Νέα ΚΑΠ: Τι αλλάζει για τους αγρότες σε ελέγχους και ενισχύσεις

Το νέο καθεστώς υποχρεώσεων που θα συνοδεύει τις αγροτικές ενισχύσεις βρίσκεται στο επίκεντρο μιας βαθιάς πολιτικής σύγκρουσης στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι προτάσεις κινούνται από την πλήρη κατάργηση του συστήματος έως την επιβολή αυστηρότερων ελέγχων και υψηλών ποινών για παραβάσεις.

Οι όροι με τους οποίους θα καταβάλλονται οι ενισχύσεις της ΚΑΠ μετά το 2027 εξελίσσονται σε ένα από τα δυσκολότερα μέτωπα της ευρωπαϊκής διαπραγμάτευσης. Το νέο πακέτο τροπολογιών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, με ημερομηνία 13 Ιουλίου 2026, περιλαμβάνει τις τροπολογίες 809 έως 1080, συνολικά 272 προτάσεις, σχεδόν αποκλειστικά γύρω από ένα μόνο άρθρο.

Πρόκειται για το άρθρο 3 του σχεδίου κανονισμού για την ΚΑΠ 2028–2034, το οποίο εισάγει το λεγόμενο «farm stewardship», ένα νέο πλαίσιο υπεύθυνης διαχείρισης της γεωργικής εκμετάλλευσης. Στην πράξη, το άρθρο καθορίζει ποιες περιβαλλοντικές, διαχειριστικές και κοινωνικές υποχρεώσεις θα πρέπει να τηρεί ο παραγωγός για να λαμβάνει χωρίς περικοπές τις κοινοτικές ενισχύσεις.

Η έκταση των τροπολογιών αποκαλύπτει ότι η συζήτηση δεν αφορά απλώς μια τεχνική αλλαγή ορολογίας. Αφορά το πόσο αυστηρή θα είναι η νέα αιρεσιμότητα, ποιος θα αποφασίζει τους κανόνες, ποιοι αγρότες θα εξαιρούνται και πόσο μεγάλη θα είναι η περικοπή όταν διαπιστώνεται παράβαση.

Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής συνδέει το νέο σύστημα με τρεις κατηγορίες υποχρεώσεων. Τις νομοθετικές απαιτήσεις διαχείρισης, τις προστατευτικές πρακτικές που θα καθορίζονται από τα κράτη μέλη και την κοινωνική αιρεσιμότητα, η οποία αφορά την εφαρμογή της εργατικής και κοινωνικής νομοθεσίας.

Μία ομάδα ευρωβουλευτών ζητεί την πλήρη διαγραφή του άρθρου ή την επιστροφή στον όρο «αιρεσιμότητα». Το βασικό τους επιχείρημα είναι ότι το νέο σύστημα, αντί να απλουστεύει την ΚΑΠ, μπορεί να προσθέσει νέες υποχρεώσεις, ερμηνείες και ελέγχους για τους παραγωγούς, τις εθνικές αρχές και τους οργανισμούς πληρωμών.

Στο επίκεντρο αυτής της κριτικής βρίσκεται ο κίνδυνος δημιουργίας διαφορετικών κανόνων από χώρα σε χώρα. Εφόσον οι προστατευτικές πρακτικές θα καθορίζονται σε εθνικό ή ακόμη και περιφερειακό επίπεδο, δύο αγρότες που λαμβάνουν χρηματοδότηση από την ίδια ευρωπαϊκή πολιτική θα μπορούσαν να υπόκεινται σε διαφορετικές βασικές υποχρεώσεις. Αυτό, σύμφωνα με τις αιτιολογήσεις αρκετών τροπολογιών, θα ενίσχυε την επανεθνικοποίηση της ΚΑΠ και θα έθετε ζήτημα ισότιμου ανταγωνισμού.

Η Επιτροπή προτείνει οι εθνικές προστατευτικές πρακτικές να καλύπτουν την προστασία των εδαφών με υψηλή περιεκτικότητα σε άνθρακα, των στοιχείων του τοπίου και των μόνιμων βοσκοτόπων. Περιλαμβάνει επίσης την προστασία από τη διάβρωση, τη διατήρηση της οργανικής ουσίας, την αμειψισπορά ή διαφοροποίηση των καλλιεργειών, την απαγόρευση καύσης υπολειμμάτων και την προστασία επιφανειακών και υπόγειων υδάτων από ρύπανση και απορροές.

Ορισμένες τροπολογίες ζητούν τη διαγραφή ολόκληρου αυτού του πλαισίου. Άλλες επιχειρούν να το μετατρέψουν σε κατάλογο επιλογών, προσαρμοσμένο στις κλιματικές συνθήκες, στο μέγεθος της εκμετάλλευσης, στα καλλιεργητικά συστήματα και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε περιοχής. Υπάρχει ακόμη πρόταση τα κράτη μέλη να προσφέρουν από 10 έως 15 μέτρα, από τα οποία ο παραγωγός θα επιλέγει τουλάχιστον τρία κάθε χρόνο.

Στον αντίποδα, άλλες τροπολογίες ζητούν διεύρυνση των υποχρεώσεων, με μέτρα για τη βιοποικιλότητα, τους επικονιαστές, τη μείωση των εισροών και των εκπομπών, την κυκλικότητα, την υγεία και την ευζωία των ζώων. Το αποτέλεσμα είναι δύο διαφορετικές πολιτικές κατευθύνσεις. Η πρώτη αντιμετωπίζει το άρθρο ως πηγή νέας γραφειοκρατίας. Η δεύτερη ως την ελάχιστη περιβαλλοντική και κοινωνική εγγύηση που πρέπει να συνοδεύει τη χρηματοδότηση της ΚΑΠ.

Αντίστοιχη σύγκρουση καταγράφεται γύρω από την αρχή της μη πρόκλησης σημαντικής βλάβης, DNSH. Η πρόταση της Επιτροπής προβλέπει ότι η στήριξη που υπόκειται στους όρους του farm stewardship θα θεωρείται ότι συμμορφώνεται με την αρχή. Παρότι η διάταξη μπορεί να λειτουργήσει ως τεκμήριο συμμόρφωσης, σειρά τροπολογιών ζητεί τη διαγραφή της, με το επιχείρημα ότι μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για πρόσθετες αξιολογήσεις, τεκμηρίωση και αλληλοεπικαλυπτόμενους ελέγχους.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα έχει η μεταχείριση των μικρών εκμεταλλεύσεων. Σε ορισμένες τροπολογίες προτείνεται οι εκμεταλλεύσεις έως 10 εκτάρια, δηλαδή έως 100 στρέμματα, να εξαιρούνται από ελέγχους και διοικητικές ποινές. Σε άλλες, η εξαίρεση δεν καλύπτει την κοινωνική αιρεσιμότητα. Κατατίθεται επίσης αντίθετη πρόταση να μην υπάρχει γενική εξαίρεση, αλλά χαμηλότερο ποσοστό ελέγχων και βασική περικοπή 1%, αντί του συνήθους 3%.

Η διαφορά αυτή είναι ουσιαστική για χώρες με μεγάλο αριθμό μικρών και κατακερματισμένων εκμεταλλεύσεων. Η πλήρης εξαίρεση θα περιόριζε σημαντικά το διοικητικό κόστος. Η διατήρηση των ελέγχων με μειωμένες ποινές θα προσέφερε μεγαλύτερη εποπτεία, αλλά θα απαιτούσε από τις εθνικές αρχές ένα ιδιαίτερα σύνθετο σύστημα διαφοροποίησης των παραγωγών.

Στο νέο άρθρο 3α, το οποίο προτείνεται να προστεθεί στον κανονισμό, περιγράφεται το σύστημα ελέγχων και κυρώσεων. Η βασική πρόταση προβλέπει περικοπή 3% των ενισχύσεων, ενώ σε περίπτωση σκόπιμης μη συμμόρφωσης η μείωση θα ανέρχεται τουλάχιστον στο 15%. Οι ποινές θα υπολογίζονται ανάλογα με τη σοβαρότητα, την έκταση, τη διάρκεια, την επανάληψη και τον βαθμό πρόθεσης της παράβασης.

Υπάρχουν, όμως, σημαντικές διαφοροποιήσεις. Μία τροπολογία επιτρέπει να μην επιβάλλεται ποινή όταν το ποσό δεν υπερβαίνει τα 100 ευρώ, με την προϋπόθεση ότι ο παραγωγός ενημερώνεται και λαμβάνει διορθωτικά μέτρα. Άλλη εισάγει την αρχή «πρώτα πρόληψη, τελευταία η ποινή», ώστε οι μικρές παραβάσεις που διαπιστώνονται για πρώτη φορά να αντιμετωπίζονται με συμβουλές και προθεσμία συμμόρφωσης.

Παράλληλα, προτείνεται ο αγρότης που έχει ήδη επιλεγεί για επιτόπιο έλεγχο να μην επιλέγεται ξανά μέσα στο ίδιο έτος, εκτός εάν συντρέχουν ειδικοί λόγοι προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης. Πρόκειται για διάταξη που θα μπορούσε να περιορίσει τους επαναλαμβανόμενους ελέγχους στην ίδια εκμετάλλευση.

Στην αντίθετη κατεύθυνση κινούνται οι προτάσεις για την κοινωνική αιρεσιμότητα. Ορισμένες προβλέπουν ελάχιστη περικοπή 7% για παραβιάσεις δικαιωμάτων των εργαζομένων, αύξηση της ποινής κατά 50% όταν η ίδια παράβαση επαναλαμβάνεται μέσα σε τρία χρόνια και ακόμη και πλήρη αποκλεισμό από τις ενισχύσεις σε περιπτώσεις συστηματικών ή ιδιαίτερα σοβαρών παραβάσεων. Μία από τις προτάσεις ζητεί να ελέγχεται κάθε χρόνο τουλάχιστον το 10% των δικαιούχων ως προς τις συγκεκριμένες υποχρεώσεις.

Αντιθέτως, άλλες τροπολογίες ζητούν την αφαίρεση της κοινωνικής αιρεσιμότητας από την ΚΑΠ, υποστηρίζοντας ότι η εργατική νομοθεσία διαθέτει ήδη δικό της σύστημα ελέγχων και ποινών και ότι η επιπλέον περικοπή της αγροτικής ενίσχυσης μπορεί να οδηγήσει σε διπλή κύρωση για την ίδια παράβαση.

Ευρεία συζήτηση ανοίγει και για τις έκτακτες παρεκκλίσεις. Η Επιτροπή περιορίζει τη δυνατότητα προσωρινής εξαίρεσης κυρίως στις καιρικές συνθήκες. Οι τροπολογίες ζητούν να προστεθούν η ξηρασία, οι πλημμύρες, οι πυρκαγιές, οι φυτοϋγειονομικές κρίσεις, οι ζωονόσοι, οι επιζωοτίες, οι προσβολές από επιβλαβείς οργανισμούς και οι ζημιές από άγρια ή χωροκατακτητικά είδη. Υπάρχει ακόμη πρόταση να λαμβάνονται υπόψη σοβαρές διαταραχές της αγοράς από αυξημένες εισαγωγές τρίτων χωρών.

Για τη βιολογική γεωργία, η πρόταση της Επιτροπής θεωρεί ότι οι πλήρως πιστοποιημένες βιολογικές εκμεταλλεύσεις συμμορφώνονται αυτομάτως με μέρος των προστατευτικών πρακτικών για το έδαφος και το νερό. Οι τροπολογίες επιχειρούν είτε να επεκτείνουν αυτή την αναγνώριση στις υπό μετατροπή και στις μεικτές εκμεταλλεύσεις είτε να περιορίσουν ή να καταργήσουν την αυτόματη εξαίρεση. Αντίστοιχη πρόταση κατατίθεται για εκμεταλλεύσεις που χρησιμοποιούν περισσότερο από το 75% της επιλέξιμης γης για χορτολιβαδική παραγωγή.

Το πολιτικό βάρος των 272 τροπολογιών βρίσκεται τελικά στη μορφή που θα λάβει η «απλούστευση». Εάν κάθε κράτος δημιουργήσει δικό του κατάλογο πρακτικών, εξαιρέσεων και ποσοστών ελέγχου, το βάρος μπορεί απλώς να μετακινηθεί από τις Βρυξέλλες στις εθνικές διοικήσεις. Εάν, από την άλλη πλευρά, θεσπιστεί ένα αυστηρό κοινό πλαίσιο, υπάρχει κίνδυνος να μην ανταποκρίνεται στις μεγάλες διαφορές μεταξύ βόρειας, μεσογειακής και ανατολικής ευρωπαϊκής γεωργίας.

Οι τροπολογίες δεν αποτελούν ακόμη ψηφισμένους κανόνες. Η διαδικασία 2025/0241(COD) βρίσκεται σε αναμονή απόφασης της Επιτροπής Γεωργίας, με εισηγητή τον Norbert Lins, πριν ακολουθήσουν τα επόμενα στάδια της συνήθους νομοθετικής διαδικασίας. Αυτό επιβεβαιώνεται από το Νομοθετικό Παρατηρητήριο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Η τελική διατύπωση του άρθρου 3 θα κρίνει εάν η ΚΑΠ 2028–2034 θα αποκτήσει ένα πραγματικά απλούστερο σύστημα ή εάν οι αγρότες θα βρεθούν απέναντι σε ένα νέο, πολυεπίπεδο καθεστώς εθνικών κανόνων, διασταυρωτικών ελέγχων και διαφορετικών ποινών.

agrocapital.gr