Η Δύση χρειάζεται σήμερα περισσότερο από ποτέ την Ελλάδα

Ο Ελληνισμός, η δύναμη που μπορεί να γεφυρώσει την αταξία του 21ου αιώνα*

Ζούμε σε μια εποχή κατά την οποία οι παλιές βεβαιότητες της διεθνούς τάξης καταρρέουν η μία μετά την άλλη.

Η αμερικανική υπεροχή δεν έχει εξαφανιστεί. Η Δύση εξακολουθεί να διαθέτει τεράστια οικονομική, τεχνολογική και στρατιωτική ισχύ. Όμως η εποχή της αδιαμφισβήτητης αμερικανικής κυριαρχίας έχει παρέλθει. Η Κίνα αναδεικνύεται σε συστημικό ανταγωνιστή, η Ρωσία επανέρχεται δυναμικά στο γεωπολιτικό παιχνίδι, το Ιράν διεκδικεί περιφερειακή επιρροή, ενώ ταυτόχρονα η ίδια η Δύση αντιμετωπίζει μια βαθύτερη κρίση ταυτότητας, κοινωνικής συνοχής και στρατηγικού προσανατολισμού.

Μέσα σε αυτή την αταξία, η Ελλάδα έχει μπροστά της μια ιστορική ευκαιρία.

Όχι επειδή ξαφνικά έγινε μεγάλη δύναμη. Αλλά επειδή μπορεί να γίνει πολύ πιο σημαντική από το μέγεθός της. Και αυτό απαιτεί πρώτα απ’ όλα αλλαγή στρατηγικής σκέψης.

Από τον ρεαλισμό στην αξιοποίηση της συγκυρίας

Η διεθνής πολιτική δεν κινείται πρωτίστως από ευχές, αλλά από συσχετισμούς ισχύος. Ο κλασικός ρεαλισμός του Hans Morgenthau μας υπενθυμίζει ότι η εξωτερική πολιτική πρέπει να ξεκινά από την ισχύ, το εθνικό συμφέρον, τη στρατηγική κρίση και την πολιτική βούληση.

Ο John Mearsheimer, από διαφορετική αφετηρία, μας οδηγεί ακόμη πιο μακριά: οι μεγάλες δυνάμεις επιδιώκουν να μεγιστοποιήσουν τη σχετική τους ισχύ και να αξιοποιήσουν κάθε παράθυρο ευκαιρίας που δημιουργείται από τις μεταβολές του διεθνούς συστήματος.

Για την Ελλάδα αυτό σημαίνει κάτι απλό αλλά εξαιρετικά σημαντικό: Δεν πρέπει να περιμένουμε απλώς να διαμορφωθεί η νέα διεθνής τάξη. Πρέπει να προσπαθήσουμε να τη διαμορφώσουμε. Η σχετική αποδυνάμωση ή αναδίπλωση μεγάλων δυνάμεων δεν αποτελεί αυτομάτως απειλή για μια μικρότερη χώρα. Μπορεί να αποτελέσει και ευκαιρία.

Η Ελλάδα δεν πρέπει να είναι ο «δεδομένος σύμμαχος»

Για δεκαετίες η ελληνική εξωτερική πολιτική συχνά αντιμετώπιζε τη σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες μέσα από ένα αμυντικό πρίσμα.  Ζητούσε ασφάλεια, στήριξη, επενδύσεις, διπλωματική προστασία. Ίσως όμως πρέπει να περάσουμε σε μια διαφορετική λογική:

Τι προσφέρει η Ελλάδα;

Αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες χρειάζονται αξιόπιστους συμμάχους σε μια περίοδο κατά την οποία δεν μπορούν ούτε θέλουν να έχουν την ίδια παρουσία παντού. Η πίεση από την Κίνα στον Ινδο-Ειρηνικό, η αντιπαράθεση με τη Ρωσία και η αστάθεια στη Μέση Ανατολή αναγκάζουν την Ουάσιγκτον να κατανείμει διαφορετικά τους πόρους και την προσοχή της.

Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα μπορεί να γίνει ένας από τους σημαντικότερους εταίρους στην Ανατολική Μεσόγειο. Όχι όμως ως δεδομένος σύμμαχος. Ως αναγκαίος σύμμαχος. Η διαφορά είναι τεράστια. Ο δεδομένος σύμμαχος θεωρείται ότι θα βρίσκεται εκεί ανεξαρτήτως ανταλλάγματος. Ο αναγκαίος σύμμαχος διαθέτει επιλογές, γεωγραφία, δυνατότητες και πολιτική βούληση που κάνουν τη συνεργασία μαζί του στρατηγικά χρήσιμη.

Επομένως, η ελληνική στρατηγική θα μπορούσε να παραμείνει σαφώς προσανατολισμένη προς τη Δύση και τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά ταυτόχρονα να γίνει περισσότερο πολυδιάστατη και αυτόνομη. Συμμαχία δεν σημαίνει υποταγή. Και στρατηγική αυτονομία δεν σημαίνει απομάκρυνση από τη Δύση. Σημαίνει ότι γνωρίζεις την αξία σου και μπορείς να υπερασπιστείς τα συμφέροντά σου.

Το ελληνικό παράθυρο ευκαιρίας

Η σημερινή συγκυρία μπορεί να δημιουργήσει ένα παράθυρο ευκαιρίας για μια περισσότερο ενεργητική ελληνική στρατηγική. Δεν πρέπει να βασίζεται στην προσδοκία ότι κάποιος άλλος θα λύσει τα προβλήματά μας. Πρέπει να βασίζεται στην αύξηση της δικής μας σχετικής ισχύος στην Άμυνα, στην Οικονομία, στην Ενέργεια, στην Ναυτιλία, στην Τεχνολογία στο Δημογραφικό, στη Διασπορά, στο Πολιτισμός, στη Διπλωματία. Όλα αυτά πρέπει να αντιμετωπιστούν ως στοιχεία μιας ενιαίας εθνικής ισχύος. Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη αδυναμία της σημερινής Ελλάδας: διαθέτουμε πολλά επιμέρους πλεονεκτήματα, αλλά συχνά δεν τα μετατρέπουμε σε ενιαία στρατηγική ισχύ.

Η Ελλάδα όμως διαθέτει κάτι που δεν αγοράζεται

Η ελληνική σκέψη βρίσκεται στον πυρήνα της δυτικής πολιτικής και φιλοσοφικής παράδοσης. Η έννοια της δημοκρατίας, η πολιτική φιλοσοφία, η λογική, η φιλοσοφική αναζήτηση, η έννοια του πολίτη και της πόλης, η σχέση ανθρώπου και πολιτείας είναι στοιχεία που σφράγισαν την πορεία της Δύσης.

Αλλά υπάρχει και μια δεύτερη, εξίσου σημαντική διάσταση .Ο Χριστιανισμός, και ιδιαίτερα η θεολογική του διαμόρφωση στους πρώτους αιώνες, συνδέθηκε βαθιά με την ελληνική γλώσσα και τον ελληνικό κόσμο. Η Καινή Διαθήκη γράφτηκε στην ελληνική γλώσσα. Οι μεγάλες θεολογικές συζητήσεις της αρχαίας Εκκλησίας διατυπώθηκαν σε μεγάλο βαθμό μέσα από την ελληνική φιλοσοφική και γλωσσική παράδοση. Οι Οικουμενικές Σύνοδοι, οι Πατέρες της Εκκλησίας και η βυζαντινή πνευματική παράδοση δημιούργησαν ένα τεράστιο πολιτισμικό και πνευματικό κεφάλαιο. Και αυτό το κεφάλαιο δεν ανήκει μόνο στους Έλληνες. Αποτελεί μέρος της ίδιας της ιστορικής κληρονομιάς της Ευρώπης και της Δύσης.

Η κρίση της Δύσης δεν είναι μόνο γεωπολιτική

Ίσως εδώ βρίσκεται το σημαντικότερο σημείο. Η Δύση δεν αντιμετωπίζει μόνο έναν ανταγωνισμό ισχύος. Αντιμετωπίζει και μια κρίση νοήματος. Η οικονομική και στρατιωτική ισχύς δεν αρκεί όταν ένας πολιτισμός χάνει την πίστη στον εαυτό του. Μπορείς να έχεις τεχνολογία, πλούτο και στρατιωτική δύναμη, αλλά αν δεν ξέρεις γιατί θέλεις να τα χρησιμοποιήσεις και ποια κοινωνία θέλεις να υπερασπιστείς, η ισχύς αρχίζει σταδιακά να αποσυντίθεται.

Η Αμερική και γενικότερα η Δύση αναζητούν σήμερα, με διαφορετικούς τρόπους, μια νέα απάντηση στο ερώτημα: Ποιοι είμαστε; Και αυτή η αναζήτηση δεν είναι θεωρητική. Υπάρχουν ήδη ενδείξεις μιας επιστροφής σε βαθύτερες χριστιανικές και παραδοσιακές ρίζες, ακόμη και μέσα στην αμερικανική κοινωνία. Άνθρωποι που μεγάλωσαν σε προτεσταντικά ή καθολικά περιβάλλοντα αναζητούν αρχαιότερες μορφές χριστιανικής παράδοσης και στρέφονται προς την Ορθοδοξία.

Η αναζήτηση αυτή δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ούτε με θριαμβολογία ούτε με επιπολαιότητα, είναι όμως ένα ενδιαφέρον πολιτισμικό φαινόμενο. Και μας οδηγεί σε ένα ερώτημα: Μπορεί η Ελλάδα να συμβάλει στην πνευματική επανασύνδεση της Δύσης με τις ρίζες της; Πιστεύω πως μπορεί.

Από το «back to basics» στο «back to the roots»

Η Δύση ίσως χρειάζεται ένα νέο «back to basics».Όχι επιστροφή στο παρελθόν. Αλλά επιστροφή στις ρίζες. Να ξανασκεφτεί τι σημαίνουν ελευθερία, δημοκρατία, ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ευθύνη, κοινότητα, πίστη και πολιτισμός .Και σε αυτή την αναζήτηση ο ελληνικός κόσμος έχει μια ιδιαίτερη θέση. Γιατί η Ελλάδα δεν μπορεί να προσφέρει μόνο απαντήσεις. Μπορεί να προσφέρει ερωτήματα. Και ίσως αυτό να είναι ακόμη σημαντικότερο. Η ελληνική παράδοση δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένα σύστημα έτοιμων απαντήσεων. Υπήρξε ένας διαρκής διάλογος για τον άνθρωπο, το καλό, το δίκαιο, την αλήθεια και το νόημα.

Από την Αθήνα του Περικλή μέχρι την ελληνόφωνη χριστιανική παράδοση και από το Βυζάντιο μέχρι τη σύγχρονη ελληνική διασπορά, υπάρχει μια ιστορική συνέχεια που μπορεί να αποτελέσει πηγή αυτοπεποίθησης.

Το μεγάλο ελληνικό όραμα

Η Ελλάδα χρειάζεται σήμερα ένα νέο όραμα. Όχι ένα όραμα μεγαλείου χωρίς περιεχόμενο. Αλλά ένα όραμα ισχύος, αυτονομίας και πολιτισμικής ακτινοβολίας.

Ο Παναγιώτης Κονδύλης μάς δίδαξε να βλέπουμε τη διεθνή πολιτική χωρίς αυταπάτες και να αντιλαμβανόμαστε τη σύγκρουση των συμφερόντων και των συσχετισμών ισχύος. Ο ρεαλισμός του Morgenthau μας υπενθυμίζει την κεντρική σημασία του εθνικού συμφέροντος. Ο Mearsheimer μάς αναγκάζει να σκεφτούμε με όρους σχετικής ισχύος και αξιοποίησης των δυνατοτήτων που προσφέρει η διεθνής συγκυρία.

Ένα όραμα για μια Ελλάδα στρατηγικά αυτόνομη, οικονομικά ισχυρή, αμυντικά αξιόπιστη, ενεργειακά σημαντική, τεχνολογικά ανταγωνιστική και πολιτισμικά ακτινοβόλο. Μια Ελλάδα που δεν θα είναι απλώς το νοτιοανατολικό σύνορο της Ευρώπης. Αλλά ένας από τους βασικούς κόμβους της νέας Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου.

Και εδώ βρίσκεται η πραγματική ιστορική ευκαιρία, η ισχύς δεν είναι μόνο μέγεθος. Είναι η ικανότητα να επηρεάζεις τις εξελίξεις. Και πάνω απ' όλα, ένας πολιτισμός που έχει ήδη αποδείξει ότι μπορεί να επηρεάσει ολόκληρο τον κόσμο πολύ πέρα από τα όρια ενός μικρού κράτους.

ο Ελληνισμός δεν είναι μόνο ένα κράτος. Είναι μια ιστορική και πολιτισμική πραγματικότητα που ξεπερνά τα σημερινά σύνορα. Αν η Ελλάδα καταφέρει να ενώσει τη γεωπολιτική της θέση με την οικονομική και στρατιωτική της ισχύ, τη διασπορά της και το τεράστιο πολιτισμικό και πνευματικό της κεφάλαιο, τότε μπορεί να αποκτήσει επιρροή πολλαπλάσια του μεγέθους της.

Σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο ασταθής, η Ελλάδα μπορεί να προσφέρει στη Δύση κάτι που δεν προσφέρεται εύκολα με χρήματα ή όπλα:

Μνήμη, Ταυτότητα, Πολιτισμό και νόημα.

Και ίσως αυτή να είναι τελικά η μεγαλύτερη ελληνική στρατηγική ευκαιρία του 21ου αιώνα.

Να γίνει η Ελλάδα όχι απλώς σύμμαχος που η Δύση δεν θέλει να χάσει, αλλά πολιτισμική και γεωπολιτική δύναμη που η Δύση δεν μπορεί να αγνοήσει.

Ο Πέτρους Ινιωτάκης είναι Μηχανικός Παραγωγής & Διοίκησης