Κρήτη: Μέσω... Ισπανίας η εκστρατεία εξόντωσης του σκαθαριού που απειλεί τα φοινικοδάση

Μέσω της Ισπανίας και συγκεκριμένων των Κανάριων Νησων, έρχεται η τεχνογνωσία για την επιχείρηση καταπολέμησης του κόκκινου σκαθαριού που απειλεί τα φοινικοδάση της Κρήτης.

Πρόκειται για μια εκστρατεία που έρχεται μέσα απο το έργο LIFE Phoenix

Το έργο LIFE Phoenix συγκεντρώνει διάφορους δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, επιστημονικά ιδρύματα και μη κυβερνητικές οργανώσεις από την Ισπανία και την Ελλάδα με στόχο την προώθηση των γνώσεων, μεθοδολογιών και διαδικασιών που αποσκοπούν στη βελτίωση της διατήρησης της κατάστασης των ενδημικών φοινικοειδών της Ευρώπης, που σχηματίζονται από τον κανάριο φοίνικα στα Κανάρια Νησιά και τον κρητικό φοίνικα στην Ελλάδα.

Αυτά τα φυτά - σχηματισμοί περιλαμβάνονται μεταξύ του οικοτόπου προτεραιότητας προτεραιότητας που πρέπει να διατηρηθούν από το Ευρωπαϊκή Ένωση, υπό τον χαρακτηρισμό οικοτόπου 9370* "Φοινικοδάση του γένους Phoenix".

Οι σχηματισμοί αυτοί απειλούνται από την αύξηση των δασικών πυρκαγιών, τα αλλόχθονα είδη (παράσιτα), τα εξωτικά είδη φυτών, τα προβλήματα υβριδισμού με άλλους φοίνικες, την υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων κ.λπ. Αυτό το έργο LIFE έχει ως στόχο να γίνει μια ευκαιρία για την εφαρμογή διαφορετικών μεθοδολογιών για την ελαχιστοποίηση αυτών των απειλών για τα ευρωπαϊκα φυσικά φοινικόδενδρα και τη διασφάλιση της καλής κατάστασης διατήρησής τους.

Η πρωτοβουλία αυτή καθοδηγείται από το Συμβούλιο της Γκραν Κανάρια και υποστηρίζεται από τα κονδύλια LIFE της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, συγκεντρώνοντας συνολικά 9 φορείς από τα Κανάρια Νησιά και την Ελλάδα.

Το έργο θα επενδύσει 3.901.577,38 ευρώ μεταξύ 2023 και 2027, με το 75% της επένδυσης να προέρχεται από τα κονδύλια LIFE.

Τα ενδημικά φοινικοδάση στην Ευρώπη του γένους Phoenix δημιουργούν σημαντικά φυσικά και ημιφυσικά οικοσυστήματα με εξαιρετική οικολογική και κοινωνικοοικονομική αξία που υπάρχουν μόνο στην Ισπανία (με το Phoenix canariensis στα Κανάρια Νησιά) και στην Ελλάδα (με το P. theophrasti στην Κρήτη).

Η μοναδικότητά τους δικαιολογεί τη συμπερίληψή τους στο Παράρτημα Ι της Οδηγίας 92/43 της ΕΕ και τον χαρακτηρισμό ως Οικότοπος Προτεραιότητας 9370* " Φοινικοδάση του γένους Phoenix", με συνολικά μόνο 53 περιοχές Natura 2000 (N2K) να έχουν οριστεί για τη διατήρησή τους σε επίπεδο ΕΕ.

Και τα δύο είδη, καθώς και ο οικότοπος που διαμορφώνουν, αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα διατήρησης και στις δύο περιοχές. Οι κύριες κοινές απειλές σχετίζονται με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, τα παράσιτα και τα χωροκατακτητικά φυτικά είδη. Άλλα σημαντικά ζητήματα συνδέονται πιο άμεσα με τις ανθρώπινες δραστηριότητες, με διαφορετικό επίπεδο σπουδαιότητας ανάλογα με την περιοχή: στην νήσο Γκραν Κανάρια, ο υβριδισμός με το P. dactylifera λόγω κακών πρακτικών του παρελθόντος- στην Κρήτη, η υπερβόσκηση και η πίεση των τουριστικών επισκεπτών.

Για να επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, είναι απαραίτητο να συμμετάσχουν όλες οι αρμόδιες αρχές (Δημόσια Διοίκηση, Τοπική Αυτοδιοίκηση, Επιστημονικά Ιδρύματα), οι κύριοι ενδιαφερόμενοι φορείς (Τομέας Καλλωπιστικών Φυτών, Ιδιωτικοί και Δημόσιοι κήποι, Γεωργοί και Κτηνοτρόφοι, Τουριστικές Ενώσεις και Ξενοδοχεία, Περιβαλλοντικές ΜΚΟ, Εθελοντές), καθώς και οι τοπικές κοινότητες της Γκραν Κανάρια και της Κρήτης, συνεργαζόμενοι και αναζητώντας αποτελεσματικές λύσεις στα κοινά προβλήματα.

Το έργο προβλέπει ένα πρώτο σύνολο προπαρασκευαστικών δραστηριοτήτων (προκαταρκτικές μελέτες, καθώς και συγκεκριμένα σχέδια και πρωτόκολλα) για να αναπτυχθεί στη συνέχεια ένα πλήρες δέσμη συγκεκριμένων δράσεων διατήρησης, βελτίωσης του οικοτόπου προτεραιότητας και περιβαλλοντικής διακυβέρνησης. Παράλληλα, και μέχρι το τέλος του έργου, θα εκτελεστούν τρία άλλα πακέτα εργασίας, τα οποία θα επικεντρωθούν στην παρακολούθηση και τη συνεχή αξιολόγηση των επιπτώσεων του έργου, στη βιωσιμότητα, την αναπαραγωγή και την αξιοποίηση των δράσεων και των αποτελεσμάτων, καθώς και σε καθήκοντα επικοινωνίας, διάδοσης και ευαισθητοποίησης.

Οι περιοχές παρέμβασης του έργου περιλαμβάνονται εντός των Ειδικών Ζωνών Διατήρησης (ΕΖΔ – SAC στα αγγλικά) του Δικτύου Natura 2000, οι οποίες ορίστηκαν με στόχο την προστασία του οικοτόπου προτεραιότητας 9370*. Στη Γκραν Κανάρια, έχουν επιλεγεί δύο φυσικά φοινικοδάση στην SAC ES7010008 "Güigüí" (που θεωρούνται από τους πιο σημαντικούς από γενετική άποψη λόγω της απομόνωσής τους) και άλλοι δύο στην SAC ES7010025 "Fataga" (που επηρεάζονται περισσότερο από τον υβριδισμό και τα παράσιτα, καθώς είναι ενσωματωμένοι στην αγροτική μήτρα). Στην Κρήτη οι περιοχές δράσης περιλαμβάνουν τα 6 εναπομείναντα φυσικά φοινικοδάση στο νησί, που προστατεύονται από τις ακόλουθες SAC: GR4310004 "Μάρτσαλος", GR4310005 "Άγιος Νικήτας", GR4320006 "Βάι", GR4330003 "Πρέβελη", GR4340012 "Σούδα-Πλακιάς" και GR4340015 "Χρυσοσκαλίτισσα".

Το έργο καλύπτει συνολική έκταση 72,3 εκταρίων, με διανησιωτική κατανομή 45 εκταρίων στη νήσο Γκραν Κανάρια και 27,3 εκταρίων στην Κρήτη. Το πρόγραμμα LIFE Phoenix θα διαρκέσει 60 μήνες, από τον Ιούλιο του 2023 έως τον Ιούνιο του 2028. Ο συνολικός προϋπολογισμός του ανέρχεται σε 3.901.577,38 ευρώ και χρηματοδοτείται κατά 75% από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το Συμβούλιο της Γκραν Κανάρια, είναι ο εταίρος με τον μεγαλύτερο προϋπολογισμό (8%).



Ειδικοί Στόχοι
-Βελτίωση της συνολικής κατάστασης διατήρησης του οικοτόπου προτεραιότητας 9370* και της σχετικής βιοποικιλότητας μέσω τεχνικών in-situ διατήρησης, μείωσης του κινδύνου υβριδισμού, αναδάσωσης και μετριασμού των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής (ξηρασία, δασικές πυρκαγιές) στις περιοχές παρέμβασης.
-Ανάπτυξη στρατηγικής για την πρόληψη, τον έγκαιρο εντοπισμό και τον έλεγχο/εκρίζωση των παρασίτων και των χωροκατακτητικών ξένων ειδών (IAS) που επηρεάζουν τον οικότοπο 9370* στις περιοχές προτεραιότητας παρέμβασης.
-Εφαρμογή μιας στρατηγικής ex-situ διατήρησης που περιλαμβάνει τη διατήρηση ειδικών τραπεζών σπόρων και την παραγωγή ενδημικών φοινικοειδών του γένους Phoenix.
-Μείωση των άμεσων ανθρωπογενών επιπτώσεων (υπερβόσκηση και πίεση επισκεπτών) στα φυσικά φοινικοδάση του γένους Phoenix στην Κρήτη.
-Εφαρμογή ενός οδικού χάρτη για την περιβαλλοντική διακυβέρνηση του οικοτόπου 9370* με τη συμμετοχή των δημόσιων διοικήσεων, των βασικών ενδιαφερομένων και του τοπικού πληθυσμού.
-Αύξηση της ευαισθητοποίησης του κοινού (εμπλεκόμενοι φορείς, μαθητές, επισκέπτες και τοπικός πληθυσμός) σχετικά με την κοινωνικο-οικολογική σημασία των ενδημικών ενδιαιτημάτων φοινικοειδών και των σχετικών οικοσυστημικών υπηρεσιών

Πότε εμφανίστηκε το κόκκινο σκαθάρι στην Ελλάδα
Ο ρυγχοφόρος Rhynchophorus ferrugineus (red palm weevil) ή αλλιώς κόκκινο σκαθάρι, αποτελεί χωρίς καμία υπερβολή τον σημαντικότερο εχθρό των φοινικοειδών, οδηγώντας στην πλήρη καταστροφή τους. Το κόκκινο σκαθάρι εντοπίστηκε πρώτη φορά στην Ισπανία το 1993, ενώ έφτασε στη χώρα μας το 2004 μέσω μολυσμένου φυτικού υλικού που προοριζόταν για τη διακόσμηση των Ολυμπιακών Αγώνων. Ο εντοπισμός έγινε πρώτη φορά το 2005 στο Ηράκλειο της Κρήτης, σύμφωνα με αναφορές του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου, με φοίνικες προερχόμενους από την Αίγυπτο.

Ποιους φοίνικες προσβάλλει ο ρυγχοφόρος;
Ο «αγαπημένος» φοίνικας του ρυγχοφόρου είναι ο Κανάριος (Phoenix canariensis), ακολουθεί η Χουρμαδιά (Phoenix dactylifera) και λιγότερο ο Χαμαίρωπας (Chamaerops humilis) και η Ουασινγκτόνια. Δυστυχώς, πειράματα έχουν δείξει ότι μπορεί να προσβάλει και τον φοίνικα του Θεόφραστου (Phoenix theophrasti), καθιστώντας ευάλωτο το φοινικόδασος του Βάι στην Κρήτη.

Ποια είναι η μορφολογία του εντόμου;
Ο ρυγχοφόρος ανήκει στην οικογένεια των Curculionidae και στην τάξη των κολεοπτέρων. Τα θηλυκά γεννούν περίπου 300 αυγά, τα οποία τοποθετούνται στη στεφάνη του φοίνικα, αλλά και στις μασχάλες των φύλλων και στον κορμό, όπου εκκολάπτονται σε 2-5 μέρες. Ο βιολογικός κύκλος του εντόμου συνιστά τέσσερα στάδια, το αυγό, την προνύμφη, τη νύμφη και το ακμαίο.

Η προνύμφη έχει μέγεθος έως 5 εκατοστά, λευκό σώμα, καφέ κεφάλι και δυνατά μεγάλα σαγόνια. Κάθε προνύμφη για να προστατεύεται, σχηματίζει ένα κουκούλι, από τις ξερές ίνες του φοίνικα, στο οποίο παραμένει 2 ή 3 εβδομάδες.

Αντίστοιχα, το ενήλικο σκαθάρι είναι περίπου 4 εκατοστά και έχει καστανοκόκκινο χρώμα με ορισμένα μαύρα στίγματα και ευδιάκριτο ρύγχος, εξού και το όνομά του. Φυσικά, σε ένα φοίνικα μπορεί να συνυπάρχουν επικαλυπτόμενες γενεές του κόκκινου σκαθαριού σε όλα τα στάδια του βιολογικού κύκλου.

Σημαντικό είναι να τονιστεί ότι οι αυξημένες θερμοκρασίες ευνοούν την ανάπτυξη και συνεπώς εξάπλωση του σκαθαριού.

Με ποια συμπτώματα καταλαβαίνω τον ρυγχοφόρο;
Είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς αν ένας φοίνικας έχει προσληφθεί από το ρυγχοφόρο στην αρχή μιας προσβολής, καθώς η ζημιά που κάνουν οι προνύμφες γίνεται εσωτερικά στη στεφάνη, στην καρδιά δηλαδή του φοίνικα. Εκεί βρίσκεται η νέα βλάστηση που είναι πλούσια πηγή σακχάρων για το έντομο.

Χαρακτηριστικά ωστόσο, είναι τα εξής συμπτώματα, αρχίζοντας από τις ήπιες προσβολές:
Τα φύλλα έχουν φαγώματα στις άκρες ή στο πλάγιο μέρος τους.
Τρύπες στη βάση των φύλλων, διαμέτρου συνήθως όσο ένα δάχτυλο.
Σε πολύ προχωρημένη προσβολή η νέα βλάστηση έχει ξεραθεί και η παλιά έχει παρουσιάσει κάμψη, με αποτέλεσμα ο φοίνικας να έχει τη μορφή ανοιχτής ομπρέλας.

Το τελικό στάδιο της ασθένειας, όπου και το μερίστωμα του φοίνικα έχει πλέον νεκρώσει, αποτελείται από όλα τα παραπάνω συμπτώματα, με επιπλέον πεσμένα τα φύλλα του δέντρου και μια άσχημη οσμή. Αυτά σηματοδοτούν και την πλήρη καταστροφή του.