O tempora, o mores! (Ω καιροί, ω ήθη!)

Με αφορμή όσα βλέπουμε αυτές τις μέρες — λαϊκά προσκυνήματα για celebrities, πανηγυρικές υποδοχές πολιτικών προσώπων, γιατρούς και επιστήμονες που παρουσιάζονται όλο και περισσότερο ως φορείς lifestyle και προσωπικού brand — αξίζει να αναρωτηθούμε κάτι πιο βαθύ: ποιοι ήταν οι άνθρωποι που θαύμαζε η ελληνική κοινωνία κάποτε και ποιοι καταλαμβάνουν σήμερα τον δημόσιο χώρο; Όχι για να εξιδανικεύσουμε το παρελθόν. Η Ελλάδα του ’60 και του ’70 είχε αυταρχισμό, φτώχεια, πολιτικές διώξεις, πατριαρχία, πελατειακές σχέσεις, φανατισμό και άφθονη ελαφρότητα. Ούτε φυσικά όλοι τότε διάβαζαν Σεφέρη και άκουγαν Χατζιδάκι. Υπήρχε όμως κάτι που δύσκολα αμφισβητείται. H κοινωνία διέθετε μια πολύ διαφορετική ιεραρχία κύρους. Μπορούσες να είσαι δεξιός και να θεωρείς ιστορική προσωπικότητα τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Κεντρώος και να αναφέρεσαι στον Γεώργιο Παπανδρέου. Αριστερός και να βλέπεις ως σύμβολα τον Μανώλη Γλέζο, τον Γρηγόρη Λαμπράκη ή αργότερα τον Λεωνίδα Κύρκο και τον Χαρίλαο Φλωράκη. Μπορούσες να διαφωνείς πολιτικά μαζί τους, αλλά αναγνώριζες ότι επρόκειτο για ανθρώπους που είχαν ιστορία, συγκρούσεις, ιδέες και πολιτικό βάρος. Και πάνω από τις κομματικές γραμμές υπήρχαν μορφές που λειτουργούσαν ως κοινά σημεία αναφοράς όπως π.χ. ο Σεφέρης και ο Ελύτης στη λογοτεχνία, ο Θεοδωράκης και ο Χατζιδάκις στη μουσική, ο Κάρολος Κουν στο θέατρο, ο Τσαρούχης και ο Μόραλης στη ζωγραφική, η Μελίνα Μερκούρη στον πολιτισμό και στη δημόσια ζωή. Ο Γιώργος Παπανικολάου αποτελούσε ήδη σύμβολο της επιστημονικής Ελλάδας. Ο Ωνάσης, με όλες τις αντιφάσεις του, συμβόλιζε για πολλούς την επιχειρηματική τόλμη και την ελληνική εξωστρέφεια. Δεν χρειάζεται να θεωρούμε όλους αυτούς αλάνθαστους. Το θέμα είναι άλλο: το κύρος τους πήγαζε από κάτι που είχαν κάνει. Από έργο, γνώση, δημιουργία, πολιτική δράση, επιστημονικό επίτευγμα, προσωπικό ρίσκο. Η αναγνωρισιμότητα ερχόταν συνήθως μετά. Πρώτα έπρεπε να γίνεις κάτι.

Σήμερα εξακολουθούν ασφαλώς να υπάρχουν Έλληνες άξιοι θαυμασμού. Ο Γιάννης Αντετοκούνμπο, ο Τεντόγλου, ο Καραλής κ.α. όχι μόνο για όσα πέτυχαν στον αθλητισμό, αλλά και για τη διαδρομή τους. Ο Κωνσταντίνος Δασκαλάκης στην επιστήμη των υπολογιστών. Η Βίκυ Καλογερά στην αστροφυσική. Ο Σταμάτης Κριμιζής στη διαστημική επιστήμη. Ο Δημήτρης Παπαϊωάννου στις παραστατικές τέχνες. Ο Γιώργος Λάνθιμος στον κινηματογράφο. Υπάρχουν εξαιρετικοί γιατροί, ερευνητές, πανεπιστημιακοί, επιχειρηματίες, καλλιτέχνες, αγρότες και νέοι άνθρωποι που δημιουργούν διεθνώς. Άρα το πρόβλημα δεν είναι ότι η Ελλάδα έπαψε να παράγει αξιόλογους ανθρώπους. Το πρόβλημα είναι ότι δεν είναι πλέον βέβαιο πως αυτούς επιλέγει ο μηχανισμός της δημοσιότητας να τοποθετήσει στο κέντρο. Διότι σήμερα έχει συμβεί μια μεγάλη αντιστροφή: η ορατότητα δεν είναι πια αποτέλεσμα του κύρους. Η ορατότητα παράγει κύρος. Ένας άνθρωπος μπορεί να μην έχει δημιουργήσει σχεδόν τίποτε με διάρκεια και παρ’ όλα αυτά να διαθέτει τεράστιο κοινωνικό κεφάλαιο επειδή είναι γνωστός. Ο πολιτικός γίνεται brand. Ο τραγουδιστής γίνεται brand. Ο γιατρός γίνεται brand. Ο δημοσιογράφος γίνεται brand. Ο καθηγητής καλείται να γίνει brand. Και τελικά ακόμη και ο απλός πολίτης μαθαίνει από πολύ νέος ότι πρέπει να παρουσιάζει τον εαυτό του σαν προϊόν. Δεν αρκεί να είσαι επιτυχημένος. Πρέπει να φαίνεσαι επιτυχημένος. Το σώμα γίνεται project. Το ταξίδι γίνεται story. Το γεύμα γίνεται post. Η προσωπική ζωή γίνεται content. Η επιστημονική ιδιότητα γίνεται marketing. Η πολιτική άποψη γίνεται οπαδική ταυτότητα. Και η επιτυχία αρχίζει να μετριέται όχι μόνο από το τι έχεις καταφέρει, αλλά από το πόσοι γνωρίζουν ότι το έχεις καταφέρει. Αυτό ακριβώς κάνει ενδιαφέρον το σημερινό φαινόμενο.

Δεν είναι από μόνο του περίεργο ότι χιλιάδες άνθρωποι δικαίως ίσως πενθούν έναν αγαπημένο τραγουδιστή. Η Ελλάδα είχε πάντοτε τεράστια λαϊκά είδωλα, από τον Καζαντζίδη και τη Βουγιουκλάκη μέχρι τους μεγάλους αθλητές και τραγουδιστές κάθε εποχής. Ούτε είναι ιστορικά πρωτοφανές να βλέπουμε φανατικούς οπαδούς ενός πολιτικού προσώπου. Η Ελλάδα του παρελθόντος γνώρισε ασύγκριτα σκληρότερους πολιτικούς φανατισμούς. Το πραγματικά καινούργιο είναι ότι πολιτική, ψυχαγωγία, επιστήμη, επιχειρηματικότητα και ιδιωτική ζωή έχουν αρχίσει να λειτουργούν μέσα στον ίδιο μηχανισμό της εικόνας. Και μαζί έχει αλλάξει και κάτι ακόμη. Ο νέος της δεκαετίας του ’60 ή του ’70 μπορούσε (σωστά ή λάθος) να φαντάζεται τον εαυτό του μέσα σε κάτι μεγαλύτερο. Σε ένα πολιτικό κίνημα, μια κοινωνική αλλαγή, στην πρόοδο της χώρας, στη δημοκρατία, στην επιστήμη, στην τέχνη, σε μια ιδέα για το μέλλον. Ο σημερινός νέος έχει μεγαλώσει μέσα σε οικονομική κρίση, ακρίβεια, στεγαστική ανασφάλεια, πανδημία, δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς και ένα ψηφιακό περιβάλλον, που του επαναλαμβάνει καθημερινά: φρόντισε τον εαυτό σου, ξεχώρισε, γίνε ορατός, χτίσε το προσωπικό σου brand. Γι’ αυτό και η συλλογική φιλοδοξία μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε ατομικό project.

Κάποτε ρωτούσαμε περισσότερο: «Τι έχει κάνει αυτός ο άνθρωπος ώστε να αξίζει να τον ακούσουμε ή να τον ακολουθήσουμε;» Σήμερα κινδυνεύουμε να ρωτάμε: «Πόσο γνωστός είναι;» Και ίσως εδώ βρίσκεται η ουσιαστικότερη διαφορά ανάμεσα στο τότε και στο σήμερα. Όχι ότι τότε όλοι ήταν σπουδαίοι και σήμερα όλοι είναι ασήμαντοι. Αλλά ότι τότε η κοινωνική αναγνώριση θεωρούνταν περισσότερο συνέπεια ενός έργου. Σήμερα η αναγνώριση μπορεί να γίνει η ίδια το έργο. Κάποτε το μήνυμα ήταν περισσότερο: «Γίνε κάτι.» Σήμερα είναι όλο και συχνότερα: «Κάνε τους άλλους να σε προσέξουν, ακόμα και με αηδίες.» Και μια κοινωνία αποκαλύπτει ίσως περισσότερα για τον εαυτό της από το ποιον χειροκροτεί, παρά από το τι δηλώνει ότι πιστεύει.