Νέα μελέτη αμφισβητεί την καταγωγή του Χριστόφορου Κολόμβου

Πέντε αιώνες μετά το πρώτο ταξίδι προς την Αμερική, η ταυτότητα του Χριστόφορου Κολόμβου εξακολουθεί να προκαλεί επιστημονικές και ιστοριογραφικές αντιπαραθέσεις, με μια νέα μελέτη να επιχειρεί να ανατρέψει μία από τις πιο εδραιωμένες αφηγήσεις της δυτικής Ιστορίας. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη γενετική ανάλυση, ο Κολόμβος ενδέχεται να μην ήταν ο Γενοβέζος θαλασσοπόρος ταπεινής καταγωγής που περιγράφουν τα σχολικά εγχειρίδια, αλλά να είχε ρίζες στην ισπανική αριστοκρατία της Γαλικίας, και συγκεκριμένα στη γενεαλογική γραμμή των Σοτομαγιόρ.

Mελέτη γενετικού υλικού απογόνων του εξερευνητή

Η νέα αυτή υπόθεση βασίζεται σε ευρήματα που προέκυψαν από μελέτη γενετικού υλικού απογόνων του εξερευνητή, τα οποία εντοπίστηκαν σε οικογενειακή κρύπτη στο Γκέλβες, μια μικρή πόλη κοντά στη Σεβίλλη. Εκεί είναι θαμμένοι τουλάχιστον επτά άμεσοι απόγονοι του Κολόμβου, γεγονός που προσέφερε στους ερευνητές μια σπάνια ευκαιρία να εξετάσουν τη γενετική συνέχεια της οικογένειας. Η έρευνα, που εκπονήθηκε από ομάδα του εργαστηρίου Citogen και του Πανεπιστημίου Κομπλουτένσε της Μαδρίτης, δημοσιεύθηκε ως προδημοσίευση στην επιστημονική πλατφόρμα bioRxiv και αποτελεί το τρίτο στάδιο ενός ευρύτερου ερευνητικού προγράμματος που ξεκίνησε με εκταφές το 2022.

Η νέα μελέτη προέκυψε σχεδόν τυχαία

Τα αποτελέσματα, αν και δεν έχουν ακόμη αξιολογηθεί από ανεξάρτητους επιστήμονες, υποδεικνύουν ως πιθανό πρόγονο της οικογένειας του Κολόμβου τον Πέδρο Άλβαρεθ ντε Σοτομαγιόρ, γνωστό και ως Πέδρο Μαδρούγκα, έναν από τους ισχυρότερους ευγενείς της Γαλικίας τον 15ο αιώνα. Η υπόθεση αυτή δεν είναι καινούργια· είχε διατυπωθεί ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, ωστόσο μέχρι σήμερα παρέμενε στο περιθώριο της ιστοριογραφίας, κυρίως λόγω έλλειψης απτών αποδείξεων.

Η νέα μελέτη προέκυψε σχεδόν τυχαία, όταν οι επιστήμονες εντόπισαν μια γενετική ασυνέπεια: δύο άτομα που, σύμφωνα με τα ιστορικά αρχεία, δεν είχαν συγγενική σχέση, εμφάνιζαν κοινά γενετικά χαρακτηριστικά. Ο ένας ήταν ο Χόρχε Αλμπέρτο ντε Πορτουγάλ, τρίτος κόμης του Γκέλβες και δισέγγονος του Κολόμβου, και η άλλη η Μαρία ντε Κάστρο Γκιρόν ντε Πορτουγάλ, αριστοκράτισσα του 17ου αιώνα με γαλικιανή καταγωγή, η οποία είχε εισέλθει στην οικογένεια μέσω γάμου. Το γεγονός ότι δύο τέτοια πρόσωπα μοιράζονται γενετικό υλικό χωρίς καταγεγραμμένη συγγένεια υποδηλώνει την ύπαρξη κοινού προγόνου που δεν αποτυπώνεται στις ιστορικές πηγές.

Γενεαλογικά δεδομένα 16 γενεών

Για να εντοπίσουν αυτόν τον «αόρατο» πρόγονο, οι ερευνητές εφάρμοσαν υπολογιστικό μοντέλο που ανέλυσε γενεαλογικά δεδομένα 16 γενεών. Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με τους ίδιους, ήταν σαφές: η γενετική σύνδεση εξηγείται μόνο εάν στο γενεαλογικό δέντρο συμπεριληφθεί ο Πέδρο Μαδρούγκα. Μάλιστα, χρησιμοποιώντας την τεχνική του «εικονικού αποκλεισμού», διαπίστωσαν ότι η αφαίρεση του συγκεκριμένου προσώπου από το μοντέλο εξαφανίζει πλήρως τη γενετική συσχέτιση, κάτι που δεν συνέβη με κανέναν άλλο από τους εκατοντάδες πιθανούς προγόνους που εξετάστηκαν.

Η ανάλυση πραγματοποιήθηκε με τη μέθοδο της μαζικά παράλληλης αλληλούχισης, εξετάζοντας περισσότερους από 10.000 γενετικούς δείκτες. «Πρόκειται για τεχνική που δεν έχει εφαρμοστεί ξανά σε τόσο παλαιά δείγματα, τουλάχιστον όχι σε δημοσιευμένη μορφή», εξηγεί η γενετίστρια Ισαμπέλ Ναβάρο-Βέρα, υπεύθυνη της ανάλυσης.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι ποιος ήταν πραγματικά ο Πέδρο Μαδρούγκα και πώς συνδέεται με τον Κολόμβο. Ως φεουδάρχης της Γαλικίας, ο Μαδρούγκα κατείχε εκτεταμένες εκτάσεις γύρω από το κάστρο Σοτομαγιόρ, στις όχθες του ποταμού Βερδούγο, και διαδραμάτισε ενεργό ρόλο στους εμφύλιους πολέμους της Καστίλης, ενώ διατηρούσε σχέσεις τόσο με την Πορτογαλία όσο και με το ισπανικό στέμμα.

Γύρω στο 1486, εξαφανίζεται αιφνιδίως από τα ιστορικά αρχεία, χωρίς να καταγράφεται ο θάνατός του ή η τύχη του. Την ίδια περίοδο, ο Κολόμβος εμφανίζεται για πρώτη φορά στην αυλή των Καθολικών Μοναρχών, Ισαβέλλα Α΄ της Καστίλης και Φερδινάνδος Β΄ της Αραγωνίας, διεκδικώντας χρηματοδότηση για το φιλόδοξο ταξίδι του.

Πρόσωπο ήδη γνωστό στους κύκλους της εξουσίας

Η χρονική αυτή σύμπτωση αποτελεί βασικό επιχείρημα των υποστηρικτών της θεωρίας, οι οποίοι επισημαίνουν και άλλες ενδείξεις. Στα γραπτά του Κολόμβου εντοπίζονται γλωσσικές δομές που παραπέμπουν στη γαλικιανο-πορτογαλική διάλεκτο, ενώ το οικόσημο που του απονεμήθηκε περιλαμβάνει στοιχεία που συνδέονται με την εραλδική των Σοτομαγιόρ. Επιπλέον, ο τρόπος με τον οποίο έγινε δεκτός στην ισπανική αυλή υποδηλώνει, σύμφωνα με ορισμένους ιστορικούς, ότι δεν επρόκειτο για άγνωστο ξένο, αλλά για πρόσωπο ήδη γνωστό στους κύκλους της εξουσίας.

Παρά τη συσσώρευση ενδείξεων, οι ίδιοι οι ερευνητές εμφανίζονται επιφυλακτικοί. Αναγνωρίζουν ότι πρόκειται για έμμεση απόδειξη, καθώς δεν βασίζεται σε DNA του ίδιου του Κολόμβου, αλλά σε απογόνους του, και τονίζουν την ανάγκη ανεξάρτητης επιβεβαίωσης. Η επιστημονική κοινότητα έχει ήδη αντιμετωπίσει παρόμοιες διαμάχες στο παρελθόν, όπως στην περίπτωση ερευνητικής ομάδας του Πανεπιστημίου της Γρανάδας, η οποία μελέτησε λείψανα που αποδίδονται στον Κολόμβο στον καθεδρικό ναό της Σεβίλλης, προτείνοντας μια μεσογειακή, πιθανώς σεφαραδίτικη καταγωγή, χωρίς ωστόσο να δημοσιεύσει πλήρη δεδομένα.

Η εκδοχή της γενοβέζικης καταγωγής εξακολουθεί να αποτελεί την κυρίαρχη άποψη στην ιστοριογραφία, βασιζόμενη κυρίως στη διαθήκη του Κολόμβου το 1498, όπου ο ίδιος δηλώνει ότι γεννήθηκε στη Γένοβα. Οι υποστηρικτές της γαλικιανής θεωρίας αντιτείνουν ότι ένας άνθρωπος που φέρεται να απέκρυπτε την ταυτότητά του επί δεκαετίες δεν θα αποκάλυπτε την αλήθεια στο τέλος της ζωής του, επιχείρημα που, ωστόσο, παραμένει δύσκολο να επιβεβαιωθεί.

Αυτό που αλλάζει ουσιαστικά τα δεδομένα είναι η πρόοδος των γενετικών τεχνολογιών, οι οποίες επιτρέπουν πλέον την ανάλυση ιστορικών πληθυσμών με πρωτοφανή ακρίβεια. Η συγκεκριμένη μελέτη, παρά τους περιορισμούς της, αποτελεί την πρώτη που προσφέρει γονιδιωματικά στοιχεία συμβατά με μια καταγωγή του Κολόμβου από τη βόρεια Ισπανία και την τοπική αριστοκρατία.

Για να μετατραπεί αυτή η ένδειξη σε τεκμηριωμένο συμπέρασμα, οι ειδικοί ζητούν τη δημοσίευση των πρωτογενών δεδομένων, την επανάληψη των αναλύσεων από ανεξάρτητα εργαστήρια και τη σύγκριση με ευρύτερες βάσεις δεδομένων ιστορικών πληθυσμών.