Τα Αστερούσια ως πρότυπο κλιματικής ανθεκτικότητας

Σε μια εποχή όπου η κλιματική αλλαγή μετατρέπεται από μελλοντική απειλή σε καθημερινή πραγματικότητα, στην Περιφέρεια Κρήτης με επικεφαλής τον περιφερειάρχη Σταύρο Αρναουτάκη, επιχειρούμε μια πρωτοβουλία με ισχυρό περιβαλλοντικό, κοινωνικό και διεθνές αποτύπωμα: το «Σύμφωνο Αμοιβαίας Κατανόησης και Συνεργασίας για την Προσαρμογή των Αστερουσίων στην Κλιματική Αλλαγή μέσω Δενδροφυτεύσεων».

Πρόκειται για μια σημαντική συνεργασία της Περιφέρεια Κρήτης, των πέντε Δήμων της περιοχής των Αστερουσίων, της Αναπτυξιακή Ηρακλείου Α.Α.Ε. Ο.Τ.Α. και του Πανεπιστήμιο Κρήτης (Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης,) η οποία επιχειρεί να μετατρέψει έναν από τους πιο ευάλωτους ορεινούς όγκους της Μεσογείου σε καλό παράδειγμα προσαρμογής στην κλιματική κρίση.

Η πρωτοβουλία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς τα Αστερούσια έχουν ήδη αναγνωριστεί διεθνώς ως Απόθεμα Βιόσφαιρας UNESCO γεγονός που επιβεβαιώνει την τεράστια οικολογική και πολιτιστική αξία της περιοχής.

Η κλιματική απειλή στα Αστερούσια είναι ήδη εδώ

Το Περιφερειακό Σχέδιο Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή της Κρήτης προβλέπει ότι, στα δυσμενέστερα σενάρια, οι βροχοπτώσεις στο νησί μπορεί να μειωθούν έως και κατά 27% μέχρι το τέλος του αιώνα, ενώ οι μέγιστες θερμοκρασίες θα ξεπερνούν όλο και συχνότερα τους 35°C.

Τα Αστερούσια αποτελούν ήδη περιοχή έντονης ερημοποίησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η απώλεια βλάστησης, η διάβρωση του εδάφους, η λειψυδρία και η πίεση στα οικοσυστήματα απειλούν όχι μόνο τη βιοποικιλότητα αλλά και την ίδια τη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών, της γεωργίας και της κτηνοτροφίας.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι οργανωμένες δενδροφυτεύσεις δεν αποτελούν μια απλή περιβαλλοντική δράση αισθητικής αναβάθμισης αλλά αποτελούν εργαλείο κλιματικής προσαρμογής και οικολογικής αποκατάστασης.

Μια πρωτοβουλία πλήρως ευθυγραμμισμένη με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ

Σύμφωνα με σχετικές  έρευνες η Κρήτη παρουσιάζει θετικές επιδόσεις σε τομείς όπως:

• η κλιματική δράση (SDG 13),
• οι βιώσιμες κοινότητες (SDG 11),
• η υπεύθυνη κατανάλωση και παραγωγή (SDG 12),
• και η προστασία της χερσαίας ζωής και της βιοποικιλότητας (SDG 15).

Η προσπάθεια πρέπει να συνεχιστεί για ακόμα καλύτερα αποτελέσματα.

Εξακολουθεί να αντιμετωπίζει όμως σημαντικές προκλήσεις στους στόχους που σχετίζονται με:

• την κλιματική αλλαγή,
• τη βιώσιμη ανάπτυξη,
• την ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων,
• τις ανισότητες,
• και τη διαχείριση φυσικών πόρων.

Η πρωτοβουλία για τα Αστερούσια συνδέεται άμεσα με αυτούς τους στόχους:

• SDG 13 – Δράση για το Κλίμα, μέσω προσαρμογής στην ξηρασία και μείωσης της κλιματικής ευαλωτότητας.
• SDG 15 – Ζωή στη Στεριά, μέσω προστασίας της βιοποικιλότητας και αποκατάστασης οικοσυστημάτων.
• SDG 11 – Βιώσιμες Κοινότητες, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα των τοπικών κοινωνιών.
• SDG 17 – Συνεργασίες για τους Στόχους, αφού το εγχείρημα βασίζεται σε πολυεπίπεδη συνεργασία αυτοδιοίκησης, επιστημονικής κοινότητας και τοπικών φορέων.

Από τη θεωρία στην πράξη

Η ιδιαίτερη αξία του Συμφώνου βρίσκεται στο ότι δεν περιορίζεται σε διακηρύξεις. Δημιουργεί έναν οργανωμένο μηχανισμό εφαρμογής με:

• επιστημονική τεκμηρίωση,
• επιλογή κατάλληλων φυτικών ειδών,
• σωστή χωροθέτηση φυτεύσεων,
• αξιοποίηση ευρωπαϊκών και εθνικών χρηματοδοτήσεων,
• παρακολούθηση της επιβίωσης των δέντρων,
• και διαρκή τεχνική υποστήριξη.

Το Πανεπιστήμιο Κρήτης – Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης θα παρέχει επιστημονικά δεδομένα από σημαντικά ευρωπαϊκά έργα όπως τα LIFE Phoenix, NewLIFE4Drylands και MONALISA, ώστε οι παρεμβάσεις να βασίζονται σε σύγχρονη γνώση για τα ξηροθερμικά οικοσυστήματα της Μεσογείου.

Παράλληλα, η Περιφέρεια Κρήτης αναλαμβάνει τον συνολικό συντονισμό και την αναζήτηση χρηματοδοτικών εργαλείων, ενώ οι πέντε Δήμοι και η Τοπική Επιτροπή Διαχείρισης Αστερουσίων συμβάλλουν στον εντοπισμό και την ενεργοποίηση των περιοχών παρέμβασης.

Ένα νέο μοντέλο για τη Μεσόγειο

Η σημασία του εγχειρήματος ξεπερνά τα όρια της Κρήτης. Τα Αστερούσια μπορούν να λειτουργήσουν ως πιλοτικό μοντέλο για ολόκληρη την Ελλάδα και γιατί όχι και τη Μεσόγειο, όπου οι περιοχές ξηρασίας και ερημοποίησης αυξάνονται ραγδαία.

Η πρωτοβουλία συνδέεται άμεσα με την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία και τον στόχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για φύτευση τριών δισεκατομμυρίων δέντρων έως το 2030. Κυρίως όμως αναδεικνύει κάτι βαθύτερο: ότι η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή δεν είναι μόνο τεχνικό ή περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά πράξη συλλογικής ευθύνης, κοινωνικής συνεργασίας και προστασίας του τόπου.

Με το Σύμφωνο για τα Αστερούσια, η Κρήτη επιχειρεί να περάσει από την αναγνώριση στην πράξη· από τη διαπίστωση της κρίσης στη συγκροτημένη απάντηση. Και ίσως αυτό να είναι σήμερα το πιο σημαντικό μήνυμα για το μέλλον των τοπικών κοινωνιών απέναντι στην κλιματική αλλαγή.

*Ο Γιάννης Αναστασάκης είναι Αντιπεριφερειάρχης Κλιματικής Αλλαγής και Βιώσιμης Κινητικότητας Περιφέρειας Κρήτης Πρεσβευτής του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για το Κλίμα