέ, να δέσει κάποιος ένα ζώο σε αγούδουρα, αφού τον ξεπατώνει ακόμα και ο ίδιος ο αέρας!

Υπήρχε και ακόμα μια σκωπτική φράση:

«Μα πάλι με αγουδούρους εγέμισες τη βούργια»!

Υπήρχε η εντύπωση παλιά, πως η βούργια των κυνηγών που ήταν πάντα παραφουσκωμένη, δεν είχε πάντα λαγούς, ή άλλα κυνήγια μέσα!

Ότι επίτηδες τις γέμιζαν με αγουδούρους, για να μην ντρέπονται να γυρίσουν σπίτι με άδεια βούργια!

Έτσι την φράση αυτήν, την έλεγαν τακτικά οι παλιοί, αστειευόμενοι όταν επρόκειτο γενικά για πολύ γεμάτη βούργια!

Μα και από μόνη της η φράση από το γνωστό τετράστιχο :

«Αγάλια αγαλια αγούδουρα, κι έρχεται κι ο χειμώνας...»!

Ήταν μια σοφή και διδακτική φράση - παροιμία, για όσους δεν είχαν προνοήσει έγκαιρα, το τι θα επακολουθήσει, ή τι μπορεί να επιφυλάσσει το μέλλον τους, ώστε να είναι σε θέση να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα έγκαιρα.

Έλεγαν τη φράση παλιά, για όσους θεωρούσαν τους εαυτούς σπουδαίους, επειδή τύχαινε να έχουν την στήριξη τρίτων, και έτσι ήταν σε θέση να καταπιέζουν τον κοσμάκη!

Κι αυτό, γιατί ο αγούδουρας αρχικά είναι μεν ελαφρύς, και το καλοκαίρι «αγλακά και τρέχει, πετάει και χοροπηδάει», κάτσε όμως να φάει στην πλάτη μια γερή νεροποντή του χειμώνα, και να δούμε μετά, κατά ποσο θα τρέχει!

Αυτό, γιατί ο αγούδουρας στο τέλος, μάλλον σε λάσπες μέσα θα καταλήξει! Τα ίδια και σαν φάει στην πλάτη του, τον πρώτο δυνατό χιονιά!

Σαν να λέμε δηλαδή, «πίσω έχει η αχλάδα την ουρά»!