Μια κιβωτός ιστορικής και μουσικής μνήμης του Ελληνισμού (Φωτο)

Η καταστροφή του Ελληνισμού της Μικρασίας, με σφαγές, αιχμαλωσίες, διωγμό και ξεριζωμό δημιούργησε ένα από μεγαλύτερα συλλογικά τραύματα της ιστορίας μας. Ερχόμενοι στην Ελλάδα, οι πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες από την Ιωνία, τον Πόντο, την Καππαδοκία, την Ανατολική Θράκη και τόσες επιμέρους περιοχές, αντιμετώπισαν δυσκολίες απερίγραπτες. Ανέχεια, αρρώστιες, κατατρεγμοί, αγώνες διαρκείς για να ριζώσουν ξανά, να χτίσουν τις ζωές τους, να αναζητήσουν όλους τους χαμένους δικούς τους ανθρώπους, να επουλώσουν τις πληγές κάθε είδους.

Μέσα σε αυτή την εποποιία του πόνου, ενώ ακόμα ήταν ζεστά τ’ αποκαΐδια της Σμύρνης και οι πρόσφυγες πάσχιζαν να αναστήσουν τις οικογένειές τους σε καταυλισμούς ακόμα και πρόχειρους συνοικισμούς, ξεκινούσε και μια μαραθώνια προσπάθεια καταγραφής της προέλευσης, της πολιτισμικής ταυτότητας και της κουλτούρας τους, της ντοπιολαλιάς, της μουσικής και του λαϊκού πολιτισμού τους. Μια προσπάθεια που τράβηξε δεκαετίες, που έγινε άλλοτε συντονισμένα κι άλλοτε ασυντόνιστα, που δεν κατάφερε συχνά να συγκροτηθεί κεντρικά, που όμως έχει αποδώσει πολύ σημαντικά ευρήματα και τεκμήρια.

Η πιο οργανωμένη και οπωσδήποτε η πιο μεθοδική επιστημονικά τετοια υποδομή είναι σήμερα το Ίδρυμα Μέλπως και Οκτάβιου Μερλιέ, που περιλαμβάνει το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο. Το newshub.gr είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί το κέντρο, που στεγάζεται σε ένα δίπατο οίκημα της οθωνικής περιόδου στην περιοχή της Πλάκας, και να μάθει πολλά για τις δραστηριότητες και τους αρχειακούς θησαυρούς που φιλοξενεί.

Το κτήριο που στεγάζει το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο, στην οδό Κυδαθηναίων στην Πλάκα.

Στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών μας υποδέχθηκε φιλόξενα ο ιστορικός Δημήτρης Καμούζης, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας. Μας παρουσίασε την ιδιαίτερα σημαντική και πολυεπίπεδη ερευνητική δουλειά που γίνεται και μας ξενάγησε στους χώρους, τις αρχειακές συλλογές, τη βιβλιοθήκη, τον χώρο όπου βρίσκεται το γραφείο του Οκτάβιου Μερλιέ και της Μέλπως Λογοθέτη-Μερλιέ, των ανθρώπων που λίγοι γνωρίζουν τα ονόματα, όμως τους οφείλουμε συλλογικά πάρα πολλά.

Ο ιστορικός Δημήτρης Καμούζης, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας του ΚΜΣ μας ξενάγησε στις αρχειακές συλλογές του

Σπάνια βιβλία, πολύτιμο αρχειακό υλικό καταγραφών χιλιάδων μαρτυριών προφορικής ιστορίας από πρόσφυγες πρώτης γενιάς, σπάνιο φωτογραφικό υλικό από τη ζωή στις αλησμόνητες πατρίδες και τους τόπους άμεσης εγκατάστασης των προσφύγων και πρωτότυποι χάρτες που συντέθηκαν με βάση τις μαρτυρίες και αποτύπωσαν τους χιλιάδες ελληνικούς οικισμούς της Μικρασίας.

Ένας από τους πρωτότυπους χάρτες που συντάχθηκαν με βάσει το υλικό των ιστορικών μαρτυριών από τους ερευνητές μετά την Μικρασιατική Καταστροφή

Σπάνιες εκδόσεις σε καραμανλίδικη γραφή στην βιβλιοθήκη του ΚΜΣ

Είχαμε την σπάνια ευκαιρία και τύχη να δούμε εντυπωσιακά τεκμήρια, όπως τη βιβλιοθήκη με πλήθος εκδόσεων σε καραμανλίδικη γραφή (δηλαδή τουρκική γλώσσα γραμμένη σε ελληνικό αλφάβητο), αλλά και καταγραφές που είχαν γίνει στις αρχές της δεκαετίας του 1950 από τη νεαρή τότε ιστορικό Ελένη Γλύκατζη, την πρόσφατα εκλιπούσα δηλαδή Ελένη Αρβελέρ. «Οι καταγραφές έχουν γίνει σε βάθος δεκαετιών και είναι αρχειοθετημένες με τοπικό χαρακτήρα, ανά περιοχή και οικισμό» μας εξηγεί ο κ.Καμούζης. «Αυτό βοήθησε χαρακτηριστικά και στην παραγωγή χαρτογραφικού υλικού υψηλής ακρίβειας, καθώς ως τότε οι υπάρχοντες χάρτες ήταν ελλιπέστατοι, απουσίαζαν πολλά ελληνικά χωριά που δεν τα γνώριζαν καν οι χαρτογράφοι» συμπληρώνει.  

Το ΚΜΣ έχει και ιδιαίτερα σημαντική εκδοτική δραστηριότητα. Εκδίδει την κυριότερη επιστημονική επιθεώρηση για την ιστορία του μείζονος Ελληνισμού, το “Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών”, έχει δημοσιεύσει την πολύτομη σειρά “Έξοδος”, όπου αποτυπώνεται το απόσταγμα της γνώσης για την Μικρασιατική Καταστροφή και τον ξεριζωμό των προσφύγων, μέσα από το πρωτότυπο αρχειακό υλικό που διαθέτει. Παράλληλα, δεν λείπουν κρίσιμες εκδόσεις πηγών, όπως των αρχείων του ελληνικού προξενείου της Σμύρνης από το 1833 ως το 1912, αλλά και συνθετικές αναλυτικές εκδόσεις, όπως ο συλλογικός τόμος που ετοιμάζεται για τον ελληνικό Μεσοπόλεμο.

Ο χώρος όπου βρίσκονται τα γραφεία του ζεύγους Οκτάβιου και Μέλπως Μερλιέ

Το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο, από την άλλη, είναι μια υποδομή πραγματικά μοναδική στο είδος της. Η Μέλπω Λογοθέτη, μουσικολόγος καταγόμενη από την Ξάνθη και μεγαλωμένη στην Κωνσταντινούπολη, βρέθηκε για σπουδές στη Σορβόννη και στράφηκε στην μελέτη της ελληνικής λαϊκής μουσικής παράδοσης. 

Στη Γαλλία τη βρήκε η μεγάλη καταστροφή και αμέσως συνέλαβε την ανάγκη καταγραφής των ακουσμάτων του μείζονος Ελληνισμού, πριν αυτά χαθούν μέσα στις μυλόπετρες της ιστορίας. Το 1923 παντρεύτηκε τον Γάλλο φιλόλογο και ελληνιστή Οκτάβιο Μερλιέ, ο οποίος ανέλαβε σύντομα την διεύθυνση του υπό ίδρυση Γαλλικού Ινστιτούτου και εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα. Από εκεί πια ξεκίνησαν την τιτάνια προσπάθεια καταγραφής των μουσικών τρόπων, των τραγουδιών, των ιδιωμάτων, αλλά και των προσωπικών μαρτυριών των προσφύγων, την ώρα που αυτοί οι ίδιοι δεν είχαν καλά-καλά συνειδητοποιήσει το οριστικό του ξεριζωμού τους.

Το Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο δεν περιλαμβάνει μόνο ηχογραφήσεις, αλλά και πλήθος εγγράφων, σημειώσεων και μουσικών καταγραφών

Ο εθνομουσικολόγος Χάρης Σαρρής, προϊστάμενος του Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου, μας μίλησε για τον μουσικό, ευρύτερα πολιτιστικό και ιστορικό πλούτο που φιλοξενεί το Αρχείο. Εξακόσιες περίπου πλάκες με αυθεντικό φωνογραφημένο μουσικό και αφηγηματικό υλικό συνθέτουν τον πυρήνα του αρχείου. Για την τιτάνια διαδικασία της φωνογράφησης απαιτήθηκαν ποσά σημαντικά για την εποχή, το μεγαλύτερο μέρος της εξαιρετικά δύσκολης αυτής προσπάθειας κατάφερε να υλοποιηθεί με την υποστήριξη της κυβέρνησης του Ελευθερίου Βενιζέλου, στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και τις αρχές της δεκαετίας του ‘30, πριν χτυπήσει την πόρτα της χώρας μια ακόμα χρεοκοπία.

Ο προϊστάμενος του Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου, ο εθνομουσικολόγος Χάρης Σαρρής

Έτσι όμως έχουμε τη δυνατότητα σήμερα να διαθέτουμε αυτή κυριολεκτικά την κιβωτό της εθνικής μουσικής μας μνήμης. Το Αρχείο δεν έχει, άλλωστε, καταγράψει μόνο τα ακούσματα του μικρασιατικού, ποντιακού και θρακικού Ελληνισμού. Η κοπιώδης αυτή προσπάθεια επεκτάθηκε και στις περιοχές της ηπειρωτικής και νησιωτικής Ελλάδας, συνθέτοντας πραγματικά ένα μωσαϊκό με κάθε δυνατή αποτύπωση της μουσικής και γλωσσικής ποικιλίας του Νέου Ελληνισμού.

Οι πρωτότυποι δίσκοι γραμμοφώνου με τις αυθεντικές ηχογραφήσεις των μουσικών και τοπικών ιδιωμάτων των Ελλήνων πριν σχεδόν ένα αιώνα

«Μέσα από την καταγραφή και την εμβάθυνση στο αρχείο, προκύπτει ένα μουσικό σύμπαν πολύ ευρύτερο αυτού που έχει φτάσει σε εμάς σήμερα» τονίζει ο κ.Σαρρής, υπογραμμίζοντας ότι «από το σύνολο της μουσικής δημιουργίας του νεοελληνικού κόσμου, ό,τι δεν μπορούσε να “χωρέσει” και να ταυτοποιηθεί εύκολα στο πλαίσιο του εθνικού κράτους, γρήγορα περιθωριοποιήθηκε και εν πολλοίς χάθηκε στην πορεία». 

Γι’ αυτό άλλωστε και είναι τεράστια η σημασία της διαφύλαξης και προσβασιμότητας αυτού του τόσο σημαντικού αρχειακού υλικού, θα συμπληρώσουμε εμείς, ώστε να έχουμε τη δυνατότητα, ιδίως σήμερα που αποκοπτόμαστε πλήρως πια από τη ζώσα μνήμη, να αποκτούμε αντίληψη της μεγάλης εικόνας της ελληνικής μουσικής. Ελπίζουμε μάλιστα, μέσα από τα σύγχρονα ψηφιακά μέσα, το υλικό αυτό να γίνει σύντομα ακόμα πιο ευπρόσιτο, πέρα από τις σημαντικές έντυπες και μουσικές εκδόσεις του Αρχείου.

Ευχαριστούμε θερμά τον κ.Δημήτρη Καμούζη, τον κ.Χάρη Σαρρή και όλο το προσωπικό του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών-Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου για την φιλοξενία και την πολύτιμη βοήθειά τους.