Η γεωπολιτική σημασία της νότιας Κρήτης στο τέλος του Β’ Π.Π. και ειδικότερα της Ιεράπετρας και του Τυμπακίου (B’ Μέρος)

(Β ΜΕΡΟΣ)

Γερμανικές μονάδες
α) Marine-Artillerie-Abteilunq 520.
Από τον Ιούλιο του 1941 μεταφέρθηκε στην Κρήτη με τρεις πυροβολαρχίες και εντάχθηκε στις εξής περιοχές: 1. Πυροβολαρχία στη Σούδα. 2. Πυροβολαρχία στα Χανιά. 3. Πυροβολαρχία στο Καστέλι Χανίων.
νί) Kijsten-Artillerie-Abteilunq 834.
To 1941 μεταφέρθηκε στην Κρήτη με τέσσερις πυροβολαρχίες που εγκαταστάθηκαν στις εξής περιοχές: 1. Πυροβολαρχία στον κόλπο της Σούδας, 2. Πυροβολαρχία στα Χανιά, 3. Πυροβολαρχία στο Καστέλι, 4. Πυροβολαρχία στον κόλπο της Σούδας. Τον Οκτώβριο του 1941 οι πυροβολαρχίες έγιναν έξι και το 1942 έγιναν πέντε.
vii) Kijsten-Artillerie-Abteilunq 901·

Το 1941 μεταφέρθηκε στην Ελλάδα (πιθανόν στην Κρήτη) με τρεις πυροβολαρχίες. Το 1944 οι πυροβολαρχίες έγιναν έξι. Μετά την αποχώρηση των Γερμανών, ενσωματώθηκε στο σύνταγμα πυροβολικού στην Κρήτη.
νίϋ) Kijsten-Artillerie-Abteilunq 903.
Το 1942 μεταφέρθηκε στην Κρήτη με τρεις πυροβολαρχίες. Με πυροβολαρχία στην Αγία Γαλήνη (έως το 1944) και στο Τυμπάκι (από 9°.1944).
ίχ) Kijsten-Artillerie-Abteilunq 1021.
Δημιουργήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1944 στη ΝΑ Κρήτη.

Και οι Ιταλικές μονάδες στην Κρήτη:
Μεραρχία SIENNA με έδρα τη Νεάπολη.
Μεραρχία CULIA με έδρα την Ιεράπετρα.
Σύνταγμα στη Σητεία.
Σύνταγμα στο οροπέδιο Λασιθίου.

Οι αρχικοί σχεδιασμοί ήταν να οχυρωθούν η Πελοπόννησος, η Κρήτη και τα Δωδεκάνησα. Έως το τέλος του πολέμου ο αμυντικός σχεδιασμός στην Κρήτη είχε ολοκληρωθεί, αλλά στην Πελοπόννησο και την υπόλοιπη Ελλάδα κτίστηκαν μόνο λίγα, μικρά οχυρά σε επιλεγμένες θέσεις. Οι ίδιοι οι Γερμανοί υπερηφανεύονταν για την ισχυρή οχύρωση της Κρήτης.
Η οχύρωση ήταν απαραίτητη για την ισχυρή άμυνα των στρατοπέδων. Με τον όρο «στρατόπεδο» (οχυρό) εννοείται ένα σύνολο από επιφανειακά και υπόγεια έργα, κατασκευασμένα από οπλισμένο σκυρόδερμα (beton arme) που συνδέονταν μεταξύ τους με υπόγειες στοές και αποτελούσαν ένα ενιαίο σύνολο. Σκοπός των οχυρών ήταν να εμποδίσουν τη διέλευση των εχθρικών τμημάτων από σημαντικές οδεύσεις για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο διάστημα.

Τα επιφανειακά έργα, που ονομάζονταν ενεργητικά σκέπαστρα, είχαν προορισμό την προστασία των οργάνων πυράς και μέσων παρατήρησης. Τα ενεργητικά σκέπαστρα διακρίνονται σε ορισμένους τύπους π.χ. πολυβολεία, ολμοβολεία, βομβιδοβολεία, παρατηρητήρια, σκέπαστρα προβολέων (Καλαμακίου, Κεφάλι), σκέπαστρα οπτικών σταθμών,
Τα στρατόπεδα διέθεταν υπόγεια καταφύγια για την ασφαλή διαβίωση της φρουράς. Υπήρχαν, επίσης, διοικητήρια, θάλαμοι οπλιτών και αξιωματικών, τηλεφωνικά κέντρα, σταθμοί ασυρμάτου, μαγειρεία, αποθήκες (τροφίμων, καυσίμων, πυρομαχικών, κλπ.) που εξασφάλιζαν την αυτάρκεια, δεξαμενές νερού, αποχωρητήρια, μηχανοστάσια, σταθμοί πρώτων βοηθειών, στοές επικοινωνίας.

Τα γερμανικά και ιταλικά στρατεύματα κατοχής τοποθετήθηκαν στα χωριά της Μεσαράς που είχαν μετατραπεί σε πραγματικά στρατόπεδα: Τυμπάκι, Κόκκινος Πύργος, Κλήμα, Αγία Γαλήνη, Μάταλα, Πιτσίδια, Σίβας, Πετροκεφάλι, Καμηλάρι, Άγιος Ιωάννης, Βώροι, Καλύβια, Φανερωμένη, Λαγολιό, όπως και στα στρατόπεδα στην τοποθεσία Κεφάλι και στη θέση Ασφεντίλια Κομμού. Υπήρχαν οχυρωματικά έργα στην τοποθεσία Πιζάνι Σκάλα, στην αρχαία ακρόπολη Ματάλων, στη θέση Περιστέρια Καλαμάκι, στην Τραπέζα, στο Μετόχι Καμηλαρίου, στον Άγιο Νικόλαο Τυμπακίου, στον Αφρατιά, στη Γωνία Τυμπακίου, στις Κορφές, στον Κομμό, στην Αρχαία Φαιστό, στην Αγία Φωτεινή, στην Αγία Τριάδα, στον Γεροντόμυλο, στο Βωριανό Χάνι, στην τοποθεσία Τάφοι Ξανθουδίδου, στο Λαγκό Τυμπακίου, στην περιοχή Ανατίναξη στο Κλήμα. Μαζί με τα φυλάκια Μαγαριταρίου και Καμαρών αποτελούσαν την κύρια γραμμή άμυνας για το αεροδρόμιο Τυμπακίου. Μεγάλες ναρκοθετημένες ζώνες υπήρχαν στον Κλημαθιανό ποταμό, στην περιοχή Έλληνα, ΒΔ του Κόκκινου Πύργου και σε όλη την παραλία από τον Κλημαθιανό ποταμό μέχρι και την παραλία των Ματάλων. Τα χωριά - στρατόπεδα Μοίρες, Πόμπια, Αντισκάρι, και Ζαρός καθώς και τα φυλάκια στα Καλά Λιμάνια και στον Λέντα αποτελούσαν τη δεύτερη γραμμή άμυνας. Στο λόφο Κεφάλι και Ακγιναρά του Λέντα υπήρχε πυροβολείο. Στο Αντισκάρι έδιωξαν όλο το χωριό, έκαναν στρατιωτική ζώνη 500μ. και οι κάτοικοι επισκέπτονταν το χωριό με ειδική άδεια, όπως σε όλα τα χωριά- στρατόπεδα. Οι περισσότεροι πήγαν στη Μονή Απεζανών. Στην περιοχή, της αρχαίας Γόρτυνας, η Γεωργική Σχολή, τα χωριά Καστέλι, Αμπελούζος, Άγιοι Δέκα, Μητρόπολη, Χουστουλιανά, Πλάτανο, Απεσωκάρι και Βασιλική αποτελούσαν ένα ενιαίο γερμανικό στρατόπεδο στο κέντρο της Μεσαράς.

Στο κόλπο της Μεσαράς υπήρχαν τρία είδη ναρκοπεδίων
1.    νάρκες θαλάσσης, για να εμποδίζουν τα εχθρικά καράβια και υποβρύχια να κάνουν αποβίβαση στην πεδιάδα της Μεσαράς
2.    νάρκες για τα τεθωρακισμένα που είχαν τοποθετήσει σε όλη την παραλία από τα Μάταλα μέχρι και τον Κόκκινο Πύργο και
3.    νάρκες κατά προσωπικού

Φεύγοντας οι Γερμανοί είχαν παγιδεύσει και τα αμπέλια με νάρκες. Υπολογίζεται ότι σκοτώθηκαν και τραυματιστήκαν θανάσιμα πάνω από 150 άτομα από τις νάρκες μετά από τον πόλεμο. Μέχρι και ρολόγια επιτραπέζια είχαν παγιδεύσει με εκρηκτικά.

Ο Λαβύρινθος της Μεσαράς, το αρχαίο λατομείο της ρωμαϊκής Γόρτυνας, ήταν αρχικά αποθήκη τροφίμων και μετέπειτα, στο τέλος του πολέμου, αποθήκη πυρομαχικών. Φεύγοντας οι Γερμανοί, στο τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ανατίναξαν την είσοδο του λατομείου, προκαλώντας καταστροφή στο αρχαίο μνημείο, παγιδεύοντας τόνους πυρομαχικών στις στοές του. Και πιθανόν η ύπαρξη μεγάλου επιφανειακού ρήγματος σε απόσταση 55μ., περίπου, δυτικά της εισόδου του λατομείου, με κατεύθυνση ΒΔ παράλληλα με την είσοδό του, πλάτους 0,50μ. και μήκους 25μ. οφείλεται σ' αυτήν. Παράλληλα μ' αυτό υπάρχει και ένα δεύτερο ρήγμα, μικρότερο σε πλάτος, αλλά μεγαλύτερο σε μήκος. Δυτικά των δύο ρηγμάτων υπάρχει ένα μεγάλο βαθούλωμα που, πιθανόν, να οφείλεται στην υποχώρηση μίας υπόγειας στοάς του λατομείου. Τα ρήγματα και το βαθούλωμα οφείλονται, με μεγάλη πιθανότητα, στην ανατίναξη. Όπως στα ναρκοπέδια στην παραλία του κόλπου της Μεσαράς, έτσι και εδώ, έχασαν τη ζωή τους νέοι άνθρωποι από τα πυρομαχικά. Τα πυρομαχικά που έμειναν στο εσωτερικό του λατομείου προκάλεσαν τραγικά δυστυχήματα, με τραγικότερο το 1961, στο οποίο σκοτώθηκαν τέσσερα άτομα.

Πριν τους Γερμανούς, στις αρχές της περιόδου της «μάχης της Κρήτης», στην περιοχή της Γόρτυνας, όπως επίσης και στην περιοχή του Τυμπακίου, βρίσκονταν τα βρετανικά στρατεύματα.
Οι κυριότεροι δρόμοι που κατασκευάστηκαν με «αγγαρεία» ήταν οι: Άγιοι Δέκα - Πραιτόρια, λιθόστρωτος δρόμος Καστέλι - Λαβύρινθος (ρωμαϊκό λατομείο), Σίβα - Κεφάλι, Τυμπάκι - Αγία Γαλήνη, Αγία Βαρβάρα έως και Καμάρες, η γέφυρα στον Γεροπόταμο κοντά στο αεροδρόμιο στην τοποθεσία Γωνιά Τυμπακίου, η γέφυρα Άγιοι Δέκα - Βαγιωνιά. Επισκευάστηκε, επίσης, ο δρόμος Τυμπάκι - Ηράκλειο. Στις πρώτες μέρες της κατοχής, Γερμανοί στρατοπέδευαν, προσωρινά, βόρεια του χωριού Βαγιωνιά και οργανώθηκαν στρατιωτικά στην Επάνω Μεσαρά. Τα περισσότερα έργα είχαν ονομαστεί «έργα ανασυγκρότησης της Ελλάδας» και πληρώνονταν από την Τράπεζα της Ελλάδας, όπως και η κατασκευή νοσοκομείων.

Κατά μήκος του δρόμου Άγιοι Δέκα - Πραιτόρια υπήρχαν τα χωριά - στρατόπεδα Γκαγκάλες, Στόλοι, Ασήμι και Πραιτόρια. Μεγαλύτερα στρατόπεδα αποτελούσαν ο Χάρακας και ο Πύργος. Οι οικισμοί Ροτάσι, Μεσοχωριό, Λιγόρτυνα, Καστέλλιον, Σοκαρά, Φαραγκιανά ήταν χωριά - στρατόπεδα στην ανατολική Μεσαρά, ενώ φυλάκια υπήρχαν στους οικισμούς Τρεις Εκκλησιές, Παρανύμφοι, Σαλαμιά, Μονή Κουδουμά, Άγιος Ιωάννης, Καπετανιανά και στα Βασιλικά Ανώγεια. Το πυροβολείο στην τοποθεσία Παράθαμνο σώζεται ακόμα. Το χωριό Καπετανιανά ήταν χωριό - στρατόπεδο με στρατιωτική ζώνη. Στην περιοχή της Βιάννου υπήρχαν τρία απλά φυλάκια και ήταν στη Σύμη, στην Άρβη και στη Βιάννο. Στη Βιάννο εύρισκαν καταφύγιο αντάρτικες ομάδες. Πριν το ολοκαύτωμα της Βιάννου, με εντολή των γερμανικού στρατού, είχαν διωχθεί οι κάτοικοι των χωριών Αντισκάρι, Καπετανιανά, Αχεντριά, Παρανύμφοι, Μουρνιά και Πρινιά και πήγαν σε κοντινά χωριά. Μόνο οι κάτοικοι του χωριού Εθιά έμειναν λόγω καλών σχέσεων των κατοίκων με τους Γερμανούς. Τα νότια παράλια ήταν πολεμική στρατιωτική ζώνη, από τα νότια του Αμαρίου ως και την Ιεράπετρα.
Στον οικισμό της Αγίας Βαρβάρας, οι δυνάμεις κατοχής έκτισαν ένα από τα μεγαλύτερα νοσοκομεία των Βαλκανίων και ένα μικρό αεροδρόμιο για τους τραυματίες της Μέσης Ανατολής. Εκεί υπήρχαν φούρνοι, πλυντήρια, κουζίνα χειρουργεία, κρατητήρια, πισίνα (όπως και στον Ζαρό), γεννήτρια ρεύματος. Σήμερα δεν σώζεται καμιά, σχεδόν, κατοχική εγκατάσταση στον οικισμό. Και στο κέντρο του χωριού υπήρχε δικέφαλος πέτρινος αετός. Τα χωριά γύρω από την Αγία Βαρβάρα, η Γέργερη, τα Άνω Μούλια, η Πανασός, η Μεγάλη Βρύση, ο Άγιος Θωμάς και ο Πρινιάς ήταν χωριά-στρατόπεδα. Στον Άγιο Θωμά υπήρχε κινητή μονάδα φούρνων πάνω σε στρατιωτικά αυτοκίνητα. Φυλάκιο - σκοπιά υπήρχε πάνω στον δρόμο Άγιοι Δέκα - Αγία Βαρβάρα, πλησίον του χωριού Βουρβουλίτη.

Το Τυμπάκι βομβαρδίστηκε στις αρχές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου από τη γερμανική πολεμική αεροπορία, γιατί τα αγγλικά στρατεύματα είχαν στρατοπεδεύσει στη θέση «Περιβόλια» και είχαν δημιουργήσει, νοτίως του Τυμπακίου, μικρό πρόχειρο αεροδρόμιο. Όταν οι Γερμανοί κατέλαβαν την Κρήτη αποφάσισαν να κάνουν ένα μεγαλύτερο αεροδρόμιο στο ίδιο μέρος που είχαν κάνει και οι Άγγλοι. Αμέσως μόλις κατέλαβαν την Κρήτη οι Γερμανοί έκαναν αεροφωτογράφιση - χαρτογράφηση και κατά τη διάρκεια του πολέμου στο αεροδρόμιο του Καστελιού είχαν εγκαταστήσει μόνιμη ομάδα αεροφωτογράφισης.
Μετά την ανάληψη της στρατιωτικής διοίκησης της Κρήτης από τον στρατηγό Αλέξανδρο Αντρέ, στις 9 Ιουλίου 1941, ο οποίος αντικατέστησε τον πτέραρχο Κούρτ Στούντεντ, καθιερώθηκε η υποχρεωτική αγγαρεία για τους Κρητικούς. Ανά δεκαπενθήμερο, με εντολή προς τους δημάρχους και κοινοτάρχες, επιλέγονταν άνδρες και γυναίκες που αποστέλλονταν στο μεγάλο έργο, το οποίο εκτελούσαν οι Γερμανοί στο αεροδρόμιο Τυμπακίου.
Η επιλογή για την κατασκευή του αεροδρομίου στον χώρο του Τυμπακίου οφείλεται στο ότι η περιοχή είναι επίπεδη. Επιπλέον, ήταν εύκολος χώρος αποβίβασης στρατιωτικών με καράβια καθώς και με αεροπορικά μέσα, αργότερα, στη Μέση Ανατολή. Είχε έναν διάδρομο και οι διαστάσεις του ανέρχονταν σε, περίπου, 1800μ. μήκος και 58μ. πλάτος. 

Οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής επέβαλαν την αγγαρεία για την κατασκευή νοσοκομείων, δρόμων, αεροδρομίων, στρατοπέδων, οχυρωματικών έργων. Στην αρχή η αγγαρεία ήταν ανοργάνωτη: γιο κάθε έργο που έκαναν, ανάλογα με τις εκάστοτε ανάγκες, συλλάμβαναν πολίτες μέχρι τη συμπλήρωση του κατάλληλου για το έργο αριθμού. Αργότερα, απαιτούσαν συγκεκριμένο αριθμό πολιτών, ανδρών και γυναικών από κάθε χωριό. Οι γυναίκες και τα παιδιά αγγαρεύονταν για τις μεταφορές, τον καθαρισμό των οβίδων, την πλύση ενδυμάτων των στρατιωτών, τη συντήρηση των γερμανικών νεκροταφείων, την κοπή ξύλων κλπ.
Η ζωή των εργατών στον χώρο του αεροδρομίου ήταν τραγική: μόνο δουλειά και ξύλο. Για τους ζωηρούς εργάτες υπήρχαν τα «σύρματα» (πειθαρχείο) και όποιοι πήγαιναν ταλαιπωρούνταν. Τους έδερναν, τους άφηναν νηστικούς και δεν τους έδιναν νερό. Κάθε μεσημέρι όλοι οι εργάτες έπαιρναν συσσίτιο με λίγο ψωμί. Κάθε πρωί, μεγάλα αυτοκίνητα με πλατφόρμες έπαιρναν τους εργάτες που είχε στη λίστα αγγαρείας ο κοινοτάρχης κάθε χωριού. Τους μετέφεραν στον χώρο του αεροδρομίου και το βράδυ τους επέστρεφαν στα χωριά τους. Όλους τους εργάτες τους μεταχειρίζονταν πολύ άσχημα οι Γερμανοί.

Παρ' όλα αυτά και, μολονότι οι εργάτες, κατά την κατασκευή του αεροδρομίου, υπάκουαν σε εντολές και είχαν αυστηρή επίβλεψη, έκαναν δολιοφθορές (σαμποτάζ). Δεν τοποθετούσαν τις πέτρες και μετά το χώμα στον διάδρομο του νέου αεροδρομίου, αλλά μόνο χώμα. Και καθώς προσγειώνονταν τα πολεμικά αεροπλάνα βούλιαζαν στο χώμα και πάθαιναν ζημιές.
Βόρεια του Τυμπακίου, οι Γερμανοί είχαν κατασκευάσει τις αποθήκες καυσίμων για τα αεροπλάνα και υπήρχαν καταφύγια, δηλαδή υπαίθριες κατασκευές από πέτρα, για τα αεροπλάνα. Τα σπίτια που δεν κατεδαφίστηκαν επιτάχθηκαν για να κατοικούν Γερμανοί αξιωματούχοι ή μετατράπηκαν σε νοσοκομεία, κρατητήρια, κλπ.

Η εκκένωση του Τυμπακίου έγινε τον Φεβρουάριο του 1942 με εντολή των γερμανικών κατοχικών δυνάμενων σε διάστημα 15 ημερών. Τις ημέρες εκείνες έβρεχε πολύ κι οι κάτοικοι του Τυμπακίου, με τη χρήση των γαϊδουριών, μετέφεραν τα υπάρχοντα τους σε άλλα χωριά, όπου φιλοξενήθηκαν. Οι κάτοικοι βρήκαν καταφύγιο στα γύρω χωριά της περιοχής, σε σπίτια συγγενών. Τα χωριά αυτά είναι τα: Κλήμα, Καμηλάρι, Λαγολιό, Καλοχωραφίτης, Βώροι, Καλύβια, Μονή Καλυβιανή, Πετροκεφάλι, Σίβα, Κουσές, Πιτσίδια και στα χωριά του Αμαρίου.

Έλληνες εργολάβοι είχαν αναλάβει την κατασκευή του αεροδρομίου Τυμπακίου χωρίζοντας την εργασία τμηματικά. Οι εργάτες που δούλευαν στο αεροδρόμιο Τυμπακίου πληρώνονταν με τα λεγόμενο χρήματα Τσολάκογλου, κατοχικού Πρωθυπουργού (ως τάξη μεγέθους αναφέρω ότι ένα αυγό κόστιζε ένα εκατομμύριο δραχμές). Αυτό δε συνέβαινε, όμως, σε όλα τα οχυρωματικά έργα. Λέγεται ότι οι τότε εργολάβοι υπέδειξαν τις κατεδαφίσεις των χωριών Τυμπακίου και Κόκκινου Πύργου, γιατί είχαν ανάγκη από πέτρες. Οι Έλληνες εργολάβοι ήταν οι Εμμ. Αγγελιδάκης, Παν. Κεχαγιαδάκης, Εμμ. Μαρκοδημητράκης, Αν. Γαλανός και άλλοι υπεργολάβοι. 

Συνεχίζεται...

*Ο Μιχαλης Σπυριδακης ειναι Ψηφιακός χαρτογράφος, περιβαλλοντολόγος και ειδικός στα γεωχωρικα δεδομένα

Διαβάστε επισης:

Η γεωπολιτική σημασία της νότιας Κρήτης στο τέλος του Β’ Π.Π. και ειδικότερα της Ιεράπετρας και του Τυμπακίου (Α’ Μέρος)