Από το Brain Drain στο Brain Network

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να περιμένει την επιστροφή των επιστημόνων της, μπορεί να αρχίσει από τώρα να αξιοποιεί τη γνώση τους, όπου κι αν βρίσκονται. Υπάρχει μια Ελλάδα που δεν φαίνεται στους οικονομικούς δείκτες και δεν καταγράφεται εύκολα στις στατιστικές. Είναι οι χιλιάδες νέοι Έλληνες επιστήμονες, ερευνητές, επιχειρηματίες και επαγγελματίες που ζουν και εργάζονται στο εξωτερικό.

Για χρόνια μιλούσαμε για Brain Drain, για τη διαρροή δηλαδή του επιστημονικού και ανθρώπινου δυναμικού της χώρας. Η συζήτηση επικεντρώθηκε, και δικαιολογημένα, στο πώς θα επιστρέψουν οι νέοι επιστήμονες στην Ελλάδα. Σήμερα, όμως, χρειάζεται να διευρύνουμε το ερώτημα. Κι αν η επιστροφή δεν χρειάζεται να είναι πρώτα γεωγραφική; Κι αν μπορεί να είναι πρώτα επιστροφή της γνώσης;

Ένα παγκόσμιο ελληνικό απόθεμα γνώσης

Τα στοιχεία είναι εντυπωσιακά, σύμφωνα με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου, έχουν χαρτογραφηθεί 63.951 επιστήμονες ελληνικής καταγωγής, ενώ περίπου 28.000 βρίσκονται στο εξωτερικό. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το στοιχείο της επιστημονικής αριστείας: το 80% των Ελλήνων επιστημόνων που βρίσκονται στο παγκόσμιο κορυφαίο 1% και το 86% εκείνων που ανήκουν στο κορυφαίο 0,1% δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό. [1]

Πίσω από αυτούς τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι που εργάζονται σε κορυφαία πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, νοσοκομεία και επιχειρήσεις σε Ευρώπη, Αμερική, Αυστραλία και αλλού, αυτό μπορεί να διαβαστεί ως απώλεια, μπορεί όμως να διαβαστεί και διαφορετικά: ως ένα παγκόσμιο ελληνικό δίκτυο γνώσης. Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο πόσοι έφυγαν. Είναι αν η Ελλάδα γνωρίζει ποιοι είναι, πού βρίσκονται, τι γνωρίζουν και πώς μπορούν να συνδεθούν με τις ανάγκες της χώρας.

Από το Brain Drain στο Brain Network

Η επόμενη φάση δεν χρειάζεται να είναι απλώς «Brain Gain», χρειάζεται να είναι «Brain Network». Ένας Έλληνας ερευνητής στο MIT, ένας μηχανικός στη Γερμανία, ένας γιατρός στη Βρετανία, ένας ειδικός στην τεχνητή νοημοσύνη στη Silicon Valley ή ένας ερευνητής στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας στην Ολλανδία δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει τη ζωή που έχει δημιουργήσει για να προσφέρει στην Ελλάδα.

Μπορεί να συνεργαστεί με ένα ελληνικό πανεπιστήμιο, μπορεί να συμμετάσχει σε ένα ερευνητικό πρόγραμμα, μπορεί να καθοδηγήσει μια ελληνική startup, μπορεί να συνδεθεί με μια Περιφέρεια ή έναν Δήμο, μπορεί να μεταφέρει τεχνογνωσία σε μια ελληνική επιχείρηση, μπορεί να συμμετάσχει σε μια ομάδα που αναζητά λύση για ένα συγκεκριμένο πρόβλημα. Αυτό είναι Brain Circulation: η γνώση να κυκλοφορεί ακόμη κι όταν ο άνθρωπος δεν μετακινείται μόνιμα.

Η Ελλάδα έχει ήδη ένα προηγούμενο: Δίκτυο Ελλήνων Αιρετών Αυτοδιοίκησης της Ευρώπης, γνωστό και ως «Ηνίοχος»

Η ιδέα της οργανωμένης σύνδεσης της ελληνικής διασποράς με την Ελλάδα δεν είναι καινούργια. Ένα χαρακτηριστικό ελληνικό παράδειγμα είναι το Δίκτυο Ελλήνων Αιρετών Αυτοδιοίκησης της Ευρώπης, γνωστό και ως «Ηνίοχος». Το Δίκτυο δημιουργήθηκε το φθινόπωρο του 2001 με πρωτοβουλία της τότε ΚΕΔΚΕ, σε συνεργασία με το Υπουργείο Εξωτερικών, τη Γενική Γραμματεία Απόδημου Ελληνισμού και το Συμβούλιο Απόδημου Ελληνισμού. Συγκεντρώνει Έλληνες της Ευρώπης που έχουν εκλεγεί και δραστηριοποιούνται στις τοπικές ή περιφερειακές διοικήσεις των χωρών όπου ζουν. [2]

Είχα την ιδιαίτερη τιμή να συμμετάσχω στην Εκτελεστική Επιτροπή του Δικτύου, ύστερα από πρόταση του τότε Προέδρου της ΚΕΔΕ, Δημήτρη Παπαστεργίου. Η εμπειρία αυτή μου έδειξε στην πράξη κάτι που σήμερα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία: η διασπορά δεν είναι απλώς ένας πληθυσμός ανθρώπων που ζει εκτός Ελλάδας, είναι ένα δίκτυο ανθρώπων που μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα γνώσης, εμπειρίας, θεσμών και συνεργασιών.

Ένας Έλληνας δήμαρχος, δημοτικός ή περιφερειακός σύμβουλος στη Γερμανία, στη Γαλλία, στο Βέλγιο ή σε άλλη ευρωπαϊκή χώρα δεν αποτελεί μόνο έναν Έλληνα που εξελέγη στο εξωτερικό, αποτελεί έναν ζωντανό θεσμικό σύνδεσμο ανάμεσα στην Ελλάδα και στην κοινωνία όπου δραστηριοποιείται.

Ο «Ηνίοχος» είναι, με αυτή την έννοια, ένα ελληνικό προηγούμενο της λογικής του networking της διασποράς, και το σημαντικότερο: δεν ξεκίνησε από την τεχνητή νοημοσύνη, ξεκίνησε από ανθρώπους, σχέσεις και εμπιστοσύνη. Σήμερα όμως μπορούμε να προσθέσουμε την τεχνολογία της ΑΙ.

Από τον «Ηνίοχο» στο Kea από τη μακρινή Νέα Ζηλανδία

Ένα ενδιαφέρον διεθνές παράδειγμα έρχεται από τη Νέα Ζηλανδία. Το Kea Connect ιδρύθηκε το 2001 ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός και σήμερα συνδέει μια παγκόσμια κοινότητα περίπου μισού εκατομμυρίου Νεοζηλανδών σε 185 χώρες. Η βασική ιδέα είναι ότι οι Νεοζηλανδοί που ζουν στο εξωτερικό αποτελούν ένα σημαντικό απόθεμα εμπειρίας, γνώσης, επαφών και διεθνών δικτύων. Το ενδιαφέρον, όμως, δεν είναι μόνο το μέγεθος, είναι ο τρόπος λειτουργίας. [3]

Μέσω του Kea Connect, μια νεοζηλανδική επιχείρηση που θέλει να αναπτυχθεί διεθνώς μπορεί να υποβάλει αίτημα και το Kea αναζητά στο παγκόσμιο δίκτυό του τους κατάλληλους ανθρώπους για να τη συνδέσει μαζί τους. Η ίδια η πλατφόρμα περιγράφει τη διαδικασία ως αναζήτηση του κατάλληλου ανθρώπου και στη συνέχεια σύνδεση.

Σήμερα το Kea αναφέρει περίπου 50 επιχειρηματικές συνδέσεις τον μήνα, παρουσία σε 185 χώρες και 88% των επιχειρήσεων που αναφέρουν ανάπτυξη μετά τη σύνδεση. [4]

Το μήνυμα είναι καθαρό:η διασπορά μπορεί να γίνει υποδομή ανάπτυξης.

Τι μπορεί να κάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη

Εδώ βρίσκεται το επόμενο βήμα, η Ελλάδα διαθέτει ήδη δίκτυα, θεσμούς, πανεπιστήμια, επιμελητήρια, ερευνητικά κέντρα και οργανώσεις της διασποράς. Αυτό που θα μπορούσε να δημιουργηθεί είναι ένας Εθνικός Κόμβος Ελληνικής Διασποράς και Γνώσης, ο οποίος θα λειτουργεί ως ψηφιακή υποδομή σύνδεσης όλων αυτών των επιμέρους δικτύων. Η βάση δεν θα είναι ένας απλός κατάλογος ονομάτων.

Θα μπορούσε, με τη συναίνεση των συμμετεχόντων, να περιλαμβάνει:

• επιστημονικό αντικείμενο και εξειδίκευση,
• πανεπιστήμιο ή ερευνητικό κέντρο,
• τεχνολογίες και ερευνητικά πεδία,
• επαγγελματική εμπειρία,
• δυνατότητες συνεργασίας,
• ενδιαφέρον για mentoring,
• συμμετοχή σε ερευνητικά προγράμματα,
• δυνατότητα επιχειρηματικής συνεργασίας ή επένδυσης,
• και ενδιαφέρον για προσωρινή ή μόνιμη επιστροφή.

Στην άλλη πλευρά θα καταγράφονται οι ανάγκες της Ελλάδας.

Υπουργεία, Περιφέρειες, Δήμοι, πανεπιστήμια, νοσοκομεία, ερευνητικά κέντρα, επιμελητήρια, επιχειρήσεις και startups θα μπορούν να δηλώνουν συγκεκριμένες ανάγκες. Και τότε η AI θα μπορεί να κάνει αυτό που σήμερα απαιτεί ατελείωτες προσωπικές αναζητήσεις: να αντιστοιχίζει τον άνθρωπο με την ανάγκη. Ένας Δήμος αντιμετωπίζει πρόβλημα λειψυδρίας; Το σύστημα αναζητά Έλληνες ειδικούς στη διαχείριση υδάτων, στην αφαλάτωση και στην κλιματική προσαρμογή. Μια Περιφέρεια σχεδιάζει ενεργειακή μετάβαση; Αναζητούνται ειδικοί στα δίκτυα, στην αποθήκευση ενέργειας και στις ανανεώσιμες πηγές. Ένα νοσοκομείο αναζητά λύσεις ψηφιακής υγείας; Εντοπίζονται οι αντίστοιχοι επιστήμονες. Μια ελληνική startup χρειάζεται πρόσβαση στη Silicon Valley; Το σύστημα εντοπίζει τον κατάλληλο Έλληνα επιχειρηματία, επενδυτή ή επιστήμονα. Η AI δεν θα αντικαθιστά τον επιστήμονα. Θα τον εντοπίζει όταν η Ελλάδα τον χρειάζεται.

Δεν ξεκινάμε από μηδενική βάση

Η Ελλάδα διαθέτει ήδη σημαντικές πρωτοβουλίες. Το Innovative Greeks συνδέει Έλληνες επιχειρηματίες, επενδυτές και επιστήμονες σε παγκόσμιο επίπεδο. Το Hellenic Innovation Network λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στα διεθνή τεχνολογικά οικοσυστήματα και την Ελλάδα και την Κύπρο. Το ΆΛΛΗΛΟΝ Net έχει αναπτύξει δίκτυο επαγγελματιών για mentoring, μεταφορά τεχνογνωσίας και συνεργασίες.

Παράλληλα, τα πανεπιστήμια διαθέτουν Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας, ενώ τα European Digital Innovation Hubs δημιουργούν ένα ακόμη επίπεδο υποστήριξης της καινοτομίας. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να δημιουργηθεί ακόμη μία απομονωμένη πλατφόρμα. Είναι να συνδεθούν οι υπάρχουσες. Ο «Ηνίοχος» μας δείχνει τη δύναμη των ανθρώπινων και θεσμικών δικτύων. Το Kea δείχνει πώς ένα παγκόσμιο δίκτυο διασποράς μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο επιχειρηματικών και επαγγελματικών συνδέσεων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προσθέσει το τρίτο επίπεδο :τη συστηματική και έξυπνη αντιστοίχιση.

Υπάρχει και η διάθεση επιστροφής

Και εδώ υπάρχει ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο. Έρευνα του Deon Policy Institute σε Έλληνες ακαδημαϊκούς του εξωτερικού έδειξε ότι 59% των συμμετεχόντων δήλωσαν ότι θα εξέταζαν το ενδεχόμενο να εργαστούν σε ελληνικό πανεπιστήμιο μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια. [5]

Το στοιχείο χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση, καθώς αφορά τους συμμετέχοντες στην έρευνα και δεν μπορεί να θεωρηθεί αντιπροσωπευτικό του συνόλου της ελληνικής επιστημονικής διασποράς. Δείχνει όμως ότι η απόσταση από την Ελλάδα δεν σημαίνει απαραίτητα απομάκρυνση από την Ελλάδα. Υπάρχει μια δεξαμενή ανθρώπων που μπορεί να ενδιαφέρεται για συνεργασία, διδασκαλία, έρευνα ή επιστροφή, εφόσον δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες.

Από την επιστροφή των ανθρώπων στην επιστροφή της γνώσης

Για δεκαετίες το ερώτημα ήταν: «Πώς θα φέρουμε τους νέους μας πίσω;» Το ερώτημα αυτό παραμένει σημαντικό, αλλά δεν είναι πλέον το μόνο, το νέο ερώτημα μπορεί να είναι: «Πώς θα κάνουμε τη γνώση των Ελλήνων του κόσμου διαθέσιμη στην Ελλάδα;» Η διαφορά είναι ουσιαστική. Η φυσική επιστροφή απαιτεί εργασία, αμοιβές, στέγη, φορολογικά κίνητρα και καλύτερες συνθήκες έρευνας. Η επιστροφή της γνώσης μπορεί να ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, με ένα ερευνητικό πρόγραμμα, με μια διάλεξη με ένα mentoring, με μια κοινή πατέντα, με μια startup, με μια συνεργασία ανάμεσα σε έναν ελληνικό Δήμο και έναν ερευνητή στη Βοστώνη με μια ελληνική επιχείρηση που αποκτά πρόσβαση σε μια διεθνή αγορά.

Η Κρήτη ως πιλοτικό πεδίο

Η Κρήτη θα μπορούσε να αποτελέσει ένα χαρακτηριστικό πεδίο εφαρμογής, ένα Crete Global Science Network θα μπορούσε να συνδέσει τους Κρητικούς επιστήμονες του κόσμου με συγκεκριμένες ανάγκες του νησιού: νερό, κλιματική αλλαγή, ενέργεια, τουρισμός, αγροδιατροφή, υγεία, πολιτική προστασία και ψηφιακό μετασχηματισμό. Δεν θα χρειαζόταν όλοι να επιστρέψουν, θα χρειαζόταν να γνωρίζουμε πού βρίσκονται και τι μπορούν να προσφέρουν, και από εκεί να δημιουργήσουμε τις συνδέσεις.

Η μεγάλη αλλαγή είναι αλλαγή νοοτροπίας

Το Brain Drain ήταν μια ιστορία απώλειας, το Brain Network μπορεί να γίνει μια ιστορία σύνδεσης. Η Ελλάδα διαθέτει σήμερα κάτι που πριν από μερικές δεκαετίες θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να αξιοποιηθεί: ένα παγκόσμιο ανθρώπινο δίκτυο και την τεχνολογία που επιτρέπει να το χαρτογραφήσουμε και να το ενεργοποιήσουμε. Ο «Ηνίοχος» έδειξε ότι οι Έλληνες της διασποράς μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρες. Το Kea έδειξε ότι ένα τέτοιο παγκόσμιο δίκτυο μπορεί να οργανωθεί γύρω από συγκεκριμένες υπηρεσίες, mentoring και επιχειρηματικές συνδέσεις.

Η επόμενη γενιά εργαλείων μπορεί να προσθέσει την τεχνητή νοημοσύνη, η  επιστροφή δεν χρειάζεται να είναι πρώτα γεωγραφική, μπορεί να είναι πρώτα επιστροφή της γνώσης. Και ίσως αυτή είναι η μεγάλη ευκαιρία: Να μη ζητήσουμε από όλους τους Έλληνες του κόσμου να επιστρέψουν, να δημιουργήσουμε, όμως, ένα σύστημα μέσα από το οποίο η γνώση τους μπορεί να επιστρέφει καθημερινά στην Ελλάδα, να μετατρέψουμε τη διασπορά από απώλεια σε δύναμη. Ας προσπαθήσουμε να κάνουμε την αρχή μέσω της δικτύωσης ότι καλύτερου διαθέτει ο Ελληνισμός σήμερα,  του Ανθρώπινου Δυναμικού του . Θα είναι η ενέργεια που περιμένει ο κάθε νέος που έφυγε από την  Πατρίδα.

Πηγές

[1] Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου, Η Επιστροφή – Το ελληνικό ανθρώπινο δυναμικό στο εξωτερικό.

[2] Δίκτυο Ελλήνων Αιρετών Αυτοδιοίκησης της Ευρώπης – «Ηνίοχος», επίσημη ιστοσελίδα του Δικτύου.

[3] Kea New Zealand, Kea World Class FAQs / About Kea.

[4] Kea New Zealand, Kea Connect.

 [5] Deon Policy Institute, Bringing Back Greek Scholars – A Survey of Greek-Origin Academics Abroad.