Όραμα και επενδύσεις…

Ακούμε συνεχώς και πιθανόν οι περισσότεροι έχουμε πειστεί ότι οι επενδύσεις είναι ο καταλυτικός παράγοντας προκειμένου να επιτευχθεί η πολυπόθητη ανάπτυξη. Ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια το επιχείρημα αυτό χρησιμοποιείται και αντίστροφα, ότι δηλαδή η έλλειψη ανάπτυξης οφείλεται στις λιγοστές επενδύσεις. Είναι όμως τα πράγματα τόσο απλά και μονοδιάστατα;

Όπως έχω ξαναγράψει παλαιότερα, οι αριθμοί πρέπει να χρησιμοποιούνται πρωτίστως ως  εργαλείο ανάλυσης και όχι ως νόμισμα με δύο όψεις, όπου διαλέγουμε ότι μας συμφέρει. Ας αναλύσουμε λοιπόν τα αριθμητικά δεδομένα των οικονομικών μεγεθών για το προηγούμενο χρονικό διάστημα (στοιχεία της Eurostat). Με βάση λοιπόν αυτά τα στοιχεία το συνολικό χρέος της γενικής κυβέρνησης της Ελλάδας το 2009 ήταν λίγο πάνω από τα 300 δις € και η σχέση του με το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ) ήταν στο 126.7 % . Την ίδια περίοδο ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν 75.7%. Με άλλα λόγια το χρέος μας το 2009 ήταν μεγαλύτερο κατά πολύ του ακαθάριστου εθνικού μας  προϊόντος.

Τα αντίστοιχα στοιχεία για το 2019, ένα χρόνο δηλαδή πριν την εμφάνιση της πανδημίας του κορωνοϊού, έδειχναν ότι η χώρα μας μετά από όλες τις μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν τα μνημόνια της τελευταίας δεκαετίας, έχει χρέος σε ποσοστό 180,5% του ΑΕΠ (331δις Ευρώ), ενώ ο αντίστοιχος μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν 77,5% των ΑΕΠ, δηλαδή περίπου ίσος με αυτόν του 2009. Υπάρχει παγίδα σε αυτή τη σύγκριση; Σαφέστατα ναι, το ΑΕΠ. Γιατί ενώ σε απόλυτους αριθμούς το χρέος μας αυξήθηκε κατά 10%, το ΑΕΠ μειώθηκε από 238 δις Ευρώ το 2009 σε 184 δις Ευρώ το 2019. Δηλαδή είχαμε μείωση του ΑΕΠ σε ποσοστό 27%. Βέβαια πρέπει να αναφερθεί ότι στη συγκεκριμένη περίοδο η Ελλάδα το 2012 μέσω της αναδιάρθρωσης των ιδιωτικών ομολογιούχων (PSI) παρουσίασε μία μείωση στο συνολικό χρέος του 2012 κατά 50 περίπου δις € ( -15%) σε σχέση με το 2011. Σε αντίθεση με τη χώρα μας το ΑΕΠ των 27 χωρών της Ε.Ε. για το ίδιο χρονικό διάστημα αυξήθηκε κατά 23% από 11.5 τρις € σε σχεδόν 14.

Το συμπέρασμα είναι ότι οι έξυπνες και στοχευμένες μεταρρυθμίσεις των «ειδικών» συγκράτησαν (;) σχετικά το χρέος (αφού συν τοις άλλοις δεν μπορούσες να δανειστείς περαιτέρω), αλλά δεν προσέλκυσαν από ότι φαίνεται τις πολυπόθητες επενδύσεις, ενώ ταυτόχρονα μείωσαν την αγοραστική δυνατότητα των πολιτών. Το μίγμα των ευέλικτων συνθηκών εργασίας, της μείωσης των μισθών και συντάξεων, των συμπράξεων δημοσίου με ιδιωτικούς φορείς σε ενέργεια – αεροδρόμια – τηλεπικοινωνίες –μεταφορές και της χρήσης νέων τεχνολογιών, δεν φαίνεται να απέδωσε τα όσα πίστευαν ότι θα αποδώσουν.

Μια άλλη ανάγνωση μας αποδεικνύει ότι το χρέος των 27 χωρών της Ε.Ε την περίοδο 2009-2019 αυξήθηκε σε ποσοστό 35% , από 8 τρις Ευρώ σε σχεδόν 11 τρις Ευρώ. Δηλαδή ταυτόχρονη αύξηση χρέους και ΑΕΠ. Ο «χρυσός» κανόνας λοιπόν από ότι φαίνεται στο οικονομικό σύστημα που κυριαρχεί στις μέρες μας είναι: δεν υπάρχει πρόβλημα να δανείζεσαι αρκεί να αυξάνεις ισόποσα το προϊόν σου και προφανώς να μπορείς να εξυπηρετείς τα χρέη σου. Εξυπηρέτηση σημαίνει να «ικανοποιείς» τους επενδυτές-δανειστές με την απόδοση που τους προσφέρεις και ταυτόχρονα να υπάρχει η διασφάλιση της μη χρεοκοπίας.

Οπότε είναι προφανές το «αξίωμα» ότι η αύξηση του δανεισμού, πρέπει να οδηγεί σε «σίγουρες» επενδύσεις που θα εμφανίζουν τουλάχιστον αντίστοιχο περιθώριο «τζίρου» για το κράτος. Ακολουθώντας τη σκέψη αυτή καταλήγουμε σε μία σειρά ερωτημάτων:

Οι κρατικές επενδύσεις βασίζονται σε όραμα; Είναι ανταποδοτικές; Μπορούν να προσελκύσουν νέα ιδιωτικά κεφάλαια; Σε οποιαδήποτε εταιρεία κάθε επένδυση, πρέπει να συνοδεύεται από μία τεχνοοικονομική μελέτη στην οποία θα συνυπολογίζονται  με πλήρη τεκμηρίωση τα κόστη και τα οφέλη και το ανάλογο ρίσκο που έχει. Στις κρατικές επενδύσεις γίνεται αυτό; Υπάρχει επένδυση χωρίς ρίσκο; Κατευθύνονται τα κονδύλια σε οραματικές δράσεις βάση συνολικού σχεδιασμού;

Θα αναφερθώ σε ένα παράδειγμα μονοδιάστατης κατεύθυνσης κονδυλίων χωρίς συνολικό σχεδιασμό. Κατά καιρούς με διάφορα αναπτυξιακά προγράμματα επιδοτείται η δημιουργία ξενοδοχειακών μονάδων και μάλιστα το τελευταίο χρονικό διάστημα υλοποιούνται έργα υψηλών προδιαγραφών. Κατά τη γνώμη μου πρόκειται για σωστή πρακτική με στόχο αναβαθμισμένες υπηρεσίες που οδηγούν σε μεγιστοποίηση της υπεραξίας του προϊόντος. Αυτό που δεν φαίνεται όμως να υπάρχει στο σχεδιασμό είναι η σύνδεση των υπηρεσιών αυτών με τον πρωτογενή σου τομέα. Η  έλλειψη αυτή έχει ως αποτέλεσμα η προσφορά των αναβαθμισμένων υπηρεσιών να βασίζεται σε αγαθά, που στην πλειοψηφία τους εισάγεις ως χώρα. Μελετώντας κάποιος τα οικονομικά μεγέθη των εισαγωγών και εξαγωγών, θα διαπιστώσει ότι συνεχώς εμφανίζεται έλλειμα στο ισοζύγιο αυτό, δηλαδή εισάγουμε πολύ περισσότερα από ότι εξάγουμε, κάτι που προφανώς έχει άμεση επίδραση στη διόγκωση του συνολικού χρέους. Ως «λύση» παρουσιάζεται η βελτίωση των προϊόντων, έτσι ώστε να γίνουν περισσότερο ανταγωνιστικά και να αυξηθούν οι εξαγωγές.

Πλέον πιστεύω ότι έφτασε η ώρα να δούμε την εξίσωση και από την άλλη πλευρά. Μπορούμε να μειώσουμε τις εισαγωγές; Μπορεί ο πρωτογενής τομέας αναβαθμίζοντας την ποιότητα των αγαθών και επενδύοντας εκεί ως κράτος, να συμβάλλει στη μείωση των εισαγωγών; Ο τουριστικός κλάδος έχει την ικανότητα να απορροφήσει την παραγωγή, αρκεί να καλύπτονται οι απαιτήσεις τόσο στην ποιότητα όσο και στην εγγυημένη ετήσια ποσότητα. Οραματική επένδυση κατά τη γνώμη μου για το κράτος πρέπει να είναι η προώθηση και επίλυση όλων των προβλημάτων πιστοποίησης – τυποποίησης των παραγόμενων προϊόντων. Πρέπει να δημιουργηθούν οι απαραίτητες δομές με άμεση ανταπόκριση και ελαχιστοποίηση των χρονοβόρων διαδικασιών για την έκδοση των πιστοποιητικών. Εκπαίδευση, ενίσχυση για αγορά και χρήση αναβαθμισμένου τεχνολογικά εξοπλισμού, προώθηση της δημιουργίας συνεργατικών σχημάτων ιδιαίτερα γειτονικών αγροτεμάχιων, είναι μόνο μερικές από τις ενέργειες που μπορούν να μειώσουν το κόστος παραγωγής. Ταυτόχρονα πρέπει να εκπονηθεί και ένα σχέδιο αύξησης των ιδιωτικών επενδύσεων, με κατάλληλα κίνητρα φορολογικά και με στοχευμένα μέτρα μείωσης του κόστους του χρήματος. Μειωμένα επιτόκια δανεισμού και επιδοτούμενες δράσεις για χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας με απώτερο στόχο την ελάττωση του ενεργειακού κόστους, είναι βασικά μέτρα για την ανταγωνιστικότερη αξία των τελικών προϊόντων.

Το παραπάνω ήταν ένα μόνο παράδειγμα που δείχνει την ανάγκη για συνολικό σχεδιασμό. Και επειδή τον επόμενο καιρό είτε μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης, είτε μέσω του νέου ΕΣΠΑ θα υπάρχουν πόροι προς επενδύσεις, πρέπει να γίνει κατανοητό σε όσους αποφασίζουν ότι μόνο ολοκληρωμένοι σχεδιασμοί φέρνουν το επιθυμητό αποτέλεσμα.

Κλείνοντας να αναφερθούμε και λίγο στην έννοια ρίσκο. Η πλειοψηφία των επενδύσεων δημόσιων και ιδιωτικών ενέχουν ρίσκο. Και επειδή όπως αναλύθηκε προηγουμένως σχεδόν όλες οι επενδύσεις βασίζονται σε δανειοδότηση, το ρίσκο μεταφράζεται σε ικανότητα εξυπηρέτησης των δανείων αυτών. Όσον αφορά τις δημόσιες επενδύσεις, υπάρχει και ένα ακόμη σημείο που πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη, καθώς δεν μπορούν να είναι όλες ανταποδοτικές εξ ορισμού. Οπότε ο σχεδιασμός θα πρέπει να είναι ακόμα πιο ορθολογικός, ώστε να μην διογκώνεται συνεχώς το χρέος, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να εξυπηρετηθεί.

Ομοίως και στις ιδιωτικές επενδύσεις που συνεισφέρουν στο ΑΕΠ της χώρας, πρέπει να αλλάξει η νοοτροπία που υπάρχει. Το υψηλό κόστος εξυπηρέτησης και οι λανθασμένες πολιτικές επιλογές που επιβλήθηκαν και ακόμα εφαρμόζονται, δημιούργησαν τεράστια προβλήματα, με συνέπεια το κλείσιμο των επιχειρήσεων και την κατακόρυφη αύξηση των «κόκκινων» δανείων, που ακόμα και σήμερα αγγίζουν τα 47 δις €. Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι ότι αρκετές βιώσιμες μικρομεσαίες επιχειρήσεις με πρωτότυπα επενδυτικά σχέδια να μένουν εκτός χρηματοδότησης, αφού το κόστος χρήματος είναι απαγορευτικό. Από  την πλευρά της κυβέρνησης πρέπει να διασφαλιστεί επιτέλους η σταθερότητα της νομοθεσίας. Πώς να αξιολογήσει κάποιος το ρίσκο της επένδυσης του αν κάθε δύο με τρία χρόνια αλλάζει το φορολογικό και ασφαλιστικό σύστημα; Συνεχείς νομοθετικές ρυθμίσεις δημιουργούν αδιέξοδα σε όσους έχουν επενδύσει, αλλά το κυριότερο απομακρύνουν όσους θέλουν να επενδύσουν.

Εν κατακλείδι όλες οι αναλύσεις αποδεικνύουν την έλλειψη οράματος και μακρόπνοου σχεδιασμού. Είναι δεδομένο πως στη διάρκεια της υγειονομικής κρίσης της πανδημίας οι οικονομικοί δείκτες χειροτέρεψαν. Θα πρέπει λοιπόν οι υπεύθυνοι να αντιληφθούν την κρισιμότητα και να σχεδιάσουν με σοβαρότητα και σύνεση γιατί διαφορετικά τα οικονομικά και αναπτυξιακά δεδομένα θα δυσκολέψουν πολύ.

*Ο Σπύρος Δοκιανάκης είναι Δρ. Χημικός Μηχανικός, Δημοτικός Σύμβουλος Ηρακλείου με την παράταξη «Ηράκλειο Ενεργοί Πολίτες»