Ο τόπος μας σε ένα σταυροδρόμι

Η Κρήτη και τα Χανιά ζουν σήμερα μια περίοδο μεγάλης δυναμικής. Η εικόνα είναι θετική, τα μεγέθη ισχυρά, η διεθνής αναγνώριση δεδομένη. Όμως ακριβώς αυτή η δυναμική είναι που υποχρεώνει την Τοπική Αυτοδιοίκηση να σκεφτεί ένα βήμα πιο μπροστά. Ο δρόμος της ανεξέλεγκτης τουριστικής μεγέθυνσης δεν μας οδηγεί εκεί που νομίζουμε.
Το 2025 ήταν μια ακόμη χρονιά ισχυρών επιδόσεων. Το αεροδρόμιο «Δασκαλογιάννης» υποδέχθηκε 4,15 εκατομμύρια επιβάτες, εκ των οποίων 3,17 εκατομμύρια από εξωτερικό. Η Κρήτη υποδέχθηκε πάνω από 7,2 εκατομμύρια διεθνείς επιβάτες. Στο νησί λειτουργούν περίπου διακόσιες χιλιάδες ξενοδοχειακές κλίνες και ισάριθμες σε βραχυχρόνιες μισθώσεις, με τα Χανιά στις τρεις πρώτες Περιφερειακές Ενότητες της χώρας. Στο ιστορικό κέντρο, τους μήνες αιχμής, αναλογούν τρεις και τέσσερις επισκέπτες ανά κάτοικο.
Δεν ανησυχούμε για την εικόνα του σήμερα. Αναγνωρίζουμε την επιτυχία ενός εθνικού στοιχήματος δεκαετιών, τα οικονομικά οφέλη, και πάνω από όλα τον μόχθο όσων συνέβαλαν: εργαζομένων, επιχειρηματιών, φορέων του κλάδου και θεσμών.

Η ανησυχία μας αφορά το αύριο. Τα επόμενα χρόνια οι μεγάλες υποδομές αλλάζουν ριζικά την εικόνα του νησιού: το νέο αεροδρόμιο Καστελίου με αυξημένη δυναμικότητα, ο νέος ΒΟΑΚ, η ηλεκτρική διασύνδεση που εξασφαλίζει ενεργειακή επάρκεια. Η τουριστική ζήτηση προβλέπεται να συνεχίσει ανοδικά. Ακριβώς γι' αυτό, οφείλουμε σήμερα να αναγνωρίσουμε τα όρια που θέτει ο ίδιος ο τόπος και να μετατρέψουμε την ανησυχία σε σχέδιο.
Πρώτο όριο το περιβάλλον. Στα Χανιά, η υδροδοτική επάρκεια για τους επόμενους ένα-δύο χρόνους εξασφαλίστηκε χάρη στις βροχοπτώσεις του Απριλίου, μια συγκυριακή ανάσα, όχι διαρθρωτική λύση. Λίγο πριν, η στάθμη της Αγιάς, ιστορικής πηγής υδροδότησης του Δήμου, είχε καταγράψει τη χαμηλότερη τιμή δωδεκαετίας. Στο νησί, εννέα Δήμοι είχαν αιτηθεί την κήρυξή τους σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας. Κάθε επισκέπτης καταναλώνει 1,5 έως 4 φορές περισσότερο νερό από έναν μόνιμο κάτοικο, ακριβώς τους μήνες χαμηλής διαθεσιμότητας. Έως το 2030, η Κρήτη συγκαταλέγεται στα ευάλωτα μέρη του πλανήτη που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν «ημέρες μηδέν». Η υδάτινη επάρκεια οφείλει να γίνει προαπαιτούμενο κάθε αναπτυξιακού σχεδιασμού.

Δεύτερο όριο το οικονομικό ισοζύγιο. Το ισοζύγιο του τουρισμού είναι θετικό, μπορεί όμως και πρέπει να βελτιωθεί. Δύο παράγοντες το περιορίζουν. Αφενός, οι διαρροές: εισοδήματα εποχικού εργατικού δυναμικού από τρίτες χώρες που εξάγονται ως εμβάσματα, και πολιτικές προμηθειών των μεγάλων μονάδων all inclusive που, με αποκλειστικό κριτήριο το κόστος, παρακάμπτουν την τοπική παραγωγή υπέρ εισαγωγών, αποκόπτοντας τον τουρισμό από τη γαστρονομική ταυτότητα ενός νησιού που γέννησε τη μεσογειακή διατροφή. Αφετέρου, τα πραγματικά κόστη που σπανίως αποτυπώνονται στους απολογισμούς: πίεση σε ενέργεια, γη, διαχείριση απορριμμάτων, συντήρηση και αναβάθμιση δικτύων κοινής ωφέλειας, κυκλοφοριακό, πίεση σε προστατευόμενες ακτές. Οι πιέσεις παραμένουν θεσμικά αόρατες, καθώς η χρηματοδότηση των Δήμων υπολογίζεται με βάση τους μόνιμους κατοίκους, μια βάση πλασματική, για έναν τόπο που ουσιαστικά δεν υπάρχει.

Τρίτο όριο η κοινωνική συνοχή. Η εκτόξευση των τιμών της γης και της κατοικίας διευρύνει τις ανισότητες. Σε αντίθεση με την ευρωπαϊκή τάση, στην Ελλάδα οι εισοδηματικές ανισότητες διευρύνονται, εντονότερα στις περιοχές υψηλής τουριστικής εξάρτησης. Η εκρηκτική επέκταση της βραχυχρόνιας μίσθωσης εκτοπίζει τους μόνιμους κατοίκους από τις γειτονιές τους, μετατρέποντας ζωντανές περιοχές σε εποχιακούς ξενώνες. Εκπαιδευτικοί, υγειονομικοί, ένστολοι, νέα ζευγάρια αδυνατούν να βρουν κατοικία στη γειτονιά που γεννήθηκαν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το Νοσοκομείο Χανίων, ήδη υποστελεχωμένο λόγω χαμηλών μισθών και υψηλού κόστους ζωής, που το καλοκαίρι καλείται να εξυπηρετήσει πολλαπλάσιο πληθυσμό.

Το νέο Ειδικό Χωροταξικό για τον Τουρισμό αποτελεί μετατόπιση προς τη σωστή κατεύθυνση, που όμως εγείρει σημαντικές επιφυλάξεις. Καθιερώνει για πρώτη φορά τη φέρουσα ικανότητα ως κριτήριο σχεδιασμού, κατηγοριοποιεί την επικράτεια σε ζώνες, θέτει ανώτατα όρια κλινών στις κορεσμένες περιοχές, και προβλέπει περιορισμούς στις βραχυχρόνιες μισθώσεις. Όμως οι οριζόντιες απαιτήσεις αρτιότητας που φτάνουν τα 16 στρέμματα αποκλείουν τους μικρομεσαίους και τους τοπικούς ιδιοκτήτες γης, ευνοώντας μόνο μεγάλους ομίλους. Ένα πλαίσιο που μιλά για βιωσιμότητα αλλά στενεύει την πρόσβαση των ντόπιων στον τόπο τους, αναπαράγει το μοντέλο που θέλει να διορθώσει. Χρειάζεται διαφοροποίηση που να προστατεύει την τοπική επιχειρηματικότητα ως όχημα διατήρησης μόνιμου πληθυσμού. Το χωροταξικό από μόνο του δεν αρκεί. Χρειάζεται να συμπληρωθεί από πολιτικές που θα αντιμετωπίζουν στη ρίζα τους τα τρία όρια. Προτείνω τέσσερα βήματα.

Πρώτον, επανεξέταση των κρατικών και ευρωπαϊκών επιχορηγήσεων για νέες τουριστικές μονάδες. Προτεραιότητα στην αναβάθμιση των υφιστάμενων και στα βιώσιμα μοντέλα της ενδοχώρας, με κριτήρια επιλεξιμότητας συνδεδεμένα με τη διασύνδεση με την τοπική παραγωγή και τη συγκράτηση μόνιμου πληθυσμού. Δεύτερον, απόδοση του τέλους διανυκτέρευσης απευθείας στους Δήμους, σύμφωνα με την πάγια ευρωπαϊκή πρακτική. Είναι θεσμικά αδιανόητο, και πολιτικά καταχρηστικό, ένας πόρος που παράγεται από την τουριστική δραστηριότητα του τόπου να μην επιστρέφει στον τόπο που τον γεννά, ώστε να χρηματοδοτεί νερό, υγεία, στέγη, υποδομές, δηλαδή ακριβώς εκείνες τις λειτουργίες που υφίστανται την πίεση αυτής της δραστηριότητας. Η Ελλάδα παραμένει η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που εμμένει σε αυτή τη στρέβλωση. Τρίτον, προσωρινή αναστολή νέων αδειοδοτήσεων στην βραχυχρόνια μίσθωση στις πιο κορεσμένες τουριστικά περιοχές και στα όρια των κεντρικών Δημοτικών Ενοτήτων των μητροπολιτικών Δήμων, μέχρι να ολοκληρωθούν οι προβλεπόμενες μελέτες φέρουσας ικανότητας. Τέταρτον, ουσιαστική  συμμετοχή και αποφασιστικός – όχι γνωμοδοτικός λόγος της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στον σχεδιασμό.

Ο τουρισμός δεν είναι το πρόβλημα. Είναι ευλογία. Αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι λιγότερη φιλοδοξία, είναι περισσότερη σύνεση. Και πάνω από όλα, μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, γιατί κανένας δεν γνωρίζει καλύτερα τις αντοχές και τις ανάγκες ενός τόπου από αυτούς που τον υπηρετούν καθημερινά. Ο καιρός να μιλήσουμε με ειλικρίνεια και να πράξουμε είναι τώρα.