Η κρίση της στρατηγικής ΗΠΑ – Ισραήλ απέναντι στο Ιράν, η διπλωματία του χάους του Τραμπ και οι νέες ισορροπίες στη Μέση Ανατολή

Η κατάρρευση μιας στρατηγικής

Η πρόσφατη εξέλιξη των γεγονότων με το Ιράν και γενικότερα τα όσα διαμείβονται στη Μέση Ανατολή θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν απλώς ως ένα «στρατηγικό φιάσκο» τόσο για τις ΗΠΑ όσο και για το Ισραήλ. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για κάτι βαθύτερο, την κατάρρευση της ίδιας της στρατηγικής που ακολούθησε το δίδυμο Τραμπ – Νετανιάχου. Ο Αμερικανός Πρόεδρος, πεισθείς και κατά πολλούς αναλυτές συρόμενος από τον Ισραηλινό Πρωθυπουργό και  χωρίς καμία διαβούλευση με τους συμμάχους των ΗΠΑ, επένδυσε  στρατηγικά στη λογική ότι αρκούσε μόνον η χρήση στρατιωτικής βίας για να ανατρέψει ή να καθυποτάξει  το Ιρανικό Καθεστώς!  Όμως η ιστορία διδάσκει ότι ένας πόλεμος χωρίς σαφείς και εφικτούς στόχους, χωρίς ευδιάκριτο τέλος και χωρίς βιώσιμη στρατηγική εξόδου, σπάνια ολοκληρώνεται θετικά για εκείνον που τον ξεκινά.

Τα όρια της αμερικανικής ισχύος

Ο πόλεμος με το Ιράν ανέδειξε τα όρια της αμερικανικής ισχύος σε μια εποχή πολυδιάστατων συγκρούσεων, οικονομικής αλληλεξάρτησης και εσωτερικής πολιτικής κόπωσης στις ίδιες τις ΗΠΑ. Παρά τη συντριπτική αμερικανοϊσραηλινή στρατιωτική υπεροχή, το Ιράν μπορεί να αποδυναμώθηκε στρατιωτικά, να καταστράφηκαν κάποιες κρίσιμες υποδομές του, όμως δεν κατέρρευσε και δεν εξαναγκάστηκε σε άνευ όρων συνθηκολόγηση όπως απαιτούσε ο Τραμπ.

Αντιθέτως, το ιρανικό καθεστώς εμφανίζεται σήμερα πιο ακραίο, περισσότερο συσπειρωμένο και αποφασισμένο να συνεχίσει να ασκεί περιφερειακό ρόλο, επιδεικνύοντας αξιοσημείωτη ικανότητα απορρόφησης στρατιωτικής και  οικονομικής   πίεσης, ενώ ταυτόχρονα μπόρεσε να προχωρήσει σε βαθμονομημένη κλιμάκωση. Για να το πούμε όσο πιο απλά γίνεται, το Ιράν αρνήθηκε στους επιτιθέμενους αντιπάλους του το αποφασιστικό αποτέλεσμα που επιδίωκαν, προκειμένου να επιβάλουν την πολιτική τους βούληση.

Το στρατηγικό αδιέξοδο των ΗΠΑ και το Ισραήλ

Από την πλευρά τους, οι ΗΠΑ δεν επέλυσαν αυτό που υποτίθεται ότι επιδίωκαν να επιλύσουν, ενώ το Ισραήλ διαπιστώνει σήμερα ότι η στρατηγική του θέση και η ασφάλεια του είναι μόλις ελάχιστα καλύτερη από ότι  ήταν πριν από την 28η Φεβρουαρίου.

Δεν απαιτείται ιδιαίτερη αναλυτική δεινότητα για να κατανοηθεί το στρατηγικό αδιέξοδο στο οποίο έχουν περιέλθει η Αμερική και το Ισραήλ. Ο Τραμπ κινείται έστω και καθυστερημένα, για να τερματίσει αυτή την κατάσταση μέσω μιας αλλοπρόσαλλης διπλωματίας, στην οποία υπεισέρχεται καθοριστικά και η προσωπικότητά του. Το μεγάλο του εμπόδιο όμως πολλοί εκτιμούν ότι είναι ο Νετανιάχου που έχει τους δικούς τους λόγους να συνεχίζεται αυτή η κατάσταση και για αυτό παρατηρούνται ήδη κάποιες σοβαρές τριβές μεταξύ Ουάσιγκτον και Ιερουσαλήμ.

Η διπλωματία του χάους του Τραμπ

Μετά την απαίτηση για άνευ όρων παράδοση του Ιράν, ας αναλογιστούμε πόσες φορές ο Τραμπ μίλησε για μια επικείμενη συμφωνία που ποτέ δεν ήρθε, πόσες φορές ακολούθησαν ύβρεις και ιταμές απειλές, για να επανέλθει λίγο αργότερα σε δηλώσεις περί «μεγάλης και όμορφης συμφωνίας». Τελευταίο χαρακτηριστικό παράδειγμα   ήταν η ανάρτησή του στο Truth Social την Κυριακή, όταν πρόβαλε απειλητικά μια βόμβα σε μαχητικό αεροσκάφος, συνοδεύοντάς την με τη φράση: «Ευχαριστώ για την προσοχή σας σε αυτό το ζήτημα».

Ίσως να επρόκειτο για ένα προμήνυμα για τα αμερικανικά πλήγματα σε ιρανικούς στόχους σήμερα τα ξημερώματα τα οποία χαρακτηρίστηκαν από την Αμερικανική Διοίκηση ως «ενέργειες αυτοάμυνας»  που μάλλον συνιστούν μία υπόμνηση ότι ενώ εξελίσσονται οι διαπραγματεύσεις οι ΗΠΑ βρίσκονται εκεί και ουδόλως αλλάζει την συνολική κατάσταση που περιγράψαμε παραπάνω.

Δεν μπορούμε να  απαντήσουμε  με βεβαιότητα αν ο Αμερικανός Πρόεδρος είναι απλώς ένας ασταθής και απρόβλεπτος ηγέτης που αλλάζει θέση από ώρα σε ώρα ή αν τελικά σύρεται από τις πιέσεις του Νετανιάχου και του ισραηλινού λόμπι που κυριαρχεί στις ΗΠΑ. Πιθανότατα πρόκειται για συνδυασμό και των δύο. Οι υποστηρικτές του μπορεί να ισχυρίζονται ότι πρόκειται για  διαπραγματευτική τακτική αλλά η εικόνα που διαμορφώνεται μοιάζει περισσότερο με διπλωματικό χάος παρά με συγκροτημένο σχέδιο.

Η συμφωνία που ίσως δεν υπήρξε ποτέ

Το Ιράν είχε ήδη προειδοποιήσει ότι η υπό διαπραγμάτευση συμφωνία «θα ακυρωθεί πλήρως» εξαιτίας της συνεχιζόμενης αμερικανικής παρεμπόδισης σε βασικές προβλέψεις της. Στην Τεχεράνη πιστεύουν ότι η Ουάσιγκτον είτε αδυνατεί είτε δεν επιθυμεί, λόγω ισραηλινών πιέσεων να τηρήσει τις δεσμεύσεις που απαιτούνται για μια ουσιαστική συμφωνία και αυτή η δυστοκία ενοχλεί πρώτα απ’ όλα τις χώρες του Κόλπου και φυσικά όλο τον κόσμο στα σπίτια του οποίου έχει φθάσει η οικονομική κρίση.

Έτσι, η συμφωνία που ίσως ποτέ δεν υπήρξε πραγματικά, μέχρι την ώρα που γραφόταν αυτή η ανάλυση, φαίνεται πλέον να καταρρέει δημόσια μπροστά στα μάτια της διεθνούς κοινότητας. Κι ενώ ο Μάρκο Ρούμπιο εξακολουθεί να εκφράζει ελπίδες για θετική έκβαση, οι εξελίξεις δείχνουν ότι οι πιθανότητες επανεκκίνησης μιας σταθερής διαδικασίας διαλόγου μειώνονται δραματικά.

Το τέλος της αδιαμφισβήτητης αμερικανικής κυριαρχίας

Η αδυναμία της Αμερικής  να μετατρέψει  τη στρατιωτική της  ισχύ σε καθαρή και αποφασιστική νίκη απέναντι στο Ιράν θα έχει συνέπειες πολύ πέρα από το ίδιο το πεδίο της σύγκρουσης. Το κύρος της Ουάσιγκτον ως εγγυήτριας δύναμης ασφαλείας στην περιοχή δέχεται νέο πλήγμα,  ίσως όχι καταστροφικό, αλλά οπωσδήποτε συσσωρευτικό και βαθιά διαβρωτικό.

Για δεκαετίες, η αμερικανική παρουσία στη Μέση Ανατολή βασιζόταν σε μια θεμελιώδη αρχή: ότι οι ΗΠΑ μπορούσαν να προστατεύσουν τους συμμάχους τους, να διασφαλίσουν τις εμπορικές και ενεργειακές ροές και να επιβάλουν το στρατηγικό τους βάρος όταν το θεωρούσαν απαραίτητο.

Σήμερα, αυτή η αρχή δεν είναι πλέον τόσο πειστική. Η εποχή της αδιαμφισβήτητης αμερικανικής ηγεμονίας στην περιοχή φθίνει. Αντιθέτως, το Ιράν απέδειξε ότι όχι μόνο αντιστάθηκε επιτυχώς στην Αμερική και το Ισραήλ, αλλά μπόρεσε να επιβάλει και σοβαρό οικονομικό και στρατηγικό κόστος, ιδίως μέσω της επιρροής του στα Στενά του Ορμούζ και της ικανότητάς του να πλήττει περιφερειακούς στόχους αλλά ακόμα και αμερικανικές εγκαταστάσεις. Και με την ευκαιρία να επισημάνουμε για μία ακόμα φορά ότι ο μόνος βιώσιμος τρόπος για να ανοίξουν και πάλι τα Στενά είναι μέσω συμφωνίας.

Οι νέες ισορροπίες στη Μέση Ανατολή

Η Μέση Ανατολή εισέρχεται πλέον σε μια περίοδο μετάβασης, όπου η ισορροπία ισχύος θα είναι πιο ρευστή, πιο σύνθετη και πιθανώς πιο ασταθής. Όχι επειδή οι ΗΠΑ παύουν να είναι ισχυρές, αλλά επειδή οι εταίροι τους αμφισβητούν πλέον το κατά πόσο η αμερικανική ισχύς μπορεί να μεταφραστεί σε προβλέψιμη και αποτελεσματική στρατηγική ηγεσία.

Οι πετρελαϊκές μοναρχίες του Κόλπου, με εξαίρεση τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, εμφανίζονται απρόθυμες να εισέλθουν σε μια περίοδο ανοιχτής περιφερειακής σύγκρουσης και φυσικά είναι εξαιρετικά επιφυλακτικές σε ανοίγματα προς το Ισραήλ όσο παραμένει άλυτο το Παλαιστινιακό. Αυτό εξηγεί γιατί, πριν ακόμη υπάρξει πλήρης ομαλοποίηση των σχέσεων Ισραήλ – Σαουδικής Αραβίας, παρατηρείται ήδη μια διαδικασία επαναπροσέγγισης και «επανομαλοποίησης» αυτών της  Σαουδικής Αραβίας και του Ιράν. Το ίδιο πράττει και το Κατάρ, ενώ και το Ιράκ συνδιαλέγεται με την Τεχεράνη για να διέρχονται πλοία συμφερόντων του από τα Στενά του Ορμούζ.

Οι χώρες του Κόλπου διατηρούν ανοιχτούς διαύλους με ανταγωνιστές των ΗΠΑ και οικοδομούν νέους περιφερειακούς συνασπισμούς. Παράλληλα, το Παλαιστινιακό επανέρχεται δυναμικά στη γεωπολιτική ατζέντα ιδιαίτερα μετά τις ισραηλινές ενέργειες για de facto προσάρτηση της Δυτικής Όχθης και της διαρκώς αυξανόμενης βίας των Ισραηλινών εποίκων κατά των Παλαιστινίων εκεί υπό την ανοχή της κυβέρνησης Νετανιάχου. Κρίνεται σκόπιμο να επισημανθεί η σιωπή αυτών των χωρών απέναντι στην προχθεσινή πρόσκληση του Αμερικανού Προέδρου να  «μπουν στην Συμφωνία του Αβραάμ»!

Διαπιστώσεις και συμπεράσματα

Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον καθίσταται αναγκαία μια συνολική επανεξέταση της στρατηγικής προσέγγισης στην περιοχή. Ο  επανασχεδιασμός της αρχιτεκτονικής ασφαλείας δεν αποτελεί πλέον επιλογή, αλλά γεωπολιτική  αναγκαιότητα. Όλα μας δείχνουν ότι το Ιράν όχι μόνον αντέχει αλλά επηρεάζει και το «αύριο» στον Κόλπο. Ακόμα και σε ένα υποθετικό σενάριο κατάρρευσης του ιρανικού καθεστώτος αυτό  δεν θα έλυνε αυτομάτως όλα τα ζητήματα ασφαλείας που αντιμετωπίζει το Ισραήλ.

Ο Τραμπ πιέζει για επέκταση των συμφωνιών Αβραάμ αλλά υπάρχει απροθυμία.  Ένα από τα βασικά συμπεράσματα που προκύπτουν είναι ότι δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική κανονικοποίηση των σχέσεων μεταξύ Ισραήλ και αραβικών κρατών χωρίς πρόοδο στο παλαιστινιακό ζήτημα. Η στάση της Σαουδικής Αραβίας είναι ενδεικτική. Οι Σαουδάραβες έχουν επανειλημμένα καταστήσει σαφές ότι οποιαδήποτε στρατηγική προσέγγιση με το Ισραήλ προϋποθέτει συγκεκριμένα βήματα στην πορεία δημιουργίας Παλαιστινιακού Κράτους.

Αναπάντητο πάντως παραμένει το ερώτημα για αν η «Στρατηγική» Τραμπ και η χαοτική του διπλωματία είναι μια συνειδητή στρατηγική πίεσης του Τραμπ ή συνιστά άλλη μία περίπτωση όπου η αμερικανική πολιτική στη Μέση Ανατολή καθορίζεται περισσότερο από τις πιέσεις του Ισραήλ και το λόμπυ του στις  ΗΠΑ παρά από έναν συνεκτικό διπλωματικό σχεδιασμό! Σε κάθε περίπτωση, η εικόνα που εκπέμπεται διεθνώς είναι εκείνη μιας υπερδύναμης που στέλνει αντικρουόμενα μηνύματα, ενισχύοντας την αβεβαιότητα σε μια ήδη εκρηκτική περιοχή.