Ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος των τεχνικών εικόνων και η σχέση με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Ένα από τα πλέον κρίσιμα θέματα που απασχολούν και θα απασχολήσουν τα επόμενα χρονιά, είναι η θαυμαστός νέος κόσμος1 των τεχνικών εικόνων (φωτογραφία, βίντεο, φωτορεαλισμός κοκ) μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) όπως το facebook, twitter, Instagram κτλ. και η τεράστια επίδραση στις ζωές μας. Εικόνα 1. Joan Fontcuberta, Googlegrams, 2005 Δεν χωρά καμία αμφιβολία ότι ζούμε την εποχή της τεχνική (ή ψηφιακής πλέον) εικόνας. Η persona μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν υποκαταστήσει πλέον την ανθρώπινη προσωπικότητα, με την επιδημία του Covid-19 να δρα σαν καταλύτης.

Πόσοι όμως έχουμε στοχαστεί άραγε με την έννοια της ψηφιακής εικόνας; Μια εξαιρετικά προφητική ερμηνεία μας δίνει ο Vilem Fluser. ’’Η εικόνα είναι μεσολαβητής αναμεσά στον άνθρωπο και στον κόσμο […] Σκοπός των εικόνων λοιπόν είναι να παρατήσουν τον κόσμο και να τον κάνουν κατανοητό στον άνθρωπο […]

Προορίζονται για χάρτες και μετατρέπονται σε οθόνες. Αντί να παρατήσουν τον κόσμο στον άνθρωπο, τον αποκρύπτουν, θέτουν τον εαυτό τους στη θέση του κόσμου σε βαθμό που ένας άνθρωπος ζει σαν συνάρτηση των εικόνων που παράγει […] οι απανταχού παρούσες τεχνικές εικόνες έχουν αρχίσει να ανακατασκευάζουν μαγικά την ‘πραγματικότητα’ σε ένα ολοκληρωμένο σενάριο που θυμίζει εικόνα. Εδώ εμφανίζεται ένα είδος λήθης […]

Η φαντασία έχει μετατραπεί σε παραίσθηση’’. Πάντα μου έρχεται στο μυαλό το ευτράπελο σκηνικό που παρουσιάζει ο Ρομπέρτο Σαβιάνο, με τους εκκολαπτόμενους μαφιόζους της Καμόρα να παρακολουθούν με μανία τις χολιγουντιανές γκανγκστερικές ταινίες και προσπαθούν να αντιγράψουν τον τρόπο που πυροβολούν οι πρωταγωνιστές, κρατώντας το όπλο υπό γωνιά, με την διαφορά ότι στην πραγματικότητα, με την δύναμη της εκπυρσοκρότησης του όπλου, αρκετά συχνά τραυματιζόντουσαν . Οπότε έβλεπες συχνά στους δρόμους της Νάπολη νεαρούς με δεμένους τους καρπούς τους . Βλέπουμε ότι αυτή η τεχνίτη εικόνα, ανακατασκευαζομένη σε ‘πραγματικότητα’ έχει οδυνηρές συνέπειες.

Πρωτοπόρος καλλιτέχνης ο οποίος ’’για περισσότερα από τριάντα χρόνια επιχειρεί με συνέπεια να δείξει τα όρια τέχνης, επιστήμης, φωτογραφίας και πραγματικότητας, πλέκοντας γοητευτικές αφηγήσεις και οπτικές απάτες ως αντίβαρο στη, συχνά αμφιλεγόμενη, αλήθεια των εικόνων και του λόγου’’ είναι ο Joan Fontcuberta. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η «ανακάλυψη» του αρχείου του Γερμανού ζωολόγου Dr. Peter Ameisenhaufen, χαμένο από το 1955, που το παρουσίασε με το έργο του Fauna (1987)6 και με το παρουσιάζονται για πρώτη φορά περίεργα ζων, τα οποία έχουν εξαφανιστεί πλέον (βλ. εικόνα 2). Πρόκειται προφανώς για μοντάζ… Εικόνα 2. Μια από τις αποκαλύψεις στο αρχείο του Dr. Peter Ameisenhaufen , ο Centaurus Neandertalensis. Άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η δουλειά του με τίτλο Googlegrams (2005) (βλ. εικονα 1) με την οποία «οι εικόνες αυτής της σειράς κατασκευάζονται μέσω ενός δωρεάν προγράμματος φωτομωσαϊκού συνδεδεμένου διαδικτυακά με τη μηχανή αναζήτησης Google.

Το τελικό αποτέλεσμα αποτελείται από 10.000 εικόνες που είναι διαθέσιμες στο Διαδίκτυο, που βρέθηκαν με την εφαρμογή κριτηρίων αναζήτησης ειδικά για κάθε εικόνα»7 . Ένας νέος κόσμος μέσω των φωτογραφιών.

Πάνω σε αυτό το πλαίσιο των τεχνικών εικόνων παράγεται πλέον πολιτική. Η εικόνα ή ένα βίντεο αποκτά την ‘πραγματικότητα’ που του δίνει ο εκάστοτε χείριστης. Ο δε καταιγισμός των τεχνικών εικόνων που μας κατακλύζει, καθιστά πλέον αδύνατο να εμβαθύνεις και να στοχαστείς. Η επέλαση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) ενσωμάτωσε μέσω του προφίλ, την έννοια της ‘πραγματικότητας’ των τεχνικών εικόνων στην προσωπικότητα.

Όπως έλεγε και ο Μάριος Πλωρίτης «υπάρχουν τρεις Γιάννηδες, ο Γιάννης που είμαστε, ο Γιάννης που νομίζουμε ότι είμαστε και ο Γιάννης που νομίζουν οι άλλοι ότι είμαστε». Οπότε έχουμε τον διττό ρολό ως χρήστες των ΜΚΔ τόσο ως πήγες ως και ως δέκτες ενημέρωσης μέσω τεχνικών εικόνων.

Τα ΄΄15 λεπτά δημοσιότητας΄΄ του Αντί Γουορχωλ είναι πλέον ένα επιτυχημένο post ή ακόμα καλύτερα να αναχθείς σε σημαίνων profile στο Facebook ή στο Twitter και οι αναρτήσεις σου να μαζεύουν αρκετά like, repost κοκ. Κάνεις μπορεί πολύ ευκολά να πει ότι η αντικατάσταση των παραδοσιακών ΜΜΕ με τα ΜΚΔ δύναται να φέρει ‘προλεταριοποίηση’ την ενημέρωση και εκδημοκρατισμό. Κάτι τέτοιο είχε απορρίψει από το μακρινό 1967 ο Ουμπέρτο Έκο ’’Αλλά μέσα σ' αυτό το προλεταριάτο κανένα επαναστατικό κίνημα δε θα μπορούσε να διακηρύξει « Προλετάριοι όλου του κόσμου ενωθείτε!». Γιατί, ακόμη κι αν τα μέσα επικοινωνίας, με την ιδιότητα των μέσων παραγωγής, άλλαζαν αφεντικό, η κατάσταση υποταγής δε θα άλλαζε. Τελικά είναι σωστό να φοβόμαστε ότι τα μέσα επικοινωνίας θα αλλοτριώνουν τον άνθρωπο ακόμη κι αν διευθύνονται από το λαό. […]  το περιεχόμενο των μηνυμάτων δεν θα εξαρτηθεί από το συγγραφέα αλλά από τις τεχνικές και κοινωνικές προδιάγραφες του μέσου μαζικής ενημέρωσης8 ’’. Ανατριχιαστικά προφητικός. Είναι γνωστό πλέον από διαρροές πρώην εργαζομένων στο Facebook, ότι ο αλγόριθμος με τον οποίο μας εμφανίζει τα posts προσπαθεί να βρει «συγγένειες» με τις προτιμήσεις μας, με αποτέλεσμα να δημιουργείται η ψευδαίσθηση (ή ‘πραγματικότητα’ κατά τον Flusser) ότι έχουμε πάντα δίκιο.

Επίσης μας προβάλει θέματα που είναι εύκολο να μας εξοργίσουν αφού ’’οι αντιδράσεις των χρηστών μετατρέπονται από το Facebook σε δολάρια διαφημίσεων’’9 Πάνω σε αυτό το πλαίσιο του καταιγισμού των τεχνικών εικόνων και της φύσης των ΜΚΔ, έχουμε κατά τη γνώμη μου, παράλληλα φαινόμενα τα οποία δρουν συνδυαστικά και τα οποία καταστούν αδύνατη οποιαδήποτε απόπειρα δημοκρατικής έκφρασης στα ΜΚΔ. Πρώτον, στην αγωνιά του εκάστοτε χρήστη να είναι αρεστός στην αρένα των likes, προσπαθεί να προκαλέσει αρκετά επιφανειακές αντιδράσεις. Λόγω ότι είναι αδύνατο να εμβαθύνεις σκοράροντας στο κινητό, έχεις αυτό που λεμέ «3 δευτερόλεπτα» για να εντυπωσιάσεις των χρήστη με το post σου.

Οπότε θα πρέπει να προκαλέσεις είτε την συμπάθεια οντάς αρκετά αρεστός είτε την αντίδραση οντάς προκλητικός. Όλα αυτά βέβαια δεν απαιτείται να έχουν καμία σχέση με την προσωπικά του. Ο ανταγωνισμός των likes είναι αδυσώπητος και οποιοσδήποτε που, όχι μόνο δεν πατάει like, αλλά τολμάει να εκφράσει αντίθετη άποψη, είναι εχθρός. Από την φύση του, ο γραπτός λόγος δεν έχει την πλαστικότητα μιας πραγματικής κουβέντας και συνομιλίας.

Είναι σχετικά εύκολο λοιπόν, ο χρήστης να μπει στα χαρακώματα της άποψης τους και να πυροβολεί τον εχθρό κατά βούληση, σαν άλλος Δον Κιχώτης. Όλα αυτά όπως είναι φυσικό έχουν αντίκτυπο στον εσωτερικό ψυχισμό του καθενός μας. Βλέπουμε λοιπόν ότι η «τεχνική εικόνα» των ΜΚΔ δημιουργεί «νέα πραγματικότητα» όπως μας το περιγράφει ο Flusser και « δεν θα εξαρτηθεί από το συγγραφέα αλλά από τις τεχνικές και κοινωνικές προδιάγραφες του μέσου μαζικής ενημέρωσης» όπως αναφέρει ο Eco Εκεί πλέον που η ψηφιακή εικόνα όχι μόνο έχει αντικαταστήσει την πραγματική αλλά της προκαλεί ανεπανόρθωτη φθορά, είναι στον ανταγωνισμό για την αιωνία ομορφιά στην αρένα του Instagram με τους χρήστες να προσπαθούν τόσο να μιμηθούν τα διάσημα πρότυπα όσο και τις σύγχρονες τεχνικές που εμφανίζονται ως μόδα στο χώρο της show-biz όπως τα Botox, τα facelift κοκ. Η ψηφιακή εικόνα των διάσημων που μας κατακλύζει, με τα profile στα ΜΚΔ και κυρίως στο Instagram, αποτελείτην ‘’νέα πραγματικότητα’’ στα πρότυπα ομορφιάς. Ο πρησμένα μαγουλά και τα ζυγωματικά, χωρίς ρυτίδες χήνας κτλ. αποτελούν το νέο φετίχ, με την πόζα στο Instagram να έρχεται σε πρώτη προτεραιότητα σε σχέση με την πραγματική ομορφιά. Μυριάδες διάσημοι και διάσημες, ακόμα και της εγχωρίας showbiz έχουν επιδοθεί σε ένα «ράλι εξοπλισμών» και πρακτικά να παραμορφώνονται, χάνοντας την φυσική ομορφιά που χαρίζει ο χρόνος στο ανθρώπινο πρόσωπο.

Εδώ υπάρχει ένας κίνδυνος. Δεν είμαι κατά των πλαστικών επεμβάσεων, το αντίθετο. Αλλά είναι αυτοκαταστροφικό, να κυνηγάς σαν άλλος Ντόριαν Γκρέυ την αιωνία ομορφιά και στην πραγματικότητα το πρόσωπο σου να είναι σαν πρησμένη κολοκύθα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το πρώην μοντέλο Linda Evangelista οπού είχε το θάρρος να βγει δημοσίως και να κατακεραυνώσει τις τεχνικές μπότοξ που της παραμόρφωσαν το πρόσωπο10.

Ένα άλλο, σκληρό πρόσωπο, του νέου κόσμου των τεχνικών εικόνων, βλέπουμε να βγαίνει κατά καιρούς στην επικαιρότητα, με την δημοσιά έκθεση προσωπικών φωτογραφιών στο διαδίκτυο, με αποκορύφωμα τα φαινόμενα “revenge porn”. Εκεί η εικόνα γίνεται ένα ανεξίτηλο στίγμα στην προσωπικότητα του θύματος και το διαδίκτυο γίνεται μια ρωμαίικη αρένα, με διψασμένους θεατές και ανυπεράσπιστα θύματα. Χαρακτηριστική περίπτωση φοιτήτριας που αυτοκτόνησε επειδή την εκβίαζαν ότι θα δημοσιοποιήσουν προσωπικές της φωτογραφείς στο διαδίκτυο

Θα πρέπει λοιπόν να στοχαστούμε πάνω στον ρολό μας στην κοινωνία. Έχουμε μεταβληθεί από τηλεθεατές σε χρήστες και ο δρόμος για να γίνουμε σκεπτόμενοι πολίτες είναι μακρύς. Οι προκλήσεις είναι πολλές. Το νέο συμπάν των τεχνικών εικόνων (φωτογραφία, βίντεο, φωτορεαλισμος κτλ) και κατ’ επέκταση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης είναι οικουμενικό και πανανθρώπινο αλλά και απάνθρωπο ταυτόχρονα. Είναι κοινωνικό αλλά κυρίως και ατομικιστικό και καταθλιπτικό.

Οι ανθρώπινες κοινωνίες αλλά και η Ελληνική κοινωνία, βρίσκεται, εκτός των άλλων (εθνική ασάφεια, οικονομία, Covid-19), ενώπιον της πρόκλησης της επέλασης της 4ης βιομηχανικής επανάστασης και της εγκαθίδρυσης του νέου ψηφιακού κόσμου. Τόσο οι κοινωνίες όσο και οι ηγεσίες τους θα πρέπει να προσαρμοστούν στα νέα, πολύ απαιτητικά, δεδομένα

*Ο Λάμπρος Ανδριανάκης, γεννήθηκε και ζει στο Ηράκλειο, είναι Πολιτικός Μηχανικός ΤΕ, απόφοιτος του πρώην ΑΤΕΙ Κρήτης και μεταπτυχιακός φοιτητής του ΕΛ.ΜΕ.ΠΑ. στο Τμήμα του ΜΒΑ. Ασχολείται ερασιτεχνικά με την φωτογραφία (andrianakis.com).