Σερ Ντέμης Χασάμπης: Ο νέος Ελληνοκύπριος «εγκέφαλος» του τμήματος AI της Google

Η προαγωγή του Ελληνοκύπριου Σερ Ντέμη Χασάμπη, επί της ουσίας στην κορυφή του κλάδου Τεχνητής Νοημοσύνης της Google, θα μπορούσε να μεταφραστεί σαν τη μεγάλη προσδοκία του επόμενου ψηφιακού «θαύματος»: Η Google περιμένει από τον Ντέμη Χασάμπη -ή, μάλλον, απαιτεί- μία καινοτομία που θα την μετατρέψει σε πρωταγωνίστρια, ιδανικά σε πρωτοπόρο στην κούρσα της αχαλίνωτης εξέλιξης και του αδυσώπητου ανταγωνισμού στον συγκεκριμένο τομέα επιστήμης/τεχνολογίας.

Η Google, έχοντας απωλέσει σειρά εξαιρετικά ικανών στελεχών το τελευταίο διάστημα και μαζί με αυτά σημαντικό μέρος της ισχύος της ως εταιρείας με ηγετικό status στην εξέλιξη εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης, εναποθέτει τις ελπίδες της στο μυαλό του Ντέμη Χασάμπη. Αναμένοντας από αυτόν κάτι αντίστοιχο με τις προηγούμενες επαναστατικές εφευρέσεις του, όπως το AlphaFold, χάρη στο οποίο κατέκτησε το Βραβείο Νόμπελ Χημείας, το 2024.

Από τη μία πλευρά, λοιπόν, η ανάδειξη του Χασάμπη σε Πρόεδρο και Επιστημονικό Επικεφαλής του κλάδου ΤΝ, μαρτυρά εμμέσως το πόσο πολύ έχει πιεστεί η Google εσχάτως. Πόσο διακαώς επιθυμεί η Google να εγκαταλείψει το ρόλο της εταιρείας Big Tech, η οποία δεν ακολουθεί, αλλά προηγείται του ανταγωνισμού.

Από την άλλη, η επιλογή του Χασάμπη συνιστά μία ακόμη έμπρακτη επιβράβευση των ικανοτήτων του. Ένα ακόμη «Νόμπελ», θα μπορούσε να πει κανείς καθ' υπερβολήν, εφόσον υπό την νέα του ιδιότητα, ο Ντέμης Χασάμπης αναβαθμίζεται de facto σε έναν από τους ισχυρότερους ανθρώπους στον κόσμο, ασφαλώς έναν από τους πιο περιζήτητους -αλλά και καλοπληρωμένους- CEO του ψηφιακού τομέα. Εν παρόδω, η προσωπική περιουσία του εκτιμάται σε ένα εύρος από μισό έως 3 δισ. δολ., ενώ το μερίδιό του από την εξαγορά της DeepMind, της εταιρείας που είχε ιδρύσει ο Χασάμπης, θα ήταν αρκετό για να λύσει άπαξ και δια παντός το οικονομικό πρόβλημα, όχι μόνο του ίδιου αλλά και πολλών γενεών από τους απογόνους του. Η Google εξαγόρασε τη DeepMind έναντι 650 εκατ. δολ. το 2014 -και, φυσικά, διατήρησε στη θέση του επικεφαλής τον άνθρωπο που τη δημιούργησε, τον Ντέμη Χασάμπη. Αναγνωρίζοντας ότι δεν θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερος από αυτόν για να συνεχίσει το ρηξικέλευθο έργο του στη μελέτη της ΤΝ και, ιδιαίτερα, τις εφαρμογές της στον κλάδο της βιολογίας και της ιατρικής.

Παρά λίγες ημέρες, η προαγωγή του στην κορυφή της Google AI θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν ένα δώρο-έκπληξη για τα 50α γενέθλιά του. Γεννήθηκε στο Λονδίνο, στις 27 Ιουλίου του 1976 και το πραγματικό -ή μάλλον το αρχικό, πρωτότυπο- επώνυμό του δεν είναι «Χασάμπης», αλλά το ελληνικότατον «Χασάπης». Και μολονότι ο ίδιος δεν μιλά τη γλώσσα, οι γνώσεις του για την ελληνική ήταν σαφώς αρκετές ώστε να αντιληφθεί ότι με μια μικρή τροποποίηση, ενός και μόνο συμφώνου, το επώνυμό του θα έκοβε οριστικά κάθε εννοιολογικό δεσμό με την επεξεργασία και πώληση κρεάτων. Εξού και το άλλαξε σε «Χασάμπης».

Και επειδή η επιτυχία πάντα συνοδεύεται από κάποιες λιγότερο ευχάριστες παραμέτρους, το ενδεχόμενο πρόβλημα που θα αντιμετωπίσει ο Ντέμης Χασάμπης στα νέα του καθήκοντα, είναι το εάν θα αναγκαστεί να μεταναστεύει μόνιμα στις ΗΠΑ ή θα εξακολουθήσει να εργάζεται από τη μόνιμη έδρα του, στη Βρετανία. Εξάλλου, ο Χασάμπης είναι οικογενειάρχης, ως πατέρας δύο τέκνων και σύζυγος μιας μοριακής βιολόγου, ιταλικής καταγωγής, σε κάθε περίπτωση όμως -και παρά την καταξίωση, τον πλούτο κ.λπ.- ο Ντέμης Χασάμπης ουδέποτε απομακρύνθηκε από το Βόρειο Λονδίνο. Εκεί όπου μεγάλωσε, έστω και σε απείρως πιο πενιχρές συνθήκες, ως παιδί μεταναστών, αλλά και εκεί όπου εξακολουθεί να ζουν οι γονείς και τα άλλα δύο αδέλφια του, με τις δικές τους οικογένειες.

Στις συνεντεύξεις του ως Νομπελίστα -τις οποίες προσπαθεί να αποφεύγει, όσο το δυνατόν πιο επιμελώς- ο Ντέμης Χασάμπης επαναλαμβάνει ότι το όνειρο της ζωής του ήταν να ασχοληθεί με την επιστήμη. Και, ει δυνατόν, να συμβάλει στην πρόοδο της ανθρώπινης κατανόησης των θεμελιωδών μυστικών της ίδιας της ζωής. Το ότι η Σουηδική Ακαδημία Επιστημών τον συμπεριέλαβε στους επιστήμονες που αξίζουν την ανώτατη διάκριση, εν προκειμένω στον τομέα της Χημείας, θα πρέπει να έπεισε τον Χασάμπη ότι το μεγάλο του όνειρο εκπληρώθηκε. Και σίγουρα έκανε τους γονείς του εξαιρετικά υπερήφανους. Αν και, μάλλον ούτε αυτοί δεν περίμεναν ότι ο γιος τους θα έφτανε σε τέτοια δυσθεώρητα ύψη -αξίας και κύρους.

Ο πατέρας του Ντέμη, ο Κώστας Χασάπης, ήταν ένας αρχέτυπος πολυτεχνίτης και κάπως «χίπης», με αντισυμβατική κοσμοθεωρία: Ένας Ελληνοκύπριος από την Αμμόχωστο, ο οποίος μετανάστευσε στη Βρετανία στην αρχή της δεκαετίας του 1970. Αναζητούσε τον τρόπο να ζήσει ελεύθερος υποχρεώσεων, περίπου σαν τον «Μπομπ Ντίλαν» όπως έχει πει εκ των υστέρων ο Ντέμης. Παρόλ' αυτά, ο Κώστας Χασάπης εγκλωβίστηκε στο Λονδίνο, αντί να γίνει νομάς ανά την υφήλιο όπως ονειρευόταν, και παρέμεινε επ' αόριστον στη Βρετανία μετά από την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, το 1974. Για να επιβιώσει και αφού είχε συναντήσει την Κινεζο-Σιγκαπουριανή Άντζελα, τη μετέπειτα σύζυγό του, η οποία είχε βρεθεί στο Λονδίνο με σκοπό να γίνει νοσοκόμα, ο Κώστας Χασάπης δοκίμασε να βιοποριστεί, μεταξύ άλλων σαν οργανοπαίκτης και τραγουδοποιός, αργότερα επιχειρηματίας και ιδιοκτήτης καταστήματος παιδικών παιχνιδιών.

Το 1976 ήρθε στον κόσμο ο Ντέμης, κατά κόσμον Δημοσθένης. Και εάν οι γονείς του σχεδίαζαν να φύγουν το συντομότερο δυνατόν για την Κύπρο, όπου θα έφτιαχναν ένα μεγάλο σπίτι κοντά στη θάλασσα, στην περιοχή της Αμμοχώστου, όπου θα περνούσαν γαλήνια το υπόλοιπο του βίου τους, η μοίρα τους τα έφερε τελείως διαφορετικά. Το μουσικό ταλέντο της οικογένειας μεταλαμπαδεύτηκε στην αδελφή του Ντέμη, την Ελένη Χασάμπη, η οποία έγινε πιανίστρια και συνθέτις με διεθνή καριέρα, με συνεργασίες στη δημιουργία πρωτότυπων μουσικών θεμάτων για παραγωγές όπως το «Peaky Blinders» κ.ά. Από την άλλη, η έφεση στο γράψιμο, δηλαδή ένας συνδυασμός από τις δεξιότητες του πατέρα και της Άντζελας Χασάπη, η οποία εργάστηκε για μια περίοδο ως δασκάλα στη Βρετανία, κληροδοτήθηκαν στο τρίτο παιδί τους και το μέχρι στιγμής λιγότερο διάσημο, τον αδελφό του Ντέμη.

Όσο για τον Ντέμη, ακολούθησε έναν εντελώς δικό του δρόμο από πολύ νωρίς, προς την επιστήμη των υπολογιστών και τις πιο προωθημένες εφαρμογές της, όπως την Τεχνητή Νοημοσύνη.

Για το ποιος είναι ο Ντέμης Χασάμπης και το πώς κατέκτησε το status της παγκόσμιας αυθεντίας στα ανώτατα επίπεδα χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης, θα μπορούσε να ανατρέξει κανείς σε ορισμένα, χαρακτηριστικά επεισόδια από την έως τώρα διαδρομή του. Αφετηρία και σταθερά στο μεγαλύτερο μέρος της ήταν η αγάπη του Χασάμπη για τα ηλεκτρονικά παιχνίδια, σε συνδυασμό, οπωσδήποτε, με το προσωπικό πνευματικό δυναμικό του.

Οταν ήταν μόλις τεσσάρων ετών, ο Ντέμης παρακολούθησε τον πατέρα και τον θείο του να παίζουν σκάκι. Δεν είχε ιδέα τι ήταν αυτό το παιχνίδι με τα τετραγωνάκια και τις παράξενες φιγούρες, ήθελε όμως όσο τίποτα να του δείξουν πώς παίζεται. Μέσα σε μερικούς μήνες ήταν σε θέση όχι απλώς να παίζει, αλλά να κερδίζει τους μεγάλους.

Εως τα 12 χρόνια του, είχε αναδειχθεί σε έναν από τους καλύτερους σκακιστές παγκοσμίως - στη δική του ηλικιακή κατηγορία τουλάχιστον. Στα 13 του ήταν ένας επαγγελματίας παίκτης, κι όμως, είχε κιόλας αποφασίσει ότι δεν ήθελε να περιοριστεί σε αυτή την ιδιότητα, όσο καλός κι αν ήταν, όσο θεαματικά κι αν ήταν τα χρηματικά ποσά που κέρδιζε στα τουρνουά όπου συμμετείχε. Το ενδιαφέρον του είχε προ πολλού -από τα 8 του χρόνια- στους υπολογιστές.

Ξεκινώντας από τις παιχνιδομηχανές των αρχών της δεκαετίας του ’80, ο Ντέμης πέρασε πολύ γρήγορα από την απλή χρήση τους, στον προγραμματισμό. Πολύ γρήγορα, ο Ντέμης Χασάμπης κατόρθωσε να μάθει τόσα πολλά για τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές ώστε να είναι σε θέση να δημιουργεί τα δικά του video games.

To «Theme Park» που δημιούργησε σημείωσε αμέσως παγκόσμια εμπορική επιτυχία, κυκλοφόρησε σε εκατομμύρια αντίτυπα και αποδείχθηκε χρυσωρυχείο για την εταιρεία που το παρήγαγε, την Bullfrog Productions. Ο Χασάμπης, ο δημιουργός του «Theme Park» για τον οποίο μιλούσε όλος ο κλάδος των ηλεκτρονικών παιχνιδιών, ήταν απλώς ένας 17χρονος, μικροκαμωμένος, διοπτροφόρος Λονδρέζος με κάπως ασιατικά φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά. Παράλληλα, είχε ολοκληρώσει τη φοίτησή του στη μέση εκπαίδευση, ως αριστούχος φυσικά, αλλά δύο χρόνια πριν από την προβλεπόμενη και υποχρεωτική διάρκεια του λυκείου.

Το «Theme Park» σχεδιάστηκε ενώ ήταν αναγκασμένος να περιμένει έως ότου γίνει τυπικά δεκτός από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, όπου, κατά το αναμενόμενο, θα εντρυφούσε περαιτέρω στην επιστήμη των υπολογιστών.

Μετά την αποφοίτησή του επανήλθε στον σχεδιασμό ηλεκτρονικών παιχνιδιών, σε πρώτη φάση ως συνεργάτης εταιρειών του κλάδου και ακολούθως ως ιδιοκτήτης της εταιρείας Elixir Studios την οποία είχε ιδρύσει. Τα παιχνίδια της Elixir ήταν μάλλον υπερβολικά προχωρημένα για τα δεδομένα της εποχής και κανένα από αυτά δεν έγινε επιτυχία. Ο Χασάμπης πούλησε την εταιρεία, για να επιστρέψει στο πανεπιστήμιο, επιλέγοντας για το δεύτερο πτυχίο του τη Νευροεπιστήμη και την περαιτέρω μελέτη της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Μελέτησε σε βάθος το φαινόμενο της αμνησίας και μέσω αυτής τον μηχανισμό του ανθρώπινου εγκεφάλου συνολικά, δημοσιεύοντας επιστημονικά άρθρα που θεωρήθηκαν ορόσημα στην κατανόηση της διασύνδεσης ανάμεσα στη μνήμη και τις υπόλοιπες πνευματικές λειτουργίες, ιδιαίτερα με τη φαντασία.

Το επόμενο βήμα, το 2010, ήταν η ίδρυση της DeepMind. Και πάλι, μέσω των παιχνιδιών, αυτή τη φορά με την κατασκευή του ρομπότ AlphaGo, ενός ανίκητου παίκτη στο απίθανα δύσκολο αρχαίο κινεζικό παιχνίδι στρατηγικής «go», η DeepMind επιβλήθηκε σαν διεκδικήτρια της παγκόσμιας κορυφής στις εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης. Αλλωστε, ο στόχος της νεοφυούς εταιρείας ήταν, σύμφωνα με τη διακήρυξη του Χασάμπη και των δύο συνεταίρων του, «να λύσουμε τον γρίφο της νοημοσύνης και κατόπιν να χρησιμοποιήσουμε αυτή τη λύση για να ξεκλειδώσουμε τη γνώση για καθετί άλλο».

Μέχρι πριν από μερικά χρόνια, πολύ δύσκολα θα πίστευαν τον Ντέμη Χασάμπή όσοι τον άκουγαν να ισχυρίζεται πως η Τεχνητή Νοημοσύνη θα φέρει την επανάσταση στην επιστήμη. Και ότι, ενδεχομένως, ακόμη και εταιρείες ψηφιακών εφαρμογών όπως η δική του, η DeepMind, δεν θα περιορίζονται στα συμβατικά και προβλέψιμα πεδία δράσης αλλά θα φτάσουν να λύνουν θεμελιώδη προβλήματα Γενετικής και Βιολογίας, διεκδικώντας ακόμη και Βραβείο Νόμπελ. Κι όμως, εκείνος ήξερε πού οδηγούσε ο δρόμος που είχε χαράξει, επενδύοντας στην επέκταση της Τεχνητής Νοημοσύνης πέρα ακόμη και από τους ίδιους τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, στο κέντρο της ίδιας της ζωής.

Ο Χασάμπης, ακόμη και μετά από την εξαγορά της DeepMind από την Google, παρέμεινε αφοσιωμένος στις έρευνές του. Συνέχισε να πειραματίζεται με εξελιγμένα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης, παραμένοντας τόσο απορροφημένος στο έργο του ώστε το 2014 είχε παραλείψει ακόμη και να ενημερώσει τη Σουηδική Ακαδημία για το πώς θα τον ειδοποιούσαν, στην περίπτωση που κέρδιζε το Βραβείο Νόμπελ.

Έτσι, οι Σουηδοί της επιτροπής Νόμπελ δεν είχαν ιδέα πού βρίσκεται, και γι’ αυτό επιχείρησαν να επικοινωνήσουν με τη σύζυγό του. Κι εκείνη αρχικά εκνευρίστηκε και αγνόησε κάποιες επαναλαμβανόμενες, επίμονες κλήσεις από έναν άγνωστο αριθμό στο Skype. Παρατήρησε όμως ότι ο εθνικός κωδικός κλήσης ήταν της Σουηδίας και τότε μόνο κατάλαβε: Συνδέθηκε, συγκατατέθηκε αμέσως στο να δώσει τον αριθμό του προσωπικού τηλεφώνου του Σερ Ντέμη Χασάμπη, προκειμένου να ακούσει με τα αυτιά του ότι είχε κερδίσει το Νόμπελ.

Ο Χασάμπης προφανώς δέχτηκε το χαρμόσυνο νέο με ικανοποίηση. Δύσκολα όμως μπορεί να φανταστεί κανείς έναν άνθρωπο σαν αυτόν να πανηγυρίζει έξαλλα ή να χοροπηδά στο γραφείο του κατενθουσιασμένος. Και αυτό όχι μόνο λόγω ιδιοσυγκρασίας, αλλά κυρίως επειδή ο εγκέφαλός του έχει διαφορετικούς ρυθμούς, διαφορετικές συχνότητες λειτουργίας από των κοινών θνητών. Ο Χασάμπης είναι σε θέση να βλέπει λίγο πιο μακριά στο μέλλον - κάτι που επιβεβαιώθηκε με την επιτυχία του προγράμματος AlphaFold.

Επικεντρώνοντας στη συμβολή του Σερ Ντέμη Χασάμπη (εφόσον το Βραβείο Χημείας μοιράστηκε ανάμεσα σε εκείνον και άλλους δύο επιστήμονες), η Σουηδική Ακαδημία σημείωνε ότι τα αμινοξέα συνδέονται μεταξύ τους σχηματίζοντας μακρές αλυσίδες, οι οποίες αναδιπλώνονται και αναπτύσσονται σε μια τριασδιάστατη δομή. Κατ’ αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται και λειτουργούν οι πρωτεΐνες. Ο άλυτος γρίφος για τους βιολόγους, επί μισό και πλέον αιώνα, ήταν το πώς θα προβλέψουν το τρισδιάστατο αυτό σχήμα, προτού δημιουργηθεί, έτσι ώστε να διακρίνουν εκ των προτέρων το είδος και την «αποστολή» της εκάστοτε πρωτεΐνης.

Ο γόρδιος δεσμός λύθηκε από μια ιδέα του Ντέμη Χασάμπη: Το 2020, ο Χασάμπης μαζί με τον Τζον Τζάμπερ κατασκεύασαν ένα μοντέλο Τεχνητής Νοημοσύνης με την κωδική ονομασία AlphaFold2. Πολύ σχηματικά, κατασκεύασαν μια ευφυή μηχανή, έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή με τεράστιες δυνατότητες, ο οποίος ανέλυσε και αποκάλυψε την εσωτερική μοριακή δομή 200.000.000 διαφορετικών πρωτεΐνών, όσες δηλαδή και οι πρωτεΐνες που είναι γνωστές στους βιολόγους έως σήμερα. Μέσω της DeepMind -και της μητρικής εταιρείας στην οποία ανήκει, της Google- περισσότεροι από 2.000.000 επιστήμονες, από 190 διαφορετικές χώρες του πλανήτη, είναι σε θέση να χρησιμοποιούν τη μηχανή Τεχνητής Νοημοσύνης AlphaFold2.

Αυτό σημαίνει ότι, από κάθε άποψη, ο Ντέμης Χασάμπης και ο συνεργάτης του άνοιξαν έναν απέραντο ορίζοντα στην επιστημονική κοινότητα, προσφέροντας ένα πανίσχυρο εργαλείο για τη μελέτη των πρωτεϊνών. Τα ευρήματα των ερευνών τους συνεπάγονται αυτομάτως ότι η ανθρωπότητα θα επωφεληθεί από καλύτερα και πιο αποτελεσματικά φάρμακα, ενώ μέσω του AlphaFold2 μπορούν να κατασκευαστούν ακόμη και ένζυμα που αποσυνθέτουν («τρώνε») τα πλαστικά απορρίμματα, συμβάλλοντας στον περιορισμό της περιβαλλοντικής ρύπανσης. Το τελικό συμπέρασμα, με το οποίο κλείνει η ανακοίνωση των Βραβείων Νόμπελ Χημείας 2024, λέει ακριβώς όλα όσα χρειάζεται να γνωρίζει κανείς για την καινοτομία του Ντέμη Χασάμπη: «Δεν μπορεί να υπάρξει ζωή χωρίς πρωτεΐνες. Το ότι πλέον μπορούμε να προβλέψουμε τη δομή των πρωτεΐνών και να σχεδιάσουμε τις δικές μας συνιστά μέγιστο όφελος για το ανθρώπινο είδος».

Στη νέα του θέση, από την κορυφή του επιστημονικού τμήματος της Google, ο Σερ Ντέμης Χασάμπης έχει μία μόνο πρόκληση -την πιο δύσκολη που αντιμετώπισε στην έως τώρα, ιλιγγιώδη διαδρομή του: Να ξεπεράσει έναν από τους πιο ευφυείς και δημιουργικούς επιστήμονες στο ψηφιακό σύμπαν. Τον εαυτό του.