Πώς η ακραία ζέστη επηρεάζει τον εγκέφαλο και τη συμπεριφορά

Το κύμα καύσωνα που σαρώνει τη δυτική Ευρώπη χαρακτηρίζεται από επιστήμονες ως το πιο έντονο και εκτεταμένο που έχει καταγραφεί μέχρι σήμερα. Παράλληλα, σχεδόν οι μισές από τις 850 μεγαλύτερες ευρωπαϊκές πόλεις βιώνουν πρωτοφανές θερμικό στρες στην ιστορία τους, δηλαδή τον συνδυασμό ακραίας θερμοκρασίας και αυξημένης υγρασίας. Οι συνθήκες αυτές μειώνουν την αποτελεσματικότητα της εφίδρωσης στην ψύξη του οργανισμού, καθιστώντας τους καύσωνες ακόμη πιο επικίνδυνους για την ανθρώπινη υγεία.

Ωστόσο, οι επιπτώσεις του καύσωνα δεν περιορίζονται στην αφυδάτωση ή τη θερμική εξάντληση. Όλο και περισσότερες επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι οι υψηλές θερμοκρασίες επηρεάζουν και τη λειτουργία του εγκεφάλου, αυξάνοντας τον κίνδυνο ευερεθιστότητας, άγχους και αυξημένης επιθετικότητας.

«Έρευνες δείχνουν ότι τις ημέρες με υψηλές θερμοκρασίες αυξάνονται τα περιστατικά επιθετικής συμπεριφοράς, τα επεισόδια οδικής οργής, τα κρούσματα βίας, ακόμη και οι επισκέψεις στα επείγοντα περιστατικά για προβλήματα ψυχικής υγείας», δήλωσε στο Euronews η Σούζαν Άλμπερς, κλινική ψυχολόγος στην Cleveland Clinic.

Πώς επηρεάζει τη συμπεριφορά η ζέστη

Η υπερθέρμανση του σώματος προκαλεί έντονη δυσφορία.

«Όταν νιώθουμε σωματική δυσφορία, έχουμε λιγότερη υπομονή, γινόμαστε πιο ευερέθιστοι και αντιδρούμε πιο παρορμητικά», εξηγεί η Άλμπερς.

Όπως επισημαίνει, όταν ο εγκέφαλος καταβάλλει επιπλέον προσπάθεια για να διατηρήσει το σώμα δροσερό, διαθέτει λιγότερους πόρους για να παραμείνει ήρεμος και συγκεντρωμένος.

Κατά τη διάρκεια περιόδων υψηλών θερμοκρασιών, το σημαντικότερο είναι η σωστή ενυδάτωση. Οι ειδικοί επαναλαμβάνουν διαρκώς ότι είναι απαραίτητη η κατανάλωση επαρκών υγρών- περίπου ένα ποτήρι νερό ανά ώρα και συνολικά δύο έως τρία λίτρα ημερησίως, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ).

Όταν ο οργανισμός αφυδατώνεται χάνει την ικανότητά του να ρυθμίζει αποτελεσματικά τη θερμοκρασία του, γεγονός που μπορεί να προκαλέσει υπνηλία, ζάλη και πονοκεφάλους. Παράλληλα, επηρεάζεται και η λειτουργία του εγκεφάλου.

«Ακόμη και η ήπια αφυδάτωση μπορεί να επηρεάσει τα τμήματα του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνα για την προσοχή, τη λήψη αποφάσεων και τη ρύθμιση των συναισθημάτων. Μπορεί να αισθανθείτε περισσότερο άγχος, σύγχυση ή ευερεθιστότητα πριν καν αντιληφθείτε ότι διψάτε», σημειώνει η Άλμπερς.

Απλές λύσεις περιλαμβάνουν τη χρήση μιας κρύας πετσέτας ή παγοκύστης σε σημεία όπου τα αιμοφόρα αγγεία βρίσκονται κοντά στην επιφάνεια του δέρματος, όπως ο λαιμός, οι καρποί και οι αστράγαλοι.

«Η υπερθέρμανση μπορεί να κάνει τον εγκέφαλο να αισθάνεται υπερδιεγερμένος. Αν διαπιστώσετε ότι γίνεστε ευερέθιστοι, αγχωμένοι ή αισθάνεστε ότι δεν μπορείτε να διαχειριστείτε την κατάσταση, αλλάξτε περιβάλλον», συνιστά η Άλμπερς.

Η σημασία του ποιοτικού ύπνου

Ο ποιοτικός ύπνος διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη σωστή λειτουργία του οργανισμού. Ένα χαρακτηριστικό των καυσώνων είναι οι λεγόμενες «τροπικές νύχτες», όταν δηλαδή η θερμοκρασία δεν πέφτει κάτω από τους 20 βαθμούς Κελσίου. Αν και το φαινόμενο είναι πιο συνηθισμένο σε θερμότερα κλίματα, πλέον εμφανίζεται ολοένα και συχνότερα και σε ψυχρότερες χώρες.

Η νύχτα είναι η περίοδος κατά την οποία το σώμα ανακάμπτει. Όταν όμως η θερμοκρασία παραμένει υψηλή, η διαδικασία αυτή διαταράσσεται και ο οργανισμός συνεχίζει να βρίσκεται υπό πίεση.

Όπως εξηγεί ο Αρμέλ Καστελάν, τεχνικός σύμβουλος για τις υπηρεσίες ακραίας ζέστης στον Παγκόσμιο Μετεωρολογικό Οργανισμό και τον ΠΟΥ, κατά τη διάρκεια του ύπνου μειώνεται η θερμοκρασία του σώματος, ξεκουράζεται το καρδιαγγειακό σύστημα και υποχωρεί σταδιακά η επιβάρυνση που προκάλεσε η ζέστη της ημέρας.

Η Άλμπερς επισημαίνει επίσης ότι ο κακός νυχτερινός ύπνος μπορεί να προκαλέσει μεταβολές στη διάθεση και δυσκολία στη διαχείριση των συναισθημάτων.

«Ακόμη και μία μόνο νύχτα κακού ύπνου αρκεί για να γίνετε πιο συναισθηματικά ευάλωτοι, πιο ανυπόμονοι και λιγότερο ικανοί να αντιμετωπίσετε τις καθημερινές δυσκολίες», αναφέρει.

Μεγαλύτερος κίνδυνος για όσους αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας

Τα άτομα που ήδη πάσχουν από διαταραχές ψυχικής υγείας είναι ιδιαίτερα ευάλωτα στις ακραίες θερμοκρασίες. Προηγούμενες μελέτες έχουν δείξει ότι η ζέστη μπορεί να έχει τόσο άμεσες όσο και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις, αυξάνοντας τον κίνδυνο αυτοκτονίας, επιδείνωσης των συμπτωμάτων της σχιζοφρένειας, του άγχους, της κατάθλιψης και των διαταραχών που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών.

«Τα άτομα με αγχώδεις διαταραχές μπορεί να αντιλαμβάνονται τη ζέστη πιο έντονα, επειδή πολλά από τα συμπτώματα της υπερθέρμανσης- όπως οι ταχυπαλμίες, η έντονη εφίδρωση και η δύσπνοια– μοιάζουν με τα συμπτώματα του άγχους, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο όπου το ένα επιδεινώνει το άλλο», εξηγεί η Άλμπερς.

Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι ορισμένα φάρμακα, όπως κάποια αντικαταθλιπτικά, διεγερτικά, αντιισταμινικά και φάρμακα για την αρτηριακή πίεση, μπορεί να δυσκολεύουν τον οργανισμό να αποβάλει τη θερμότητα ή να αυξάνουν τον κίνδυνο αφυδάτωσης.

Επιπλέον, ορισμένες θεραπείες ενδέχεται να γίνουν λιγότερο αποτελεσματικές ή να αυξήσουν την πιθανότητα εμφάνισης παρενεργειών όταν το σώμα υπερθερμανθεί ή αφυδατωθεί.

Δύο θεωρίες που εξηγούν την αύξηση της επιθετικότητας

Στη βόρεια Αυστραλία το αποκαλούν «τρέλα του μάνγκο» (mango madness) ή «going troppo». Πρόκειται για μια εποχική αύξηση των περιστατικών βίας που συνδέεται με τις υψηλές θερμοκρασίες. Όπως αναφέρει ο Guardian, μελέτες στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αυστραλία και την Ασία έχουν επιβεβαιώσει ότι το φαινόμενο είναι υπαρκτό και φαίνεται να παρατηρείται σε πολλές διαφορετικές κοινωνίες.

Υπάρχουν δύο βασικές θεωρίες που επιχειρούν να εξηγήσουν αυτό το φαινόμενο. Σύμφωνα με τη θεωρία της επιθετικότητας λόγω θερμοκρασίας, οι υψηλές θερμοκρασίες αυξάνουν τη σωματική δυσφορία, την απογοήτευση, την παρορμητικότητα και την επιθετικότητα, στοιχεία που καθιστούν τη βία πιο πιθανή την εκδήλωση βίαιων συμπεριφορών.

Η εναλλακτική προσέγγιση, γνωστή ως θεωρία της ρουτίνας, υποστηρίζει ότι η ζέστη αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι οργανώνουν την καθημερινότητά τους. Οι υψηλές θερμοκρασίες ωθούν περισσότερους ανθρώπους να βγουν έξω, να κοινωνικοποιηθούν και να καταναλώσουν περισσότερο αλκοόλ, γεγονός που αυξάνει τις πιθανότητες διαπροσωπικών συγκρούσεων και, κατ’ επέκταση, βίαιων επεισοδίων.

Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι τόσο απλή. Μια αυστραλιανή μελέτη διαπίστωσε ότι οι επιθετικές αλληλεπιδράσεις στο Διαδίκτυο ακολουθούσαν την αντίθετη τάση από εκείνη της πραγματικής ζωής. Ενώ οι σωματικές επιθέσεις αυξάνονταν κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, ο αριθμός των οργισμένων αναρτήσεων στο Twitter μειωνόταν. Έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες για το παράδοξο αυτό, χωρίς όμως να υπάρχει μέχρι σήμερα κάποια ευρέως αποδεκτή εξήγηση.