Οι συναντήσεις μου με τον Στυλιανό Αλεξίου 

Τον γνώριζα από μακριά, βλέποντάς τον στον δρόμο ή ακούγοντας να γίνεται λόγος γι αυτόν, από τα χρόνια του γυμνασίου, στο Ηράκλειο, στα μέσα της δεκαετίας του ’50. Οι κάτοικοι της πόλης διατηρούσαν μέχρι τότε, από τα παλιά χρόνια, τις ίδιες συνήθειες: Έκαναν κάθε μέρα τις ίδιες διαδρομές και βόλτες και συναθροίζονταν στα ίδια μέρη. Τα απογεύματα πάνω κάτω στις Τρεις Καμάρες και τα καλοκαίρια μπάνιο στην κοντινή αμμουδιά του Μπρα, στον Πόρο. Η κατάσταση βέβαια, έλεγε αργότερα ο ίδιος, άλλαξε και αυτός ο συγχρωτισμός κατακερματίστηκε, με την ασχεδίαστη οριζόντια οικοδόμηση εντός και την άναρχη επέκταση της πόλης εκτός των τειχών, γύρω στο 1970.  

Το καλοκαίρι του 1963 τον επισκέφθηκα στο Μουσείο Ηρακλείου και του ζήτησα κάποια συνεργασία για το περιοδικό “Ξαστεριά” του Συλλόγου Κρητών Σπουδαστών. Ήταν πολύ απασχολημένος με τα αρχαιολογικά, τις ανασκαφές και το περιοδικό “Κρητικά Χρονικά”, έτσι του ήταν δύσκολο να ανταποκριθεί. Ακολούθησαν τα άγονα χρόνια της δικτατορίας που δεν μπορούσα, για ευνόητους λόγους, να  πηγαίνω στην Κρήτη. Κάποτε, ενοχλημένος, μου διόρθωσε μια πληροφορία που κυκλοφορούσε  για εκείνη την περίοδο ότι, ως διευθυντής του Μουσείου Ηρακλείου, ευθυνόταν για την  απόλυση του παλαιού του φίλου και συνεργάτη, ζωγράφου Θωμά Φανουράκη, που εργαζόταν εκεί από το 1952, στις αποκαταστάσεις αρχαίων ευρημάτων: «Δεν υπήρξε απόλυση, όπως λένε, ο ίδιος παραιτήθηκε οικειοθελώς.»   

   Επανέρχομαι στην αρχή της φιλικής μας σχέσης το 1977, τότε που αποχώρησε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία με τον ανώτατο βαθμό του Γενικού Εφόρου Αρχαιοτήτων για να διδάξει στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, όπου εξελέγη στη θέση του καθηγητή της Φιλοσοφικής Σχολής στη  μεσαιωνική και νεώτερη ελληνική λογοτεχνία. Με αναζήτησε επειδή είχε μάθει για την ενασχόλησή μου με τα παλαιά κυρίως λογοτεχνικά περιοδικά.  

   Τον επισκέφθηκα το απόγευμα της ίδιας μέρας στο σπίτι του στο κέντρο της πόλης, στην οδό Αργυράκη 3, όπου γνώρισα και τη σύζυγό του Μάρθα Αποσκίτη. Στη σάλα υποδοχής που έβλεπε στο δρόμο, δεν υπήρχαν απ’ ό,τι θυμάμαι βιβλιοθήκες και γραφείο και όταν προέκυψε ένα θέμα για το ποιος ήταν ο μυστηριώδης ποιητής Θεόδωρος Ντόρρος, σηκώθηκε και πήγε πίσω σ’ ένα άλλο δωμάτιο για να συμβουλευτεί τα βιβλία και τις σημειώσεις του. Επιστρέφοντας  διευκρίνισε: «τον μπέρδευα με τον δάσκαλο Ντόρο Ντορή από τη Μυτιλήνη αλλά διαπίστωσα ότι  πρόκειται για άλλο πρόσωπο.» Στη συνέχεια αναφέρθηκε σε φιλολογικά θέματα που τον απασχολούσαν και σε μια σειρά από βιβλία που σκόπευε να εκδώσει τα προσεχή χρόνια. Τότε μου χάρισε ένα σπάνιο τεύχος του “ατομικού” περιοδικού “Κάστρο” που εξέδιδε ο πατέρας του Λευτέρης στο μεσοπόλεμο. Απ’ αφορμή τον τίτλο του φυλλαδίου σχολίασε μελαγχολικά: «Γιατί δεν έμεινε το μεσαιωνικό όνομα Μεγάλο Κάστρο και έγινε Ηράκλειο, που δεν σημαίνει τίποτα;»   

                             (Φώτο: Ο Θωμάς Φανουράκης με το ζεύγος Αλεξίου) 

   Από τότε άρχισε μια αμφίδρομη συνεργασία με συναντήσεις, τηλεφωνήματα και αλληλογραφία, που διατηρήθηκε σχεδόν μέχρι τον θάνατό του. Ανταποκρινόμουν, όσο μπορούσα, βρίσκοντας  στοιχεία που σχετίζονταν συνήθως με τα προς έκδοση βιβλία του, ενώ εγώ τον συμβουλευόμουν σε ζητήματα των δικών μου ερευνών. 

Με τον Στυλιανό Αλεξίου συναντιόμασταν συνήθως στο Ηράκλειο. Στο σπίτι του στον Αραστά, στα καφενεία Ενετικόν και Μπαρμπαρρήγου στα Λιοντάρια. Στο καφέ του ξενοδοχείου  Γαλαξίας και στο εστιατόριο του Κυριάκου και τα δυο στην οδό Δημοκρατίας. Επίσης, στην Αθήνα, στα παλιά γραφεία των εκδόσεων “στιγμή” του Αιμίλιου Καλιακάτσου στη Zωοδόχου Πηγής καθώς και στο παραδοσιακό εστιατόριο του Κωστόγιαννη στην οδό Ζαΐμη,  στα Εξάρχεια.             

Τον πρώτο καιρό, στο επίκεντρο των συζητήσεών μας βρισκόταν ο Μίνως Καλοκαιρινός, μια αναγεννησιακή μορφή του 19ου αιώνα, ο θρυλικός πρώτος ανασκαφέας της Κνωσού, που δεν πρόλαβε, για λίγες μόνο μέρες, να προηγηθεί του Έβανς και να ανακοινώσει πρώτος τα ανασκαπτικά του ευρήματα. «Η συμβολή του Καλοκαιρινού ήταν καθοριστική», μου έλεγε, «και άδικα έχει παραγνωριστεί το έργο του. Μέσα από τα διαβάσματα αρχαίων συγγραφέων, κατέληξε με ακρίβεια στην περιοχή όπου θα έπρεπε να ήταν χτισμένο το ανάκτορο της Κνωσού, αγόρασε το οικόπεδο, το περιέφραξε και, κατά κάποιο τρόπο, διέσωσε το προϊστορικό κτίσμα. Ο Καλοκαιρινός, βέβαια, υπέθετε ότι δίπλα στο μινωικό ανάκτορο που βρήκε θα υπήρχε ξεχωριστά ο Λαβύρινθος, αλλά αυτό το λάθος του είχε πολύ μικρή σημασία.»  

   Ο Στυλιανός Αλεξίου γνώριζε καλά την ιστορική οικογένεια των Καλοκαιρινών. Ο Μίνωας Καλοκαιρινός είχε έρθει τότε στην επικαιρότητα με αφορμή τα εκατό χρόνια από τις πρώτες ανασκαφές του, το 1879, ελάνθανε όμως η φωτογραφία του. Την είχα ήδη εντοπίσει, χωρίς να υποπτεύομαι τη σπανιότητά της, σε ένα φυλλάδιο του γιου του Οδυσσέως Καλοκαιρινού με το μεγαλεπήβολο τίτλο: “Η μινωική κλεις ή τ’ ανάκτορα του νομοθέτου Μίνωος της Κνωσσού”. Ήταν μάλιστα η 2η έκδοση, χ.χ., Αθήνα, τόμος 1 (από τους επόμενους 18 που προαναγγέλθηκαν αλλά ποτέ βέβαια δεν εκδόθηκαν). Η φωτογραφία στη συνέχεια αξιοποιήθηκε πολλαπλώς από τον Δήμο Ηρακλείου στον εορτασμό της επετείου. Ο Στυλιανός Αλεξίου θυμόταν τον Οδυσσέα, «τον αλλοπαρμένο γιο του Μίνωα, να κυκλοφορεί με χλαμύδα στους δρόμους της πόλης.» Τεκμήρια από εκείνη την επέτειο μου έστειλε σε γράμμα του, το μόνο δακτυλογραφημένο και σε επιστολόχαρτο του Πανεπιστημίου Κρήτης, με ημερομηνία 2 Φεβρουαρίου 1980. Το αντιγράφω ολόκληρο γιατί θα είναι η γέφυρα για τη συνέχεια.    

Αγαπητέ κύριε Ζεβελάκη 

Σας στέλλω εσωκλείστως το δακτυλογραφημένο αντίγραφο από τη δεύτερη και τελευταία σελίδα του Τρίτου Τεύχους της Κρητικής Αρχαιολογικής Εφημερίδος (Έτος Α΄ 11 Σεπτεμβρίου 1906, αριθ. Ι0). Επίσης σας στέλλω τον φάκελλο και αναμνηστικό τεύχος που εξέδωσε για τον Καλοκαιρινό ο Φιλοτελικός Σύλλογος Ηρακλείου, που ίσως δεν θα το έχετε. Σας υπενθυμίζω και την παράκλησή μου για τα διπλά τεύχη της “Οικογένειας” που μου είπατε.  

Με φιλικούς χαιρετισμούς κλπ. 

   Καταπιάνομαι με την επιθυμία του, η οποία δεν ήταν απλή υπόθεση. Ζαλώθηκα, λοιπόν, από την Αθήνα ένα βαρύ τόμο της “Οικογένειας” του 1929, και του τον έδωσα να τον ξεφυλλίσει και να θυμηθεί τα παιδικά του διαβάσματα. Στο σπίτι του δεν παρακολουθούσαν τα λαϊκά περιοδικά και ο πατέρας του δεν τα εκτιμούσε. Αυτός όμως εύρισκε τα τεύχη της “Οικογένειας” και τα διάβαζε από ένα θείο του που τα αγόραζε: «Από τα περιεχόμενα με συγκινούσαν τα ιπποτικά μυθιστορήματα, οι ιστορίες τρόμου, οι βρικόλακες δια μέσου των αιώνων, τα αλλόκοτα και τα παράξενα του κόσμου αλλά και ιδιαιτέρως τα εξώφυλλα. Διάβασα μόνο τον τόμο του 1929 της “Οικογένειας”, τον ήξερα απέξω. Είχα βρει κι επόμενους  τόμους αλλά είχα μπει πια στο δημοτικό σχολείο και δεν είχα καιρό. Θυμάμαι και μια σύσταση του πατέρα μου. Μού έλεγε να κόβω τις εικόνες συγγραφέων και καλλιτεχνών και να τις κολλάω σ’ ένα άλμπουμ πράγμα που έκανα∙ μ’ άφηναν δηλαδή και πετσόκοβα τις σελίδες.»  

      Για τον “Ερωτόκριτο” και τη μνημειώδη έκδοση το 1980, είχαμε κάνει πολλές συζητήσεις και έδειχνε να είναι ικανοποιημένος με την υποδοχή που του έγινε. Συγκρατώ από τα σχόλια εκείνο του Μανόλη Ανδρόνικου: «Ο Στυλιανός Αλεξίου, κορυφαίος αρχαιολόγος, δείχνεται –όχι για πρώτη φορά- και έξοχος φιλόλογος».(Το Βήμα 25.12. 1981). Ένας έμμεσος σχολιασμός του παρελθόντος για τον Ερωτόκριτο, μας απασχόλησε περισσότερο: Ο κριτικός της Αριστεράς Μάρκος Αυγέρης (σύζυγος της Γαλάτειας, αδελφής του πατέρα του), σε μια κριτική του, που ο Στυλιανός Αλεξίου δεν είχε υπόψη του, κατέκρινε την εργασία του Γιώργου Σεφέρη για τον “Ερωτόκριτο” (περιοδικό “Ελεύθερα Γράμματα”, 1/1947). Του το ταχυδρόμησα και μου απάντησε: «Σας ευχαριστώ πολύ για το φωτοαντίγραφο του άρθρου του Μάρκου Αυγέρη περί του “Ερωτόκριτου” του Σεφέρη. Είναι πολύ ενδιαφέρον και θα το μνημονεύσω στην εισαγωγή της νέας μικρής έκδοσης του “Ερωτοκρίτου” που θα γίνει τώρα.»  

 (Φώτο : Από την βράβευση του με το Χρυσό Σταυρό Τάγματος της Τιμής, απο τον Πρόεδρο της Ελληνικής Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλο)

   Μετά από αρκετά χρόνια, παρουσίασα στο λογοτεχνικό περιοδικό “Πλανόδιον” (42/2007), την κριτική του Αυγέρη με δικά μου σχόλια. Ο Στυλιανός Αλεξίου σε γράμμα του σχολίασε τη δημοσίευση. Αποσπώ την κεντρική του ιδέα που αντικρούει τις «εντελώς ξεπερασμένες» απόψεις  του Αυγέρη: «Το κύριο είναι ότι τώρα, χάρη στον Νίκο Παναγιωτάκη, ξέρομε ότι ο Κορνάρος έγραφε τριάντα χρόνια πριν από την τουρκική εισβολή! Θυμίζω ότι ο Αυγέρης, κάνοντας έναν αναχρονισμό και ενώ ο πόλεμος δεν είχε καν αρχίσει, θεωρούσε ότι ο Κορνάρος έμενε ασυγκίνητος από τα πάθη του κρητικού λαού που πολεμούσε τους Τούρκους εισβολείς και ότι ο Σεφέρης αυτό το προσπερνούσε.»    

   Την έκδοση του Σολωμού την ετοίμαζε πολλά χρόνια και για τα προβλήματά της μιλούσε από τις πρώτες μας συναντήσεις. Του έλειπαν κάποια βοηθήματα και βιαζόταν να τα συγκεντρώσει. Ανυπομονούσε π.χ. να πάρει στα χέρια του το “Πανηγυρικόν τεύχος επί τη εκατονταετηρίδι κτλ. (1798-1898)”, έκδοση του 1901. Είχα στείλει ένα φωτοτυπημένο αντίτυπο στη Βικελαία Βιβλιοθήκη  αλλά παράπεσε. Τον θυμάμαι το καλοκαίρι του 1990, με ένα φρεσκοσιδερωμένο κοντομάνικο πουκάμισο, να ψάχνει μέσα στη ζέστη και τη σκόνη, μαζί με τους υπαλλήλους της Βιβλιοθήκης. Πολύ παιδευόταν στην τεκμηρίωση των πραγματικών περιστατικών που αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης σε μεμονωμένα ποιήματα του Σολωμού. Το “Ελληνικό καράβι” αίφνης ήταν ένα από αυτά. Όταν του έδωσα το άρθρο του Αντωνίου Μανίκη “Ο αναίσχυντος αποκλεισμός του 1850” από το περιοδικό “Το μέλλον της Ύδρας”, άρχισε μπροστά μου να το διαβάζει με τον δείκτη του να κινείται πάνω στο χαρτί με την προσοχή ναρκοσυλλέκτη. Εδώ πρόκειται για εικασία, θέλει απόδειξη, έλεγε. Το γεγονός με τον καπετάν Ραφαλιά μπορεί να υπήρξε, τόνιζε, αλλά η ημερομηνία δεν εξακριβώνεται.  

   Για την έκδοση των 640 σελίδων του Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή “Ο Κρητικός Πόλεμος (1645-1669)”, μου ζήτησε το 1983 αν μπορούσα να βρω φωτοαντίγραφο της έκδοσης του Ξηρουχάκη (Τεργέστη, 1908). Το πρωτότυπο υπήρχε μόνο στην Εθνική Βιβλιοθήκη και ήταν πολύ δύσκολο να βγει έξω και να φωτοτυπηθεί. Η άδεια δόθηκε από τον Διευθυντή της Βιβλιοθήκης   Παναγιώτη Νικολόπουλο, με τη μεσολάβηση της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου. Το βιβλίο εκδόθηκε με την εξαιρετική πάντα τυπογραφική επιμέλεια του Αιμίλιου Καλιακάτσου, το 1995. 

   Η αλληλογραφία μας συνεχιζόταν με την ανταλλαγή σημειωμάτων εργασίας, η τηλεφωνική επικοινωνία ήταν σταθερή και οι συναντήσεις, κυρίως στο Ηράκλειο, γίνονταν δυο τρεις φορές το χρόνο. Πρόθυμα μου μετέδιδε την πνευματική του εμπειρία και τη γενικότερη γνώση. Μου έδινε πολύτιμες πληροφορίες, έλεγε τη γνώμη του όταν τη ζητούσα και με ενθάρρυνε στο γράψιμο των άρθρων. Στην ταυτοποίηση μάλιστα του συγγραφέα του βιβλίου “Από την αιχμαλωσία”, η συμβολή του ήταν καθοριστική. Παρακινούμενος από ένα χρονογράφημα του Παύλου Νιρβάνα, έψαξα και βρήκα σ’ έναν πλανόδιο παλαιοπώλη το ημερολόγιο ενός αεροπόρου που αιχμαλωτίστηκε στη Μικρασιατική Εκστρατεία. Το έδειξα στον Στυλιανό Αλεξίου και με πληροφόρησε ότι το είχε γράψει ο Μάρκος Αυγέρης. Στην οικογένειά μας το θεωρούσαμε έργο του γιατρού, με διαβεβαίωσε. Για να εξαλειφθούν κάποιες αμφιβολίες ως  προς τη γλώσσα και την ιδεολογία του αφηγήματος, μου έστειλε με γράμμα του, στις 7.10. 2007, περισσότερες διευκρινίσεις. Παραθέτω απόσπασμα: «Δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία το βιβλίο είναι δικό του. Μου το έλεγε ο ίδιος, όταν έμενα στο σπίτι Αυγέρη-Γαλάτειας (Αλωπεκής 11) ως φοιτητής. Δεν το υπέγραψε ασφαλώς γιατί ήταν μεταγραφή, με προσθήκες, ενός πραγματικού ημερολογίου του αεροπόρου Βασιλείου Κοτρότσου, που θα ήταν γραμμένο στην τότε τυπική καθαρεύουσα των στρατιωτικών. Αργότερα, όταν ο Αυγέρης προσχώρησε στην Αριστερά (στη διάρκεια της Κατοχής), υπήρχε άλλος ένας λόγος αποσιώπησης του βιβλίου εκ μέρους του: Το βιβλίο ήταν απλώς μεγαλοϊδεατικό.» Στην εισαγωγή μου στην έκδοση του Καστανιώτη, το 2006, περιλαμβάνονται όλα τα στοιχεία που συναινούν στην απόδοση της συγγραφικής  πατρότητας στον Μάρκο Αυγέρη. Παραφράζοντας το γνωστό θεατρικό έργο, ήταν σαν “ένα μυθιστόρημα να ζητάει συγγραφέα”.  

   Επέλεξα μερικά χαρακτηριστικά στιγμιότυπα της τριανταπεντάχρονης συνεργασίας μας, με τη στάση και τη  συμπεριφορά ενός ευπατρίδη των γραμμάτων σ’ ένα νεότερο φίλο του, μέσα σ’ ένα ελεύθερο πλαίσιο επικοινωνίας, έξω από τις συμβατικότητες και τις σκοπιμότητες του ακαδημαϊκού χώρου.    

   Συνοψίζοντας, θα έλεγα ότι στον Στυλιανό Αλεξίου συνυπήρχαν ο αρχαιολόγος και ο φιλόλογος, ο ιστορικός και ο γλωσσολόγος, ο μεταφραστής και ο δοκιμιογράφος, ο φιλοσοφικός στοχαστής και ο κριτικός νους, και όλες αυτές οι ιδιότητες εκπορεύονταν από μια ιδιοσυγκρασία ποιητικής ευαισθησίας και υψηλής αισθητικής. 

ΥΓ. Ο ήχος του κουδουνιού στο σπίτι του Στυλιανού Αλεξίου 

Κάθε φορά που πήγαινα στο Ηράκλειο επισκεπτόμουν το σπίτι των Αλεξίου. Έπαιρνα αριστερά τον μικρό δρόμο μετά το Μεϊντάνι, σταματούσα λίγα μέτρα πιο πέρα, στον αριθμό 3 της οδού Αργυράκη και πίεζα ελαφρά ένα φθαρμένο ηλεκτρικό κουδούνι περιμένοντας την απάντηση «σας ανοίγω». Αυτή τη φορά  Νοέμβρης 2016, ακούστηκε ο ήχος του κουδουνιού χωρίς απάντηση στο θυροτηλέφωνο. Η επίσκεψη τελείωσε πριν αρχίσει, στο απαλό πάτημα σε εκείνο το νικελένιο τετράγωνο κουμπί, κυρτό και γυαλιστερό σαν καθρεφτάκι.

*Ο Γιώργος Ζεβελάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης, σπούδασε γεωπόνος στην Αθήνα όπου και δραστηριοποιήθηκε ως ελεύθερος επαγγελματίας.

Ασχολείται με την έρευνα των λογοτεχνικών πηγών και τη μελέτη των λογοτεχνικών περιοδικών. Διαθέτει συγκροτημένο αρχείο με συλλογές εντύπων, χειρογράφων, φωτογραφιών και φωνών. Μαζί με τον Μανόλη Αναγνωστάκη παρουσίασαν στο Πρώτο και το Τρίτο Πρόγραμμα σειρά ραδιοφωνικών εκπομπών (1986-1991).    Έχει εκδώσει “Τα φέιγ βολάν της Κατοχής, χρονογραφήματα” του Κώστα Βάρναλη και το “Ημερολόγιο της Μικρασιατικής Εκστρατείας 1921-1922” του Μάρκου Αυγέρη (“Καστανιώτης” 2006, 2007). Επιμελήθηκε την “Ανθολογία της νεωτερικής μας ποίησης” του Μανόλη Αναγνωστάκη (“Μεταίχμιο”,  2019).

Από το 2003 συμμετέχει στο Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος.