Οι πολλαπλές αποστολές της Εκπαίδευσης

Η σπουδαιότητα της εκπαίδευσης που αποτελεί το μέλλον της χώρας και η βαρύτητα που της δίνει το Κράτος καταφαίνεται από το άρθρο 16 παρ,2 του Συντάγματος. Η παιδεία  αποτελεί βασική αποστολή του Κράτους και έχει σκοπό την ηθική, πνευματική ,επαγγελματική και φυσική αγωγή των Ελλήνων, την ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλαση τους σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες. Πιστεύω, ότι η σημερινή εποχή με την πανδημία και τις παντός είδους κρίσεις θα βοηθήσει στην αλλαγή νοοτροπίας του Έλληνα και την εκπλήρωση των παραπάνω συνταγματικών αποστολών, γιατί όπως είπε ο Disraeli δεν υπάρχει καλύτερη εκπαίδευση από τις αντιξοότητες.

Οι επιδράσεις της εκπαίδευσης  σε μια κοινωνία είναι πολλαπλές από την πνευματική και κοινωνική εξέλιξη των πολιτών, την καλλιέργεια και διάδοση  ιδιαίτερα του ελληνικού πολιτισμού και την άνθηση των καλών τεχνών , που διεθνώς περιγράφονται συνολικά ως κουλτούρα ( culture). Επίσης βοηθά την ανάπτυξη  της οικονομίας ,τον προγραμματισμό της οικονομική πολιτικής και την περιφερειακή ανάπτυξη με την ίδρυση ανωτάτων σχολών ,η οποία  όμως  πρέπει να γίνεται με αναπτυξιακά και όχι με πολιτικά κριτήρια. Η εκπαίδευση είναι ένας μηχανισμός  κοινωνικής κινητικότητας, που δίνει ευκαιρίες σε άτομα , που μπορεί να προέρχονται από φτωχές οικογένειες , αλλά είναι διατεθειμένοι να δουλέψουν σκληρά για να σταδιοδρομήσουν επαγγελματικά ακόμα και στο εξωτερικό και να ανεβούν κοινωνικά και έτσι η εκπαίδευση δίνει σε όλους ευκαιρίες επιτυχίας, όπως αποδεικνύεται από την διαχρονική ελληνική πρακτική  και επιπλέον πρέπει να δοθεί έμφαση στις ανθρωπιστικές επιστήμες με την εκπαίδευση και με άλλους τρόπους όπως είναι ο πολιτισμός και η τέχνη, που θα βοηθήσουν τον σύγχρονο άνθρωπο να τοποθετήσει τον εαυτό του σε ένα διαρκώς εναλλασσόμενο κοινωνικό περιβάλλον.

Οι παραδοσιακές  οικονομικές αντιλήψεις  δέχονταν ότι τρεις είναι οι συντελεστές της παραγωγής  δηλαδή η εργασία, το κεφάλαιο και η γη, παραγνωρίζοντας τελείως το ρόλο του ανθρώπου, άρα παραγνωρίζοντας το ρόλο  της παιδείας. Ο βραβευμένος με Nobel Theodore Schultz στο βιβλίο του  Investing in Education ( Επενδύοντας στην εκπαίδευση) και υπότιτλο << επενδύοντας στον άνθρωπο για να δημιουργήσουμε κοινωνίες με ποιοτικά ανώτερους ανθρώπους» αναφέρει, ότι πολλά εξαρτώνται από την παιδεία και συνεπώς η δημιουργία πλούτου δεν εξαρτάται μόνο από τις πλουτοπαραγωγικές πηγές. Η γνώση είναι ο ο δεύτερος μεγαλύτερος συντελεστής πλούτου παγκοσμίως , καθόσον το τριάντα πέντε τοις εκατό  του παγκόσμιου εισοδήματος προέρχεται από σχετικές επιχειρηματικές δραστηριότητες με μεγάλη τάση αυξήσεως, όπως συμβαίνει και στη δικιά μας οικονομία με την δημόσια και ιδιωτική εκπαίδευση, τα φροντιστήρια για την εισαγωγή στην ανώτατη εκπαίδευση, τα σχολεία ξένων γλωσσών και τα κολλέγια, που καλύπτονται από ξένα πανεπιστήμια, που συνεισφέρουν σε ένα μεγάλο ποσοστό στο ΑΕΠ της χώρας..

Παρατηρείται όμως μία αιμορραγία εγκεφάλων (brain drain) από τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες προς τις πολύ ανεπτυγμένες χώρες  μάλιστα σε εποχές κρίσεως και από τη χώρα μας σε αρκετές χιλιάδες νέων επιστημόνων κυρίως  γιατρούς και θετικών επιστημών, που υπολογίζεται, ότι  η εκπαίδευση τους στοιχίζει στη χώρα μας κάποια δισεκατομμύρια ευρώ,  που αποτελούν εθνικό πλούτο, αλλά χρηματοδοτώντας  με τον τρόπο αυτό τις ανεπτυγμένες χώρες χάνονται για μας,  υπάρχει  όμως και επιστροφή επιστημόνων που έχουν αποκτήσει γνώσεις και δεξιότητες και διέπρεψαν με συνθήκες ανταγωνισμού. Πιστεύω, ότι οι περισσότεροι των ξενιτεμένων επιστημόνων ,αν εύρισκαν καλές συνθήκες εργασίας θα επέστρεφαν οίκαδε.

Συμμετέχομε με το εθνικό προϊόν  σε μια παγκόσμια ανταγωνιστική οικονομία, που παράγεται από το ανθρώπινο κεφάλαιο στη βάση του οποίου υπάρχουν δύο παράγοντες οι θεσμοί και εκπαίδευση. Πως δηλαδή  κάποιος από μικρή ηλικία   μαθαίνει να λειτουργεί και να συνεργάζεται με άλλους τόσο στον πανεπιστημιακό χώρο όσο και στον εργασιακό  με συνθήκες ανταγωνισμού δηλαδή μια συνεχής υψηλής ποιότητας εκπαίδευση συμπεριλαμβανομένης και της τεχνικής, για την οποία πρέπει να επιδειχθεί ιδιαίτερη επιμέλεια ,γιατί η χώρα μας στερείται μεσαίων τεχνικών στελεχών, αλλά ιδιαίτερα πρέπει να προσεχθεί η ναυτική εκπαίδευση με τη συνεργασία εφοπλιστών.   Όπως έχει αποδείξει η διεθνής εμπειρία, αλλά κα η κοινή λογική χρειάζεται η συνεργασία  του ιδιωτικού και δημόσιου τομέα παροχής υπηρεσιών εκπαίδευσης σε όλα τα επίπεδα με το μειονέκτημα της δημόσιας εκπαίδευσης ότι ο κεντρικός σχεδιασμός γίνεται συνήθως με πολιτικά κριτήρια , που πολλές φορές δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες παροχής υψηλής ποιότητας εκπαίδευσης ούτε έχει την απαιτούμενη ευελιξία, αλλά γίνεται μάλλον για λόγους οικονομικής περιφερειακής ανάπτυξης με πολιτικά κριτήρια , αλλά για αυτό η επαρχιακή χώρα γέμισε και διατηρεί ανώτατες μετά την αναβάθμιση των ΤΕΙ  σε πανεπιστημιακές σχολές , που δεν προσφέρουν επιστημονική παιδεία αλλά πτυχίο για διορισμό στο δημόσιο και μόνο, γιατί η ζήτηση για τις ειδικότητες τους στην ελεύθερη αγορά είναι σχεδόν ανύπαρκτη .Φυσικά, όταν προσλαμβάνονται στο δημόσιο τομέα  ως ΠΕ χρησιμοποιούνται σε άλλα πλην της ειδικότητας τους πεδία.

Ο σχεδιασμός για την παροχή εκπαίδευσης ( δημόσιας –ιδιωτικής) τουλάχιστον στη χώρα μας ασκείται από τις εκάστοτε κυβερνήσεις  σύμφωνα με τις πολιτικές πεποιθήσεις, τις ιδεοληψίες ακόμα  και  κατά της αριστείας ,όπως με την κατάργηση των πρότυπων και πειραματικών σχολείων  και με σκοπούς με τους οποίους επιδιώκονται πολιτικά οφέλη με αποτέλεσμα να μην ασκείται μια ενιαία  συνεχής εκπαιδευτική πολιτική, αλλά σε κάθε κυβερνητική αλλαγή, ακόμη και του Υπουργού Παιδείας  να αλλάζει και κατά χρονικά διαστήματα να παρουσιάζεται με τυμπανοκρουσίες και να ψηφίζεται ένα καινούργιο εκπαιδευτικό νομοσχέδιο, που ρυθμίζει απαρχής πολλά θέματα, αλλά συνήθως λόγω κυβερνητικής αλλαγής δεν προφταίνει να εφαρμοσθεί. Σημειωτέον , ότι η αριστεία είναι το ζητούμενο τουλάχιστον στις αναπτυγμένες χώρες και πρόσφατα  από δύο έλληνες καθηγητές στις ΗΠΑ ιδρύθηκε το ινστιτούτο  ARISTEIA  με στόχο την εκπόνηση μελετών και σχεδιασμό δράσεων , που αφορούν την εκπαίδευση και την έρευνα. Πολλά από τα νέα εκπαιδευτικά προγράμματα αντιμετωπίζουν όχι μόνο για λόγους πολιτικούς ,αλλά και εργασιακούς ,σφοδρή αντίδραση από τον συνδικαλισμό των εκπαιδευτικών ακόμη και με κήρυξη απεργιών και από μερίδα της κοινής γνώμης. Ο εκπαιδευτικός συνδικαλισμός είναι πολύ ισχυρός και πολλές κινήσεις του έχουν πολιτικό πρόσημο, που επιτρέπεται από το νόμο, αλλά εκείνο  που δεν μπορώ να δεχτώ, είναι το να προγραμματίζουν τις γενικές συνελεύσεις τους μετά αρχαιρεσιών ημέρες και ώρες λειτουργίας των δημόσιων σχολείων με αποτέλεσμα απώλεια μαθημάτων.

      Η εκπαίδευση διεθνώς αλλάζει συνεχώς με την εισαγωγή νέων τεχνολογιών, αλλά και των ειδικών συνθηκών ,όπως των προστατευτικών μέτρων λόγω  πανδημίας που επιβάλλουν  την εξ αποστάσεως εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες . Παρατηρείται το ευχάριστο φαινόμενο  τα από τηλεοράσεως μαθήματα για τους πρωτοβαθμίους μαθητές να τα παρακολουθούν πολλοί που μένουν στο σπίτι πρωινές ώρες , που είναι πολύ ευχάριστα και διδακτικά, και κάποιοι κάνουν τη γυμναστική τους παρακολουθώντας σχετικά προγράμματα, που θα λυπηθούν όταν τελειώσουν.. Φυσικά για τη πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση η εξ αποστάσεως μάθηση είναι προσωρινή και γρήγορα θα επανέλθομε στην κανονικότητα, αλλά για τη τριτοβάθμια και μεταπτυχιακή εκπαίδευση σε ένα μεγάλο ποσοστό με τάσεις αυξήσεως θα διατηρηθεί και θα επεκταθεί σε διεθνή συνεργασία με αντίστοιχους θεσμούς και με πολύ καλά αποτελέσματα. Η πρακτική αυτή θα αλλάξει και τη μορφή του σχολείου και πανεπιστημίου , ως προς τα ωράρια διδασκαλίας, εξετάσεις, εργασίες, φοιτητικές εκδηλώσεις, φοιτητικό συνδικαλισμό και μπορεί  μεν ο φοιτητής να σωρεύει περισσότερες γνώσεις, να τις οργανώνει και να τις εκμεταλλεύεται καλύτερα επαγγελματικά, αλλά η ελεύθερη ανταλλαγή ιδεών, που είναι απαραίτητη για την πνευματική εξέλιξη και  που ήταν το κυριότερο γνώρισμα των παλιών πανεπιστημίων  και για την προστασία της καθιερώθηκε  από τον Μεσαίωνα το πανεπιστημιακό άσυλο ,θα περιορισθεί σημαντικά, όπως και η ανέμελη φοιτητική ζωή με  ότι αυτή συνεπάγεται ( φιλίες δια βίου,  αναμνήσεις , δεσμοί, συνεργασίες  κλπ), αλλά ταυτόχρονα θα περιορισθεί η βία, οι καταλήψεις και οι καταστροφές  των κεντρικών κτιρίων  του ΕΚΠΑ και ΕΜΠ από αναρχικούς και μη φοιτητές για πολιτικούς λόγους, ώστε να μην ματαιώνονται εκδηλώσεις ακόμη και πολιτιστικές λόγω καταλήψεως ,οι φοιτητικές εκλογές  θα έχουν ελάχιστη πολιτική σημασία, τα πανεπιστημιακά κτίρια θα καθαριστούν σαν πραγματικοί ναοί γνώσης και θα σταματήσει η εμπορία ναρκωτικών και εμπορευμάτων υπό τη κάλυψη του πανεπιστημιακού ασύλου.

Με πρόσφατο νόμο ρυθμίζονται αρκετά θέματα της Ανώτατης Εκπαίδευσης , που έπρεπε να είχαν ρυθμιστεί προ καιρού ή μάλλον να μην είχαν αφεθεί να κακοφορμίσουν,  είτε για λόγους πολιτικής εκμετάλλευσης ή για λόγους πολιτικού κόστους, καθόσον το φοιτητικό κίνημα αποτελεί σημαντικό παράγοντα στις πολιτικές εξελίξεις και προγραμματισμούς. Δεν γνωρίζω πόσες και ποιες ρυθμίσεις  θα εφαρμοσθούν τελικά ,γιατί με το νόμο ορίζονται διάφορα στάδια εφαρμογής του, αλλά είναι βέβαιο  ενόψει και των σφοδρών  με συλλαλητήρια  φοιτητικών και πολιτικών αντιδράσεων  ότι θα δοθούν νέες παρατάσεις εφαρμογής και νέες ευνοϊκές ρυθμίσεις ,ώστε στο τέλος το ζήτημα των αιωνίων φοιτητών θα εκλείψει με φυσικό τρόπο, αλλά απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή να μην δημιουργηθεί νέα γενεά  αιωνίων φοιτητών, σε κάθε δε περίπτωση η λύση των εκπαιδευτικών θεμάτων συναρτάται άμεσα με την τρέχουσα πολιτική κατάσταση, είναι συνεπώς θέμα πολιτικό και όχι εθνικό με την έννοια της  ανόδου του επιπέδου της μόρφωσης, αντίθετα όμως τα σχετικά θέματα αποτελούν από ανέκαθεν πεδίο σφοδρής πολιτικής αντιπαραθέσεως.

Εξάλλου στη χώρα της φαιδράς πορτοκαλέας τελικά μόνο δύο στους δέκα νόμους εφαρμόζονται πλήρως  , οι άλλοι νόμοι είτε λόγω πολιτικής μεταβολής είτε λόγω των εξαιρέσεων ,αστερίσκων, μεταβατικών διατάξεων που συνοδεύουν το νόμο ή των παρατάσεων για τη μη εφαρμογής τους, τελικά καταργούνται είτε δια της αχρησίας είτε γιατί εξέλειπε ο σκοπός για τον οποίον ψηφίστηκαν.   Κατά την προσωπική μου γνώμη το καλύτερο σύστημα  για την εισαγωγή των φοιτητών στη τριτοβάθμια εκπαίδευση  είναι, κάθε πανεπιστήμιο να αποφασίζει μόνο του πόσους φοιτητές έχει τη δυνατότητα να εκπαιδεύσει και με ποιο τρόπο θα γίνει η επιλογή τους κατά προτίμηση με απευθείας εξετάσεις σε αυτό όπως ίσχυε παλαιότερα και χωρίς την εισαγωγή   από την πίσω πόρτα  πλεοναζόντων φοιτητών  με ευεργετικές διατάξεις νόμων, γιατί αυτό είναι σε βάρος του επιπέδου της παροχής εκπαιδεύσεως.

Με τον νόμο της κ. Κεραμέως που ψηφίστηκε πρόσφατα γίνεται προσπάθεια να ρυθμισθούν μερικά από τα καυτά θέματα, που ταλαιπωρούν επί χρόνια την ανώτατη παιδεία, αλλά υπάρχουν και  άλλα δομικά, οργανωτικά και οικονομικά προβλήματα που πρέπει και αυτά να ρυθμιστούν, όπως  ο οργανισμός του ΕΚΠΑ  που ανάγεται στο 1932 και έχει ξεπεραστεί, πολλά δε άλλα πανεπιστήμια στερούνται ιδίου οργανισμού και χρησιμοποιούν δια αναφοράς τον οργανισμό του ΕΚΠΑ σε συνδυασμό με διατάξεις διαφόρων νόμων. Τα κονδύλια της επιστημονικής έρευνας με διάταξη νόμου χρησιμοποιούνται πλέον και για άλλους σκοπούς, γεγονός που τελικά θα έχει ως αποτέλεσμα να μη γίνεται αξιόλογη επιστημονική έρευνα. Κάποια πανεπιστήμια έχουν τεράστια περιουσία ,αλλά δεν μπορούν να την αξιοποιήσουν πλήρως, ώστε να καλύψουν κάποιες ανάγκες τους και να μην στηρίζονται μόνο στην κρατική χρηματοδότηση, για την διαχείριση της οποία πρέπει να γίνονται έλεγχοι αρμοδίως. Επιτέλους  οι πρυτανικές αρχές θα πρέπει να αναλάβουν τις ευθύνες τους και να  λειτουργήσουν τα πειθαρχικά συμβούλια κατά φοιτητών που ασχημονούν ,προπηλακίζουν, καταστρέφουν, κτίζουν τα γραφεία των πρυτάνεων και να μην αναμένουν τα πάντα από την ελληνική δικαιοσύνη, που έχει και αυτή τις δικές της εγγενείς δυσχέρειες.

Στην ανώτατη παιδεία περιλαμβάνονται οι παραγωγικές στρατιωτικές σχολές, οι Αστυνομική και Πυροσβεστική Ακαδημία κλπ. που παρέχουν ειδική μόρφωση ανώτατου επιπέδου , αλλά δεν συμπεριλαμβάνονται οι σχολές επιμόρφωσης, όπως είναι η  Εθνική Σχολή Δικαστών ,η Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης  και άλλες, με τη παρατήρηση, ότι πρέπει να προσεχθεί σε αυτές  η πρόσληψη επαγγελματικών εμπειριών  και όχι μόνο θεωρητικές γνώσεις, που δεν βοηθούν ιδιαίτερα τη καθημερινή πρακτική. Στην διαρκή επιμόρφωση  περιλαμβάνονται τα διάφορα σεμινάρια με ειδικά θέματα, τα επιστημονικά  συνέδρια που ωφελούν πολλαπλώς  και οι ειδικές αποστολές στο εξωτερικό προς απόκτηση γνώσεων και εμπειριών..

Όλες οι δημόσιες  συζητήσεις για τα προβλήματα της  δημόσιας εκπαίδευσης, τα αίτια τους και τις προοπτικές   βελτίωσης της καταλήγουν πάντα στο ίδιο συμπέρασμα, ότι το σημαντικότερο αίτιο  για  την μειωμένη απόδοση της δημόσιας εκπαίδευσης σε συνάρτηση με τα χρήματα, που διατίθενται για αυτήν είναι η έλλειψη αξιολόγησης των εκπαιδευτικών , γιατί το ισχύον   σύστημα επιθεώρησης  που λειτουργούσε ικανοποιητικά καταργήθηκε με παρέμβαση των εκπαιδευτικών συνδικαλιστών και δεν αντικαταστάθηκε , με αποτέλεσμα κατά γενική παραδοχή να μην υπάρχει προοπτική βελτίωσης της δημόσιας εκπαίδευσης χωρίς καθιέρωση αξιόπιστου συστήματος επιθεώρησης και αξιολόγησης των δημοσίων εκπαιδευτικών σε αντιδιαστολή προς την ιδιωτική εκπαίδευση και τους ιδιωτικούς εκπαιδευτικούς, που αξιολογούνται με τους κανόνες της αγοράς. Για την τριτοβάθμια εκπαίδευση υπάρχει μια διεθνής κατάταξη των πανεπιστημίων, όπου το ΕΚΠΑ κατετάγη στην αξιοπρεπή 200^η θέση, αλλά δεν υπάρχει σύστημα αξιολόγησης του  προσωπικού ΔΕΠ. Η έλλειψη αξιολόγησης  επιτρέπει στη διοίκηση την χωρίς αξιοκρατικά κριτήρια τοποθέτηση με προσωρινή θητεία προϊσταμένων μονάδος  με αποτέλεσμα την δυσχέρεια του δικαστικού ελέγχου.

Η ιδιωτική εκπαίδευση ασκείται από διάφορες σχολικές μονάδες , που σύμφωνα με το άρθρο 16 παρ,8 του Συντάγματος ,ιδρύονται  βάση ειδικών νόμων και λειτουργούν  σύμφωνα με τα δημόσια προγράμματα εκπαίδευσης πάντα υπό την εποπτεία του Κράτους σύμφωνα με τους ειδικούς νόμους για την ιδιωτική εκπαίδευση, η δε σχέση εργασίας του εκπαιδευτικού προσωπικού ρυθμίζεται από τις γενικές εργατικές διατάξεις και με ειδικό νόμο. Η φοίτηση σε αυτές αποτελεί επιλογή των γονέων και εξαρτάται από το επίπεδο σπουδών, που προσφέρουν και το κύρος των διδασκόντων , γιατί  από αυτούς εξαρτάται το όνομα ενός ιδιωτικού σχολείου στην ιδιωτική αγορά .Τελικά σύμφωνα με το άρθρο 28 του Σ. που υπερισχύει του άρθρου 16  αρ,5 του Σ. τα ευρωπαϊκά ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα αναγνωρίζονται ισότιμα με τα ελληνικά και λειτουργούν πλέον δια των παραρτημάτων τους νόμιμα στη χώρα μας  και έτσι λύθηκε το θέμα , που ταλαιπωρούσε χιλιάδες νέους, της αναγνωρίσεως των χορηγουμένων από αυτά πτυχίων, που εκτιμώνται ιδιαίτερα από την ελεύθερη αγορά .

Τέλος πρέπει να γίνει από όλους κατανοητό ,ότι τα θέματα της εκπαίδευσης αφορούν τις επερχόμενες γενιές, που είναι το μέλλον της χώρας . Συνεπώς πρόκειται περί εθνικού ζητήματος και οι σχετικές ρυθμίσεις πρέπει να θεσπίζονται κατόπιν εντίμου διαλόγου με τη μέγιστη δυνατή συναίνεση με γνώμονα πάντα το δημόσιο συμφέρον ,που θα προσδιορίζεται με αντικειμενικά κριτήρια και όχι προσχηματικά.

* ο  Λέανδρος Τ.Ρακιντζής είναι Αρεοπαγίτης ε.τ.