Η Δυτική Όχθη ως στρατηγική παγίδα του Ισραήλ

Η συζήτηση για το Ισραήλ και τη Δυτική Όχθη συχνά εγκλωβίζεται σε ένα δίλημμα που δεν βοηθά στην κατανόηση της πραγματικότητας. Από την  μία πλευρά η ισραηλινή ασφάλεια και από την άλλη τα δικαιώματα των Παλαιστινίων. Το πραγματικό δίλημμα είναι βαθύτερο.

Το Ισραήλ όμως μπορεί να επιδιώξει την ασφάλειά του χωρίς να εγκαταλείψει την προοπτική μιας πολιτικής λύσης. Αντίθετα, η σταδιακή μετατροπή της Δυτικής Όχθης σε χώρο μόνιμης κατοχής, η επέκταση των εποικισμών, η βία εξτρεμιστικών ομάδων εποίκων και η ανοχή αντιμετώπισης  αυτών των φαινομένων δημιουργούν ένα στρατηγικό αδιέξοδο που τελικά πλήττει και την ίδια την ισραηλινή ασφάλεια.

Από την ασφάλεια στην ιδεολογία

Η ασφάλεια ήταν πάντοτε κεντρικός παράγοντας της ισραηλινής πολιτικής στη Δυτική Όχθη. Όμως ένα τμήμα της σημερινής ισραηλινής δεξιάς έχει μεταφέρει το κέντρο βάρους από την ασφάλεια στην ιδεολογία. Η λεγόμενη μεσσιανική ή θρησκευτικό-εθνικιστική δεξιά δεν αντιμετωπίζει τη Δυτική Όχθη αποκλειστικά ως ζήτημα ασφάλειας. Πρόκειται για ιστορική και θρησκευτική γη που δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο πολιτικού συμβιβασμού.

Ενώ η διεθνής κοινότητα χρησιμοποιεί κυρίως τον όρο «Δυτική Όχθη», οι Ισραηλινοί υποστηρικτές των εποικισμών χρησιμοποιούν συστηματικά  τους όρους «Ιουδαία και Σαμάρια». Η «Δυτική Όχθη» είναι ένας γεωγραφικός όρος. Η «Ιουδαία και Σαμάρεια» είναι ταυτόχρονα γεωγραφία, ιστορία και βιβλική μνήμη.  Για τον θρησκευτικό εθνικιστή, είναι γη προγονική και την έχει υποσχεθεί ο… Θεός! Εδώ όμως υπάρχει ένα θεμελιώδες πρόβλημα. Μπορεί μία βιβλική υπόσχεση να αποτελεί από μόνη της επαρκή βάση για τη σύγχρονη κυριαρχία επί ενός άλλου πληθυσμού που ζει επί γενεές στην ίδια γη;

Το ψήφισμα 242 και η αρχή της μη απόκτησης εδαφών διά της βίας

Η διεθνής νομική και πολιτική βάση της μεταπολεμικής τάξης στη Μέση Ανατολή δεν ξεκινά από το Όσλο. Προϋπάρχει. Το Ψήφισμα 242 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, μετά τον πόλεμο των Έξι Ημερών του 1967, κατοχύρωσε μία θεμελιώδη αρχή: την «απαράδεκτη» απόκτηση εδαφών μέσω πολέμου και την ανάγκη εγκαθίδρυσης μιας δίκαιης και διαρκούς ειρήνης. Η λογική αυτή αποτέλεσε έκτοτε βασικό σημείο αναφοράς για τη διεθνή αντιμετώπιση της Δυτικής Όχθης.

Ακόμη πιο σαφής είναι η μεταγενέστερη Απόφαση 2334 του Συμβουλίου Ασφαλείας, του 2016. Το Συμβούλιο επανέλαβε ότι οι ισραηλινοί εποικισμοί στα κατεχόμενα από το 1967 παλαιστινιακά εδάφη, συμπεριλαμβανομένης της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, δεν έχουν νομική ισχύ και αποτελούν σοβαρό εμπόδιο για τη λύση των δύο κρατών. Παράλληλα, υπογράμμισε ότι οποιαδήποτε αλλαγή των γραμμών της 4ης Ιουνίου 1967 δεν πρέπει να αναγνωρίζεται παρά μόνο εφόσον αποτελεί προϊόν συμφωνίας των δύο πλευρών.

Δεν πρόκειται απλώς για μία διπλωματική διαφωνία μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστινίων. Πρόκειται για το ερώτημα αν οι αλλαγές στο έδαφος θα προκύψουν μέσα από διαπραγμάτευση ή μέσα από τη δημιουργία τετελεσμένων.

Το Όσλο και η περίπλοκη πραγματικότητα των τομέων Α, Β και C

Οι Συμφωνίες του Όσλο δεν δημιούργησαν παλαιστινιακό κράτος. Δημιούργησαν ένα μεταβατικό σύστημα διοίκησης και ασφάλειας. Με τη Συμφωνία Όσλο ΙΙ του 1995, η Δυτική Όχθη χωρίστηκε σε τρεις ζώνες:

Περιοχή Α: παλαιστινιακός διοικητικός και εσωτερικός έλεγχος ασφαλείας στις κυριότερες παλαιστινιακές πληθυσμιακές περιοχές. Περιοχή Β: παλαιστινιακή πολιτική/διοικητική αρμοδιότητα, ενώ το Ισραήλ διατήρησε σημαντικές αρμοδιότητες ασφαλείας. Περιοχή C: πλήρης ισραηλινός έλεγχος σε θέματα ασφάλειας και πολιτικής διοίκησης. Η περιοχή αυτή καλύπτει περίπου το 60% της Δυτικής Όχθης και αποτελεί το γεωγραφικά συνεχές τμήμα της, μέσα στο οποίο βρίσκονται οι περισσότεροι ισραηλινοί εποικισμοί.

Αυτό το μοντέλο υποτίθεται ότι ήταν προσωρινό. Όμως η προσωρινότητα έχει μετατραπεί σε μόνιμη κατάσταση με ευθύνη και των δύο πλευρών. Και εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα στρατηγικά προβλήματα του Ισραήλ.

Εάν η Περιοχή C μετατραπεί σταδιακά σε μόνιμο ισραηλινό χώρο μέσω εποικισμών, υποδομών, δρόμων, απαλλοτριώσεων και δημιουργίας νέων τετελεσμένων, τότε η λογική του Όσλο, όση και αν έχει μείνει αντιστρέφεται.

Η προσάρτηση χωρίς την επίσημη λέξη «προσάρτηση»

Η προσάρτηση δεν χρειάζεται να πραγματοποιηθεί με μία τελετουργική απόφαση της Κνεσέτ. Μπορεί να πραγματοποιηθεί σταδιακά. Με εποικισμούς. Με δρόμους. Με διοικητικές ρυθμίσεις. Με αλλαγές στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Με μεταβίβαση αρμοδιοτήτων από στρατιωτικούς σε πολιτικούς φορείς. Με νομιμοποίηση παράνομων φυλακίων. Με δημιουργία νέων οικιστικών πυρήνων. Με περιορισμό της παλαιστινιακής πρόσβασης στη γη.

Και, κυρίως, με τη δημιουργία μιας πραγματικότητας στην οποία η αποχώρηση θα θεωρείται πλέον πολιτικά και επιχειρησιακά αδύνατη. Ο ΟΗΕ έχει καταγράψει ακριβώς αυτή την τάση. Τον Μάρτιο του 2026 ο Γενικός Γραμματέας αναφερόταν όχι μόνο στη συνεχιζόμενη εποικιστική δραστηριότητα αλλά και σε «βήματα που προωθούν την προσάρτηση» της Δυτικής Όχθης.

Τον Μάρτιο, μάλιστα, η ισραηλινή κυβέρνηση ενέκρινε 34 οικισμούς στην Περιοχή C, συμπεριλαμβανομένων νέων οικισμών και νομιμοποίησης υφιστάμενων φυλακίων (45 βουλευτές στην Κνεσέτ είχαν εναντιωθεί), σε μία από τις μεγαλύτερες σχετικές αποφάσεις που έχουν ληφθεί.

Η βία των εποίκων δεν είναι «παράπλευρο φαινόμενο»

Το σοβαρότερο ίσως στοιχείο της σημερινής κατάστασης δεν είναι μόνο η επέκταση των εποικισμών. Είναι η βία. Η βία των εποίκων εναντίον Παλαιστινίων πολιτών, αγροτών και κοινοτήτων δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μία σειρά μεμονωμένων περιστατικών μεταξύ ιδιωτών.

Όταν η βία χρησιμοποιείται για να αποθαρρύνει την καλλιέργεια γης, να περιορίσει την πρόσβαση σε βοσκοτόπους, να καταστρέψει περιουσίες και τελικά να οδηγήσει οικογένειες στην εγκατάλειψη των περιοχών τους, τότε αποκτά σαφή εδαφική και στρατηγική διάσταση.

Τα στοιχεία του ΟΗΕ είναι ιδιαίτερα ανησυχητικά. Μέχρι τα μέσα Ιουλίου του 2026 είχαν καταγραφεί περίπου 850 τραυματισμοί Παλαιστινίων στο πλαίσιο επιθέσεων εποίκων από την αρχή του έτους, ενώ οι επιθέσεις είχαν οδηγήσει σε σημαντικό εκτοπισμό πληθυσμών, ιδιαίτερα στην κοιλάδα του Ιορδάνη

Στα τέλη Ιουλίου, καταγράφηκαν  περισσότερα από 1.380 περιστατικά που σχετίζονταν με εποίκους, με περίπου 900 τραυματισμούς και πάνω από 2.300 εκτοπισμένους Παλαιστινίους από την αρχή του 2026.  Και το πρόβλημα δεν περιορίζεται πλέον μόνο στην Περιοχή C. Πρόσφατες αναφορές καταγράφουν αύξηση επιθέσεων και στις Περιοχές Α και Β, δηλαδή σε περιοχές που συνδέονται άμεσα με την παλαιστινιακή αυτοδιοίκηση.

Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Διότι όταν η βία μετακινείται από τις περιφερειακές ζώνες προς τον πυρήνα των παλαιστινιακών κοινοτήτων, παύει να είναι απλώς «πρόβλημα εποίκων». Γίνεται πρόβλημα στρατηγικής σταθερότητας.

Η στάση της κυβέρνησης Νετανιάχου

Δεν είναι ορθό να ισχυριστεί κανείς ότι κάθε κρατικός θεσμός του Ισραήλ αδιαφορεί για τη βία των εποίκων. Υπάρχουν ισραηλινοί στρατιωτικοί, αστυνομικοί, δικαστικοί, δημοσιογράφοι και οργανώσεις που αντιδρούν. Το πολιτικό πρόβλημα όμως είναι ότι η κυβέρνηση Νετανιάχου έχει εξαρτήσει σε σημαντικό βαθμό τη σταθερότητά της από κόμματα και πολιτικούς εκπροσώπους της σκληρής μεσσιανικής ακροδεξιάς.

Αυτό δημιουργεί σύγκρουση  συμφερόντων. Η κυβέρνηση οφείλει να επιβάλει τον νόμο στους εποίκους, αλλά ταυτόχρονα στηρίζεται πολιτικά σε δυνάμεις που θεωρούν την επέκταση των εποικισμών όχι πρόβλημα αλλά εθνική και θρησκευτική επιταγή.

Και εδώ έρχεται η αντίφαση. Γιατί ένα κράτος που απαιτεί από τον παλαιστινιακό πληθυσμό να σέβεται την τάξη και ταυτόχρονα εμφανίζεται ανίκανο ή απρόθυμο να προστατεύσει Παλαιστινίους πολίτες από βίαιους Ισραηλινούς πολίτες υπονομεύει την αξιοπιστία του; H

Το μεγαλύτερο στρατηγικό λάθος

Το μεγαλύτερο λάθος της πολιτικής αυτής είναι ότι συγχέει τον έλεγχο με την ασφάλεια. Το Ισραήλ μπορεί να ελέγχει στρατιωτικά τη Δυτική Όχθη και παρ' όλα αυτά να γίνεται λιγότερο ασφαλές. Γιατί άραγε;

Επειδή κάθε νέα γενιά Παλαιστινίων που μεγαλώνει μέσα σε συνθήκες μόνιμης κατοχής, εδαφικού κατακερματισμού, ταπείνωσης και χωρίς προσδοκίες καλύτερων ημερών, αποτελεί πρόσθετο παράγοντα αστάθειας. Επειδή η αποδυνάμωση της ομολογουμένως Παλαιστινιακής Αρχής δεν δημιουργεί κενό που θα μείνει κενό.

Το κενό θα καλυφθεί από πιο ακραίες δυνάμεις. Επειδή η αδυναμία πολιτικής προοπτικής ενισχύει εκείνους που υποστηρίζουν ότι η ένοπλη αντίσταση που καταλήγει και στην τρομοκρατία είναι ο μόνος δρόμος.

Και επειδή η διεθνής απομόνωση του Ισραήλ αυξάνεται όσο η διεθνής κοινότητα αντιλαμβάνεται ότι η λύση των δύο κρατών απομακρύνεται όχι μόνο εξαιτίας της παλαιστινιακής τρομοκρατίας αλλά και εξαιτίας της ισραηλινής εποικιστικής πολιτικής. Το Συμβούλιο Ασφαλείας έχει ήδη προειδοποιήσει ότι η συνεχιζόμενη εποικιστική δραστηριότητα υπονομεύει τη βιωσιμότητα της λύσης των δύο κρατών.

Η Δυτική Όχθη δεν είναι Γάζα

Η Γάζα και η Δυτική Όχθη δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως ένα ενιαίο στρατηγικό πρόβλημα. Η Γάζα συνδέεται με τη Χαμάς, την ένοπλη δράση, τα σύνορα, την Αίγυπτο και την παράκτια γεωγραφία. Η Δυτική Όχθη είναι διαφορετική.

Είναι η περιοχή όπου βρίσκεται η καρδιά της ιστορικής Παλαιστίνης, όπου ζουν εκατομμύρια Παλαιστίνιοι, όπου υπάρχουν οι ισραηλινοί εποικισμοί και όπου βρίσκεται η Ανατολική Ιερουσαλήμ. Είναι επίσης η περιοχή που συνδέεται άμεσα με την Ιορδανία.

Επομένως, μία πολιτική μόνιμης εδαφικής επέκτασης στη Δυτική Όχθη δεν είναι απλώς ζήτημα σχέσεων Ισραήλ – Παλαιστινίων. Είναι ζήτημα ολόκληρης της περιφερειακής αρχιτεκτονικής ασφαλείας.

Η πολιτική των εποίκων μπορεί να παράγει το αντίθετο από αυτό που επιδιώκει

Οι υποστηρικτές της προσάρτησης υποστηρίζουν ότι η ισραηλινή κυριαρχία στη Δυτική Όχθη θα εξασφαλίσει καλύτερα το Ισραήλ.Μπορεί όμως να συμβεί το αντίθετο.

Μία μόνιμη κατάσταση χωρίς πολιτικό ορίζοντα δημιουργεί συνθήκες διαρκούς σύγκρουσης χαμηλής έντασης και προκαλεί μεγαλύτερη ριζοσπαστικοποίηση με ταυτόχρονη εξασθένηση της Παλαιστινιακής Αρχής. Παράλληλα αυξάνει την πίεση για κυρώσεις και επιδεινώνει τις σχέσεις με πολλές χώρες υποστηρικτές τους Ισραήλ και δημιουργεί δυσκολίες για τις ΗΠΑ να στηρίζουν απεριόριστα την ισραηλινή πολιτική. Το πιο βασικό: Δημιουργεί μία πραγματικότητα ενός κράτους που ελέγχει μόνιμα έναν τεράστιο πληθυσμό χωρίς να του προσφέρει ισότιμη πολιτική προοπτική.

Αυτό δεν αποτελεί μακροπρόθεσμη στρατηγική νίκης. Είναι στρατηγική αναβολής της κρίσης.

Η στάση  Νετανιάχου

Ο   Νετανιάχου βρίσκεται μπροστά σε μία ιστορική επιλογή. Μπορεί να συνεχίσει να ισορροπεί μεταξύ του κεντρώου Ισραήλ που φοβάται για την ασφάλειά του και της μεσσιανικής ακροδεξιάς που επιδιώκει εδαφική επέκταση. Μπορεί όμως να κάνει κάτι πολύ πιο δύσκολο: Να επαναφέρει την ισραηλινή πολιτική στη λογική ότι η ασφάλεια προηγείται της ιδεολογίας.

Αυτό σημαίνει μηδενική ανοχή στη βία εποίκων, αποφασιστική εφαρμογή του νόμου,  πάγωμα της δημιουργίας νέων τετελεσμένων και  διατήρηση της εδαφικής δυνατότητας για πολιτική λύση. Πάνω απ’ όλα σημαίνει διαχωρισμό μεταξύ της δίκαιης απαίτησης του Ισραήλ για ασφάλεια και της ιδεολογικής επιδίωξης ορισμένων πολιτικών δυνάμεων για μόνιμη κυριαρχία σε ολόκληρη τη Δυτική Όχθη.

Αντί επιλόγου

Το Ισραήλ έχει δικαίωμα και υποχρέωση  να προστατεύει τους πολίτες του από τρομοκρατικές επιθέσεις. Αυτό όμως δεν του δίνει στρατηγικό ή πολιτικό πλεονέκτημα να επιτρέπει τη σταδιακή κατάργηση κάθε πιθανότητας πολιτικής λύσης.

Η ισραηλινή ισχύς είναι πραγματική. Η στρατιωτική της υπεροχή είναι συντριπτική έναντι οποιασδήποτε παλαιστινιακής ένοπλης οργάνωσης. Αλλά η στρατιωτική υπεροχή δεν μπορεί να λύσει ένα πρόβλημα που είναι ταυτόχρονα δημογραφικό, πολιτικό, εδαφικό και διεθνές. Αυτό είναι το παράδοξο.

Το Ισραήλ μπορεί να κερδίζει τις μάχες και να χάνει σταδιακά τη στρατηγική του θέση. Η λύση δεν είναι η εγκατάλειψη της ασφάλειας αλλά το αντίθετο. Περισσότερη ασφάλεια, περισσότερο κράτος δικαίου, περισσότερη αποτροπή απέναντι στην τρομοκρατία αλλά ταυτόχρονα μηδενική ανοχή στην εποικιστική βία και στα τετελεσμένα που ακυρώνουν κάθε πολιτική προοπτική.

Γιατί τελικά το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι εάν το Ισραήλ μπορεί να ελέγχει τη Δυτική Όχθη. Μπορεί. Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν μπορεί να την ελέγχει επ' αόριστον χωρίς να μετατρέψει τον ίδιο τον έλεγχο σε παράγοντα μόνιμης ανασφάλειας.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη στρατηγική παγίδα της σημερινής ισραηλινής πολιτικής. Η προσάρτηση μπορεί να φαίνεται ως νίκη της ισχύος. Μπορεί όμως, μακροπρόθεσμα, να αποδειχθεί ήττα της στρατηγικής.

*Ο Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Λουκόπουλος είναι Γεωστρατηγικός Αναλυτής