Η φωτογραφία με τα 82 κιβωτίδια

Ο τορπιλισμός του πλοίου Πόλη της Γένοβας το 1943

Με ενδιαφέρει και με συγκινεί κάθε αναφορά στον πόλεμο του 1940 και στα μετέπειτα γεγονότα. Ο πατέρας συμμετείχε ως έφεδρος ανθυπολοχαγός στις μάχες του αλβανικού μετώπου∙ ενώ εμείς, βρέφη, με τη μάνα ήρθαμε από την Κρήτη στον Πειραιά την άνοιξη του 1942, διασχίζοντας με καΐκι τα ναρκοθετημένα νερά του Αιγαίου. Γι’ αυτό τη  φωτογραφία από «την τελετήν της ανακομιδής των οστών των 82 μαχητών του Ελληνοϊταλικού Πολέμου», που έπεσε πριν από πολλά χρόνια στα χέρια μου, τη φύλαξα μαζί με τα πιο πολύτιμα τεκμήρια του αρχείου μου. Παρουσιάζονται «τα κιβωτίδια με τα οστά κεκαλυμμένα με την ελληνικήν σημαίαν και εις το βάθος οι συγγενείς των ηρωικών νεκρών», όπως έγραφε στην πίσω όψη η πρόσθετη δακτυλογραφημένη ετικέτα. Από αυτή την επίσημη ενημέρωση για το περιεχόμενο των κιβωτιδίων έλειπαν η χρονολόγηση και ο τόπος των πολεμικών γεγονότων. Προφανώς, δεν επρόκειτο για νεκρούς μαχητές του μετώπου αφού αυτοί είχαν διασπαρθεί, στο σύνολό τους, στα αλβανικά βουνά και στη συνέχεια ίσχυσε το εμπόλεμο μεταξύ των δύο χωρών.

Από τα επίκαιρα δημοσιεύματα των εφημερίδων εξακρίβωσα την ημερομηνία της τιμητικής εκδήλωσης και πήρα τις πρώτες πληροφορίες, που αργότερα προσπάθησα να τις επιβεβαιώσω: ποιοι και πόσοι ήσαν οι νεκροί, πότε, πού και πώς πέθαναν, πού θάφτηκαν και πώς έγινε η μεταφορά των οστών τους. Η τελετή λοιπόν πραγματοποιήθηκε το πρωί του Σαββάτου της 21ης Σεπτεμβρίου 1963. Το μικρό αντιτορπιλικό Πυρπολητής, έμπειρο σε παρόμοιες αποστολές, μετέβη και παρέλαβε από το νεκροταφείο του Μπάρι της Ιταλίας τα 82 κιβώτια και τα μετέφερε στον Πειραιά∙ στη συνέχεια τα παρέδωσε σε άγημα ναυτών για να  τοποθετηθούν σε ξύλινη εξέδρα στην προβλήτα του Αγίου Γεωργίου, στην Τρούμπα. Η τελετή περιελάμβανε επιμνημόσυνη δέηση, ομιλίες και καταθέσεις στεφάνων. Ακολούθως,  σχηματίσθηκε μεγάλη πομπή μεταφοράς των οστών πάνω σε στρατιωτικά οχήματα στο Α΄ Νεκροταφείο:

Εψάλη δέησις υπέρ των νεκρών και ενώ ανεκρούετο πένθιμο εμβατήριο και ερρίπτοντο χαιρετιστήριες βολές, ομάς στρατιωτών τοποθετούσε τα οστά των τραγικών νεκρών στην τελευταία τους κατοικία, στο στρατιωτικό μαυσωλείο.

Έτσι ολοκληρώθηκε η απότιση φόρου τιμής της πολιτείας, είκοσι χρόνια μετά τον τορπιλισμό, που έστειλε στον υγρό τάφο τους 82 Έλληνες αξιωματικούς και οπλίτες. Από τον συνολικό αριθμό 82, αφαιρέθηκαν τα οστά «τα ανήκοντα εις πολεμιστάς της περιοχής Λαρίσης τα οποία παρέλαβε εκ του Α΄ Νεκροταφείου ο Δήμαρχος της πόλεως Δ. Χατζηγιάννης επικεφαλής αντιπροσωπείας» (Ελευθερία, 22/9/1963).

Η ιστορία του τορπιλισμού, από τις πιο χαρακτηριστικές του πολέμου, συνδέεται με τον, μεταξύ των νεκρών, ηρωικό συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη. Άντεξε στα εχθρικά πυρά συμμετέχοντας σε τρεις μεγάλους πολέμους (Α΄ Παγκόσμιος, Μικρασιατικός, Ελληνοϊταλικός) για να πνιγεί σε ναυάγιο από φίλιες τορπίλες. Ο Α. Παπαγεωργόπουλος  στο Βήμα (22/9/1963) περιέγραψε, εκτός από την τιμητική τελετή, τη διαδρομή και τη βύθιση του πλοίου:

«Στις 19 Ιανουαρίου 1943, ένα ιταλικό καράβι φορτωμένο ομήρους, έφευγε από το λιμάνι του Πειραιά. Επρόκειτο για την “Πόλη της Γένοβας”, το πλοίο εκείνο που στ’ αμπάρια του μετέφερε τον δοξασμένο μαχητή της Πίνδου Κων. Δαβάκη μαζί με 151 άλλους Έλληνες αιχμαλώτους και 9 Άγγλους στρατιώτες. Το πλοίο κατευθυνόταν στο Μπάρι. Πέρασε από τον Κορινθιακό, τις Εχινάδες, από το στενό της Κέρκυρας και προχώρησε προς το στενό του Οτράντο. Οι ιταλοί ναύτες και οι φρουροί των ομήρων βρίσκονταν σε συνεχή επαγρύπνηση. Ο λόγος ήταν ότι τα αγγλικά υποβρύχια περιπολούσαν συστηματικά στην περιοχή και σημείωναν κάθε τόσο σημαντικές επιτυχίες. [Ήταν το σημείο που το ελληνικό υποβρύχιο Παπανικολής στον πόλεμο του 1940 είχε βυθίσει τρία ιταλικά οπλιταγωγά που μετέφεραν πολεμικό υλικό στα παράλια της Αλβανίας.] To μεσημέρι της Τρίτης 21 Ιανουαρίου, το πλοίο είχε φτάσει στον Σάσσωνα, το μικρό νησάκι που φράζει τον κόλπο του Αυλώνα. Ξαφνικά, στις 1.17 μ.μ. ένας τρομακτικός κρότος συγκλόνισε το σκάφος, ήταν η μοιραία τορπίλη. Τα φώτα σβήσανε αμέσως κι ένας φοβερός πανικός κυριάρχησε απ’ άκρη σ’ άκρη. Όλοι προσπαθούσαν να βρουν με τη βοήθεια σπίρτων τη σκάλα για το κατάστρωμα. Ο ένας σκόνταφτε πάνω στον άλλο, σπαρακτικές φωνές ακούγονταν από κάθε μεριά, ενώ από παντού έτρεχαν νερά κι έσπαζαν σιδερένια δοκάρια. Μέσα στο βαθύ σκοτάδι, ο καθένας προσπαθούσε με αλλοφροσύνη να φτάσει στις βάρκες, που άρχισαν να κατεβαίνουν στη θάλασσα. Άλλοι έκλαιγαν, άλλοι φώναζαν, άλλοι αυτοκτονούσαν. Κανένας έλεγχος , κανένας υπολογισμός. Έτσι οι βάρκες δεν μπόρεσαν να επιτελέσουν την αποστολή τους. Βυθίζονταν αμέσως κάτω από το μεγάλο βάρος των επιβατών».

Επανέρχομαι στη φωτογραφία της τιμητικής τελετής. Οι πληροφορίες, εν είδει αφήγησης που παρέθεσα, συνιστούν μια εκτεταμένη λεζάντα. Θέλησα να προσεγγίσω το νόημα που θα έδινε ο αναγνώστης των εφημερίδων του 1963 σ’ αυτή τη φωτογραφία. Για όποιον ενδιαφέρεται σήμερα να εμβαθύνει στο ιστορικό γεγονός του τορπιλισμού του πλοίου Πόλη της Γένοβας, θα συνιστούσα να διαβάσει το εμπεριστατωμένο άρθρο του συγγραφέα-ερευνητή Τάσου Κ. Κοντογιαννίδη: «Όταν οι συμμαχικές τορπίλες βύθισαν το “Citta Di Genova”». Υπάρχει στο διαδίκτυο.

*Ο Γιώργος Ζεβελάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης, σπούδασε γεωπόνος στην Αθήνα όπου και δραστηριοποιήθηκε ως ελεύθερος επαγγελματίας.

Ασχολείται με την έρευνα των λογοτεχνικών πηγών και τη μελέτη των λογοτεχνικών περιοδικών. Διαθέτει συγκροτημένο αρχείο με συλλογές εντύπων, χειρογράφων, φωτογραφιών και φωνών. Μαζί με τον Μανόλη Αναγνωστάκη παρουσίασαν στο Πρώτο και το Τρίτο Πρόγραμμα σειρά ραδιοφωνικών εκπομπών (1986-1991).    Έχει εκδώσει “Τα φέιγ βολάν της Κατοχής, χρονογραφήματα” του Κώστα Βάρναλη και το “Ημερολόγιο της Μικρασιατικής Εκστρατείας 1921-1922” του Μάρκου Αυγέρη (“Καστανιώτης” 2006, 2007). Επιμελήθηκε την “Ανθολογία της νεωτερικής μας ποίησης” του Μανόλη Αναγνωστάκη (“Μεταίχμιο”,  2019).

Από το 2003 συμμετέχει στο Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος Τάκης Σινόπουλος.

To άρθρο δημοσιεύτηκε στο bookjournal