H Κρήτη ως Πνευματικό Κέντρο στο εγγύς και στο απώτερο μέλλον. Προϋποθέσεις και σχεδιασμός (Δ μέρος)

Υπάρχουν ήδη τα σημάδια. Τα βλέπουμε στους ίδιους μας τους εαυτούς. Αν τα σημάδια αυτά, είναι πανευρωπαϊκό και παγκόσμια, στην Ελλάδα, η κατάσταση είναι χειρότερη.

Συμπεριλαμβανομένης και της Κρήτης. Φορέας του νεοελληνικού πολιτισμού, από τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους, ήταν μία ολιγάριθμη ομάδα ανθρώπων στην Αθήνα. Αστική περισσότερο αλλά με αγροτικές καταβολές, παρά πλουτοκρατική και αριστοκρατική. Αυτή η ομάδα, ήταν ο δημιουργός και ο καταναλωτής του παραγόμενου πολιτισμού. 

Σ αυτήν ανήκαν ο Σικελιανός, ο Καζαντζάκης, ο Παλαμάς, ο Σεφέρης, ο Ελύτης.

Αστοί, αλλά κατά κανόνα, προοδευτικοί αστοί. Η ομάδα αυτή, άρχισε να απωθείται και  ουσιαστικά να περιθωριοποιείται από μία ανερχόμενη μεσοαστική και μικροαστική τάξη, προερχόμενη όχι μόνο από την Αθήνα.

Μια τάξη χωρίς ιδιαίτερα πνευματικά ενδιαφέροντα που ανδρώθηκε, άρχισε να ανδρώνεται μετά το 1960 και μπορεί έκτοτε να αυξήθηκε ο αριθμός των γραμμάτων αι των πτυχιούχων Ανώτατων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων. Τα ταξίδια στο εξωτερικό, η γλωσσομάθεια, οι πειρασμοί και οι ερεθισμό του μαγευτικού κόσμου της τηλεόρασης. 

Αλλά παρ’ όλα αυτά, η παραγωγή πολιτισμού, έπαψε ουσιαστικά να υπάρχει. Με εξαίρεση ίσως, μόνο τη μουσική. Ακόμη και στην Αθήνα, όπου διατηρούνται ακόμη, αν και φθίνουν συνεχώς, κάποιες εστίες παραγωγής. 

Δεν πρέπει να παραλείψω, ένα σχετικά πρόσφατο καταστρεπτικό για τον νεοελληνικό πολιτισμό γεγονός. Καταστρεπτικότερο από την τηλεόραση και τον τουρισμό. Την κατάρρευση του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού. 

Για την νεοελληνική διανόηση, αυτό ήταν μία πραγματική τραγωδία. Γιατί κατάργησε απροσδόκητα και μονομιάς, τον ιδεαλισμό και την ονειροπόληση. 

Χώρους, τους οποίους ποτέ, δεν είχαν ιδιαίτερη επίδοση οι νεοέλληνες, αλλά όπου στεγάστηκαν, τρεις γενιές αξιόλογων διανοούμενων της αριστεράς, πατριωτών μέσα στο διεθνισμό τους, γνήσιων μέσα σε μια περιρρέουσα κιβδηλεία και συνεπών στην καταδίκη του άδικου και του ψεύτικου. 

Η απογύμνωση από τον ιδεαλισμό είναι η έσχατη πολιτισμική απογύμνωση. 

Εκτός από την Αθήνα και εδώ στο Ηράκλειο, υπήρξαν και υπάρχουν νησίδες παραγωγής πολιτισμού, που ο μέσος Ηρακλειώτης δεν τις γνωρίζει, ίσως ούτε καν τις υποψιάζεται. Παλαιότερα η νησίδα των κρητικών χρονικών, τα τελευταία χρόνια, η νησίδα της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, ένα εξωτικό, ένα σπάνιο άνθος, μέσα στα ερημικά τοπία των ελληνικών επαρχιακών πόλεων. 

Αφήνω το Πανεπιστήμιο, το Πολυτεχνείο και τα Ερευνητικά Ιδρύματα, που χωρίς άλλο αποτελούν στοιχεία θετικά και αισιόδοξα για μία πνευματική ανάπτυξη σχεδιαζόμενη ή αυτοδύναμη. Αλλά αυτά που εδώ τα θεωρούμε μοναδικότητες και τα επισείουμε θριαμβευτικά ως σημαίες, αλλού στην Ευρώπη, στην Αμερική και αλλού αποτελούν συνήθη φαινόμενα.

Από μόνα τους, δεν συναπαρτίζουν δυναμικές προϋποθέσεις μελλοντικής εξέλιξης της Κρήτης σε πνευματικό κέντρο. Δεν αρκούν τα Ιδρύματα, δεν έχουν σημασία οι χώροι, δε φτάνει η πρώην Αμερικανική Βάση των Γουρνών. Αυτό που χρειάζεται είναι οι άνθρωποι. Άνδρες, πόλεις, και ου τείχη

Και εδώ είναι το αδύνατο σημείο του όλου θέματος. Αυτό που νομίζω ότι μας αναγκάζει εκ των πραγμάτων, να μεταθέσουμε, να πρέπει να μεταθέσουμε, τους ευγενικούς οραματισμούς μας, σε ένα ευθετότερο μέλλον. 

Μίλησα πριν για ένα κέντρο νεοελληνικών για τους ξένους και ευρωπαϊκών για τους Έλληνες σπουδών. Ποιοι όμως θα το στελεχώσουν; Οι λιγοστοί, μετρημένοι στα δάχτυλα του ενός χεριού που υπάρχουν στην Ελλάδα και θα μπορούσαν να έρθουν τα πρώτα θεμέλια, γιατί να έρθουν στην Κρήτη;

Να κερδίσουν τι; Ποια κίνητρα θα τους προσφέρουμε για να αρχίσουν να οργανώνουν ένα έργο που θα απαιτήσει τουλάχιστον μια δεκαετία, συνεχών αγώνων και απογοητεύσεων; 
Βέβαια, η υπόθεση αυτή χρειάζεται χρήματα. Πολλά, πάρα πολλά χρήματα. Βιβλιοθήκες, εξοπλισμούς, υποτροφίες, μετακλήσεις και φιλοξενίες, σειρές ειδικών μαθημάτων και σεμιναρίων , συνέδρια και ένα πλέγμα στενής συνεργασίας με τα Πανεπιστήμια και τα άλλα Ερευνητικά κέντρα της Κρήτης και όχι μόνο αυτής. Όλα αυτά, ποιος νεοέλληνας, ποιος θαυματοποιός νεοέλληνας θα μπορούσε να αναλάβει να τα πραγματοποιήσει;

*O Νίκος Παναγιωτάκης ηταν καθηγητής Βυζαντινολογίας, διευθυντής Ινστιτούτου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών της Βενετίας και ένας από τους πιο πνευματικούς ανθρώπους της χώρας

Διαβάστε το πρώτο μέρος πατώντας ΕΔΩ

Διαβάστε το δεύτερο μέρος πατώντας ΕΔΩ

Διαβάστε το τριτο μέρος πατώντας ΕΔΩ