Προσεγγίζοντας το ανεπαίσθητο. Για την «Αθέατη Κρήτη»

 Με την Τέχνη και δη με τη φωτογραφία,  υποψιάζομαι ότι ψιθυρίζουμε αντί να μιλάμε. Κι η ηχώ του ψιθύρου είναι ανεπαίσθητη και ως τέτοια ευλογημένη.  Ένα σχεδόν ψευδαίσθητο υποκατάστατο της ανθρώπινης κίνησης. Και στο (εξαίσιο) Βιβλίο- Λεύκωμα, με τίτλο «Η Αθέατη Κρήτη», ο ψίθυρος εκτείνεται από τα άγνωστα τοπόσημα, μέχρι την υποκειμενική προσοικείωση του πραγματικού, όπως αποτυπώνεται εξαίσια στα πρόσωπα, στα πράγματα, στις στιγμές και στα τοπία μιας, λιγότερο ορατής, Κρήτης. Ενίοτε και στη σάρκινη προέκταση τους. Που ποτέ δεν είναι απροϋπόθετη, ενόσω παραμένει επίμονα αδιατίμητη.

Αν πιστέψουμε την συνομολογημένη αμαρτία, που περιγράφει ο Borges στον «Καθρέπτη και το Προσωπείο», οι λέξεις (έστω κάποιες λέξεις) επιτρέπουν στους ανθρώπους να γνωρίσουν την Ομορφιά. Το ίδιο και οι εικόνες. Μια μορφή εξιλέωσης για αυτήν την ανέλπιστη στιγμιαία πληρότητα, είναι ίσως η επαν-επιστροφή στις ρωγμές. Οι 20 καλλιτέχνες φωτογράφοι, που συμμετείχαν σε αυτό το καινοτόμο εγχείρημα, από το 2015- 2022, στο πλαίσιο του δικτύου art residency Photoxenia, με την καθοριστική συνδρομή της Περιφέρειας Κρήτης (στην οποία αξίζουν πολλά μπράβο) και την εξίσου καθοριστική και πολυεπίπεδη συμβολή της Καλλιτεχνικής Διευθύντριας & Επιμελήτριας Μαρίας Χουλάκη, δεν διστάζουν να το πράξουν. Δεν φοβούνται να συνομιλήσουν και με τις ρωγμές, τα σύμβολα, τις πολλαπλές διαστάσεις του πραγματικού, αλλά και τις εκτατικές τους λειτουργίες. Από τους κεντημένους Σταυρούς, τις αγιογραφίες, τα απόκρημνα εκκλησάκια, μέχρι την -άλλοτε μανιασμένη και άλλοτε γαλήνια θάλασσα, τα διαφορετικά χρώματα και εξεικονίσεις του ουρανού,  τις χιονισμένες βουνοκορφές, τους κορμούς των δέντρων, τις νησίδες, τον βοσκό με το κοπάδι του και τον αποκαμωμένο βαρκάρη, τα εγκαταλελειμμένα μικρά κτίσματα στη μέση του πουθενά, τα γερασμένα αλλά περήφανα πρόσωπα- παραστήματα όσο και τις νεανικές φιγούρες, αλλά και εκείνο το ολόχρωμο μήλο που δείχνει να στέκει μόνο μέσα σε μια φύση που το πλαισιώνει διακριτικά.

Η «Αθέατη Κρήτη» επιχειρεί  μια (ουσιώδη) συνομιλία με το χρόνο και το χώρο, όπως με και κάποιες από τις συγκροτησιακές διαστάσεις αυτού που συχνά αποκαλούμε «ανθρώπινη ύπαρξη».  Και τα γεγονότα? Ακριβώς όπως το επεσήμανε ο Louis Althusser (1992): προσπαθώ να παραμείνω στα γεγονότα, ωστόσο και οι παραισθήσεις γεγονότα είναι. Κι αυτό φαίνεται να μην το αγνοούν οι φωτογράφοι που μετέχουν στο εγχείρημα, όταν η επιτελεστική λειτουργία της εικόνας, λειτουργεί σε κάποιες στιγμές, σχεδόν παραισθητικά, επιτρέποντας την ανοικτότητα στην ερμηνεία.

Όλα όσα δηλαδή  μας τοποθετούν στο αμλέτειο κέλυφος, όπου για λίγο μπορούμε να αισθανθούμε βασιλείς κι όχι ζητιάνοι, απέναντι στην απεραντότητα του χρόνου και του χώρου. Και μετά? Μετά ενεργοποιείται η κεντρόφυγη εντατικότητα ενός, ποτέ απρουπόθετου, αποτελέσματος (με όρους Foucault, 1989). Ο χρόνος ενίοτε μας ελεεί. Και όχι σπάνια μας επιβαρύνει με ανασφάλειες ή και με δέος, για να απονευρώνει την ίδια του την ελεημοσύνη. Μια σπονδή λοιπόν, «ακόμα και στην τέχνη, προϋποθέτει κάποια (συμβολικά) σφάγια» (Παπαδάκης 2024: 18). Με ανοικτό το επιτρεπτικό ενδεχόμενο της θυσιαστικής κρίσης (με όρους Rene Girard), όπου τα σφάγια της σπονδής ίσως και να μην γίνουν αποδεκτά, ωστόσο είναι τα μόνα διαθέσιμα (βλ. Ανδρεάδης 2015). Και οι καλλιτέχνες της Αθέατης Κρήτης, φαίνεται να το γνωρίζουν πολύ καλά, σ’ αυτή την (πολυδιάστατη) σπονδή τους στις λιγότερο ορατές και συνακολουθά ήκιστα επικυρίαρχες όψεις- εκφάνσεις μιας εμβληματικής νήσου της Μεσογείου. Οι φωτογραφίες τους δεν αναζητούν τη νεκρή φύση. Ακόμα και αυτήν την προσεγγίζουν, ενίοτε, εμπύρετα. Άλλωστε όπως το είχε υπαινιχθεί ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, οι πυρετοί έχουν ενδιαφέρον μόνο όταν δεν είναι εξαρθρώσιμοι. 

Ίσως και γι’ αυτό, στη δική τουλάχιστον ερμηνευτική ματιά, η «Αθέατη Κρήτη» είναι ένα έργο εμπύρετο. Επίμονο παράγωγο μιας παρατεταμένης όσο και δελεαστικής (ασυνεχούς και διακεκομμένης) στιγμής, όπου τίποτα δεν χρειάζεται να είναι αλλιώς. Μιας στιγμής ανοιχτής στην ερμηνεία. Όπως και η ίδια η ζωή, καθώς όπως θύμιζε ο Sun Tzu, 2500 χρόνια πριν: «τα βασικά χρώματα είναι μόνο πέντε σε αριθμό, αλλά οι συνδυασμοί τους είναι τόσοι που δεν μπορείς να τους δεις όλους». Κι είναι πράγματι πολλοί οι συνδυασμοί των χρωμάτων στις φωτογραφίες, που κοσμούν και εμπεριέχουν την Αθέατη Κρήτη, ενώ ακόμα και το (συμβολικά πανίσχυρο) ασπρόμαυρο, συχνά φλερτάρει με το chiaroscuro, όπως μας το έμαθε ο Michelangelo Merisi da Caravaggio (βλ. και Lambert 2010: 46).

Η κάθε στιγμή που αποτυπώνει ο φακός στην Αθέατη Κρήτη είναι μια διατιμημένη υπόμνηση της προνομιακής στιγμή του τότε στο τώρα. Και συχνά το κάνει με την ευλογημένη ημιτέλεια μιας τζαζ μελωδίας, με τρόπο που εκβάλει σε πολλαπλά διερωτήματα. Μας σαγηνεύουν άλλωστε οι ατέλειες, όπως και τα διερωτήματα ως ρηματικά εγχειρήματα και πρακτικές, και συγχρόνως μας τρομάζουν. Κι ίσως γι’ αυτό ανακαλύψαμε την ανάγκη να παγώνουμε το χρόνο, μέσω της στατικής εικόνας, για να δούμε και πίσω από την ίδια την εικόνα. Και η Αθέατη Κρήτη επιτελεί αυτήν ακριβώς την λειτουργία, χωρίς να μπαίνει στον εύλογο πειρασμό να συνοδεύει την εικόνα, με κάποιο κείμενο σχολιασμού και συνακόλουθα επεξήγησης. Τα εκχωρεί σε εμάς κι αυτό της το οφείλουμε.    

Μαζί με πολλά άλλα, αυτό το Έργο Τέχνης (γιατί περί αυτού πρόκειται) συνιστά και μια πολύ-επίπεδη απάντηση στην περατότητα της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά και της επίμονης συνομιλίας του χώρου και του χρόνου με την ανθρώπινη ζωή, σε μια Κρήτη που αν και Αθέατη, αποτυπώνεται με καλλιτεχνική αρτιότητα όσο και με ισχυρό σημειακό κύρος. Υπάρχει στην Τέχνη, όπως και στη ζωή, μια (όχι σπάνια) υπόρρητη  διαδικασία, αυτή που έξοχα αποτυπώνει ο Καθηγητής Γιάννης Μεταξάς, στα Όρια των Όρων (2014): «…..σ’ έναν πίνακά του ο Balthus ζητεί από τη νεαρή κυρία να σύρει την κουρτίνα και το έξω ν’ αφήσει μέσα να περάσει». Η Αθέατη Κρήτη σύρει την κουρτίνα της Κρήτης μας, με τρόπο λεπτέχνιτο και έμπλεο νοήματος, αλλά δίχως να επιβαρύνει το ανεπαίσθητο. Το εξηγεί άλλωστε, στο τέλος του Βιβλίου, ο Francois Cheval, ζητώντας μας να αντιληφθούμε ως προϋποθετικό όρο την «ανιδιοτελή ματιά» του καλλιτέχνη και να μην εξαντλούμε το πραγματικό.

Μ’ αυτούς ακριβώς τους όρους γίνεται το σύρσιμο της κουρτίνας, από την «Αθέατη Κρήτη» και τους συντελεστές της, στην κρητική ενδοχώρα. Κι αυτό, σε συνδυασμό με την σαγήνη που αποπνέει χωρίς ωστόσο να την εκβιάζει, αποτελεί ήδη μια εξαίσια πρόκληση για όλους εμάς τους αναγνώστες- «θεατές», που οφείλουμε νομίζω να καλωσορίσουμε με ευγνωμοσύνη. 

*Ο Νίκος Παπαδάκης ειναι Καθηγητής και Διευθυντής του Κέντρου Πολιτικής Έρευνας & Τεκμηρίωσης (ΚΕΠΕΤ) Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Κρήτης  

(Φώτο: Μαρία Χουλάκη)