Ο ιστορικός Σαλλούστιος, η έννοια της ισχύος και ο Τραμπ

Η έννοια της ισχύος αποτελεί κεντρικό αντικείμενο προβληματισμού τόσο της αρχαίας όσο και της σύγχρονης πολιτικής σκέψης. Στη νεότερη θεωρία, ο Μαξ Βέμπερ όρισε την ισχύ (Macht) ως τη δυνατότητα ενός δρώντος να επιβάλλει τη βούλησή του μέσα σε μια κοινωνική σχέση, ακόμη και απέναντι σε αντίσταση, διακρίνοντάς την από τη νομιμοποιημένη εξουσία (Herrschaft), η οποία εδράζεται στην αποδοχή και τη θεσμική αναγνώριση.

Η διάκριση αυτή ανέδειξε ότι η πολιτική ισχύς δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με τη θεσμική τάξη, αλλά μπορεί να λειτουργεί παράλληλα ή και υπονομευτικά προς αυτήν.

Αντίστοιχα, η Χάννα Άρεντ προσέγγισε την ισχύ όχι ως μέσο βίας ή επιβολής, αλλά ως προϊόν συλλογικής δράσης και πολιτικής συναίνεσης. Για την Άρεντ, η ισχύς υφίσταται όσο οι άνθρωποι δρουν από κοινού εντός ενός κοινού πολιτικού χώρου· όταν αυτή αποσυνδέεται από τη συλλογικότητα και μετατρέπεται σε βία ή καταναγκασμό, παύει ουσιαστικά να είναι πολιτική. Η διάκριση που εισάγει ανάμεσα στην ισχύ και τη βία προσφέρει ένα κρίσιμο εργαλείο για την κατανόηση της πολιτικής αποσύνθεσης και της κρίσης των θεσμών.

Η αποσύνδεση της ισχύος από τη συλλογική ευθύνη αποτελεί χαρακτηριστικό όχι μόνο ιστορικών περιόδων παρακμής, αλλά και σύγχρονων δημοκρατικών καθεστώτων.

Οι θεωρητικές αυτές προσεγγίσεις επιτρέπουν μια γόνιμη ανάγνωση του ιστοριογραφικού έργου του Σαλλούστιου. Πολύ πριν από τη συστηματική διατύπωση των νεότερων εννοιών, ο Σαλλούστιος αντιμετωπίζει την ισχύ ως ηθικά προσδιορισμένο φαινόμενο, άρρηκτα συνδεδεμένο με την ποιότητα των πολιτικών υποκειμένων και των θεσμών τους. Η ανάλυση των έργων Ο πόλεμος με τον Κατιλίνα και Ο πόλεμος με τον Ιουγούρθα μπορεί έτσι να ιδωθεί όχι μόνο ως ιστορική αφήγηση της ύστερης Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, αλλά και ως πρόδρομη θεωρητική διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στην ισχύ, τη νομιμοποίηση και την πολιτική παρακμή.

Υπό αυτό το θεωρητικό πρίσμα  ο Γάιος Σαλλούστιος Κρίσπος (Gaius Sallustius Crispus, 86–35 π.Χ.) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές της ρωμαϊκής ιστοριογραφίας του 1ου αιώνα π.Χ. Το έργο του εντάσσεται σε μια περίοδο έντονων πολιτικών, κοινωνικών και ηθικών ανακατατάξεων, κατά την οποία η Ρωμαϊκή Δημοκρατία οδηγείται σταδιακά στην κατάρρευση. Μέσα από τα ιστορικά του συγγράμματα, και ιδιαίτερα από τα έργα Bellum Catilinae (Ο πόλεμος με τον Κατιλίνα) και Bellum Iugurthinum (Ο πόλεμος με τον Ιουγούρθα), ο Σαλλούστιος δεν επιδιώκει απλώς να καταγράψει γεγονότα, αλλά να ερμηνεύσει τις βαθύτερες αιτίες της πολιτικής κρίσης, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην έννοια της ισχύος (potentia).

Η ισχύς, στον Σαλλούστιο, δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με τη στρατιωτική δύναμη ή τη θεσμική εξουσία. Αντιθέτως, παρουσιάζεται ως σύνθετο φαινόμενο που περιλαμβάνει την ηθική ακεραιότητα, την πολιτική φιλοδοξία, τον πλούτο, τη δημαγωγία και τη διαφθορά. Στόχος μας είναι να αναλύσουμε τον τρόπο με τον οποίο ο Σαλλούστιος προσεγγίζει την έννοια της ισχύος στα δύο αυτά έργα και να αναδείξουμε τη βαθιά ηθικοπολιτική του προβληματική.

1. Ο Σαλλούστιος ως ιστορικός και πολιτικός στοχαστής

Ο Σαλλούστιος υπήρξε ενεργός πολιτικός, συνδεδεμένος με τον Ιούλιο Καίσαρα, και έζησε από πρώτο χέρι τη διαφθορά, τις συγκρούσεις και τις φιλοδοξίες της ρωμαϊκής αριστοκρατίας. Η εμπειρία αυτή επηρέασε καθοριστικά τη συγγραφική του στάση. Σε αντίθεση με τον Λίβιο, που προβάλλει συχνά την παραδοσιακή ρωμαϊκή αρετή, ο Σαλλούστιος υιοθετεί έναν έντονα κριτικό και συχνά απαισιόδοξο τόνο.

Η ιστοριογραφία του χαρακτηρίζεται από ηθικολογική διάθεση, συντομία λόγου και φιλοσοφική διάθεση ερμηνείας των γεγονότων. Για τον Σαλλούστιο, η ιστορία αποτελεί πεδίο ανάλυσης της ανθρώπινης φύσης και των παθών της, με κεντρικό άξονα την κατάχρηση της ισχύος και την παρακμή των ηθών.

2. Η έννοια της ισχύος στον Πόλεμο με τον Κατιλίνα

Το έργο Ο πόλεμος με τον Κατιλίνα πραγματεύεται τη συνωμοσία του Λεύκιου Σέργιου Κατιλίνα (63 π.Χ.), ο οποίος επιχείρησε να ανατρέψει το πολιτειακό καθεστώς της Ρώμης. Ο Κατιλίνας παρουσιάζεται ως μορφή που ενσαρκώνει τη διεφθαρμένη ισχύ: φιλοδοξία χωρίς ηθικό φραγμό, δίψα για εξουσία και περιφρόνηση προς τους θεσμούς.

Ο Σαλλούστιος δεν παρουσιάζει τον Κατιλίνα ως απλό εγκληματία, αλλά ως προϊόν μιας κοινωνίας σε παρακμή. Η ισχύς, εδώ, αποκτά διαστροφικό χαρακτήρα: αντί να υπηρετεί το κοινό καλό, χρησιμοποιείται για προσωπικό όφελος. Η ρητορική ικανότητα του Κατιλίνα, η επιρροή του στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα και η εκμετάλλευση της δυσαρέσκειας αποκαλύπτουν τη δύναμη της δημαγωγίας ως μορφής πολιτικής ισχύος.

Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι λόγοι του Καίσαρα και του Κάτωνα του Νεότερου στη Σύγκλητο. Ο Καίσαρας προτείνει επιείκεια, ενώ ο Κάτων προτάσσει την αυστηρότητα και την ηθική αυστηρότητα. Μέσα από αυτή τη σύγκρουση, ο Σαλλούστιος εξετάζει δύο διαφορετικές αντιλήψεις ισχύος: τη μετριοπαθή, πολιτικά ευέλικτη ισχύ και την αυστηρή, ηθικά ακλόνητη εξουσία.

3. Η ηθική διάσταση της ισχύος στον Κατιλίνα

Ο Σαλλούστιος συνδέει άμεσα την παρακμή της Δημοκρατίας με την απώλεια των παραδοσιακών ρωμαϊκών αρετών, όπως η virtus, η disciplina και η moderatio. Η ισχύς, όταν αποσυνδέεται από την ηθική, μετατρέπεται σε καταστροφική δύναμη.

Ο Κατιλίνας δεν αποτυγχάνει μόνο στρατιωτικά ή πολιτικά· αποτυγχάνει κυρίως ηθικά. Η προσωπική του ισχύς, στηριγμένη στον φόβο και στη βία, δεν μπορεί να θεμελιώσει σταθερή εξουσία. Με τον τρόπο αυτό, ο Σαλλούστιος προβάλλει μια προειδοποίηση: η εξουσία χωρίς ηθικό υπόβαθρο οδηγεί αναπόφευκτα στην κατάρρευση.

4. Η έννοια της ισχύος στον Πόλεμο με τον Ιουγούρθα

Στο έργο Ο πόλεμος με τον Ιουγούρθα, ο Σαλλούστιος στρέφεται στη ρωμαϊκή εξωτερική πολιτική και στη σύγκρουση με τον βασιλιά της Νουμιδίας, Ιουγούρθα.

Το έργο αυτό προσφέρει μια ευρύτερη θεώρηση της ισχύος, καθώς συνδυάζει τη στρατιωτική δύναμη με τη διπλωματία και τη διαφθορά.

Ο Ιουγούρθας παρουσιάζεται ως ικανός και ευφυής ηγέτης, ο οποίος κατανοεί σε βάθος τον τρόπο λειτουργίας της ρωμαϊκής πολιτικής. Η περίφημη φράση στο Bellum Iugurthinum (35.10),  που του αποδίδεται, ότι «[η Ρώμη] είναι μια ξεπουλημένη πόλη και  ώριμη πια για τον χαμό της, αρκεί να  έβρισκε τον αγοραστή», συνοψίζει την κριτική που ασκεί απέναντι στην ρωμαϊκή αριστοκρατία.

Η ισχύς της Ρώμης υπονομεύεται εκ των έσω, καθώς οι στρατηγοί και οι συγκλητικοί δωροδοκούνται. Έτσι, η στρατιωτική υπεροχή δεν αρκεί για να διασφαλίσει την κυριαρχία, όταν απουσιάζει η ηθική ακεραιότητα.

5. Η σύγκρουση ηθικής και πολιτικής ισχύος

Στον Ιουγούρθα, η μορφή του Γάιου Μάριου αναδεικνύεται ως αντίβαρο στη διεφθαρμένη αριστοκρατία. Ο Μάριος εκπροσωπεί μια νέα μορφή ισχύος, βασισμένη στην αξία, την προσωπική ικανότητα και την κοινωνική κινητικότητα. Ωστόσο, ο Σαλλούστιος δεν τον εξιδανικεύει πλήρως, αφήνοντας να διαφανεί η αμφισημία της λαϊκής ισχύος.

Η αντίθεση μεταξύ nobilitas και novi homines αποκαλύπτει ότι η ισχύς στη Ρώμη είναι πεδίο διαρκούς σύγκρουσης κοινωνικών ομάδων. Ο Σαλλούστιος αναγνωρίζει την ανάγκη πολιτικής αποτελεσματικότητας, αλλά επιμένει ότι χωρίς ηθική θεμελίωση, κάθε μορφή εξουσίας είναι πρόσκαιρη.

6. Συγκριτική προσέγγιση των δύο έργων άξονας και των δύο έργων είναι η προβληματική της παρακμής. 

Στον Κατιλίνα, η ισχύς εμφανίζεται ως εσωτερική απειλή, ενώ στον Ιουγούρθα ως εξωτερική σύγκρουση που αποκαλύπτει εσωτερική σήψη. Και στις δύο περιπτώσεις, ο Σαλλούστιος υπογραμμίζει ότι η πραγματική αδυναμία της Ρώμης δεν βρίσκεται στους εχθρούς της, αλλά στους ίδιους τους πολίτες και ηγέτες της.

Η ισχύς παρουσιάζεται ως δίκοπο μαχαίρι: μπορεί να διασφαλίσει την τάξη και τη σταθερότητα, αλλά και να επιταχύνει την καταστροφή, όταν χρησιμοποιείται χωρίς φραγμούς.

Ο Σαλλούστιος, μέσα από τα δύο έργα του, προσφέρει ουσιαστικά μία βαθιά και πολυεπίπεδη ανάλυση της έννοιας της ισχύος. Για τον Ρωμαίο ιστορικό, η ισχύς δεν είναι απλώς μέσο επιβολής, αλλά καθρέφτης της ηθικής κατάστασης της κοινωνίας.

Η κατάχρηση της εξουσίας, η διαφθορά και η απώλεια των παραδοσιακών αξιών οδηγούν αναπόφευκτα στην πολιτική αποσύνθεση. Το έργο του Σαλλουστίου λειτουργεί όχι μόνο ως ιστορική αφήγηση, αλλά και ως πολιτικό και ηθικό σχόλιο με διαχρονική σημασία. Μέσα από την ανάλυση της ισχύος, ο Σαλλούστιος μας καλεί να αναλογιστούμε τα όρια της εξουσίας και την ευθύνη που τη συνοδεύει.

Η ανάλυση της ισχύος, αν και ριζωμένη στο ιστορικό πλαίσιο της ύστερης Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, δεν περιορίζεται χρονικά στην αρχαιότητα. Η εμμονή του στη σχέση ανάμεσα στην εξουσία, την ηθική και την κοινωνική ευθύνη προσδίδει στο έργο του διαχρονικό χαρακτήρα, επιτρέποντας τη γόνιμη σύγκρισή του με σύγχρονα πολιτικά φαινόμενα.

Υπό αυτή την οπτική, η σκέψη του μπορεί να λειτουργήσει ως ερμηνευτικό εργαλείο για την κατανόηση σύγχρονων μορφών πολιτικής ισχύος, όπου η δημαγωγία, η προσωποπαγής εξουσία και η κρίση θεσμών επανεμφανίζονται με διαφορετικό ιστορικό ένδυμα.

 Έτσι, η εξέταση της πολιτικής του Ντόναλντ Τραμπ το 2026 δεν αποτελεί αναχρονισμό, αλλά απόπειρα εφαρμογής της προβληματικής του Σαλλούστιου σε ένα σύγχρονο δημοκρατικό πλαίσιο.

Ο Σαλλούστιος, αν παρατηρούσε την πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ το 2026, θα την ερμήνευε πρωτίστως μέσα από το πρίσμα της ηθικής παρακμής και της κατάχρησης της ισχύος. Πιστός στη  αντίληψη του,  ότι η κρίση των πολιτευμάτων δεν γεννιέται από τους θεσμούς αλλά από τα ήθη των ανθρώπων, θα έβλεπε στον Τραμπ μια μορφή ηγεσίας που αντλεί ισχύ όχι από την virtus και τη μετριοπάθεια, αλλά από τη δημαγωγία, την πόλωση και την εκμετάλλευση του φόβου και της κοινωνικής δυσαρέσκειας. Όπως ο Κατιλίνας, έτσι και ο Τραμπ θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως σύμπτωμα μιας κοινωνίας που έχει χάσει το μέτρο και επιτρέπει σε προσωπικές φιλοδοξίες να υπερισχύουν του κοινού συμφέροντος.

Παράλληλα, ο Σαλλούστιος θα στεκόταν κριτικά απέναντι στη μετατροπή της πολιτικής ισχύος σε προσωπικό εργαλείο. Η έντονη προσωποκεντρική διάσταση της τραμπικής πολιτικής, η αμφισβήτηση θεσμικών ορίων και η περιφρόνηση προς την παραδοσιακή πολιτική ελίτ θα του θύμιζαν τη σύγκρουση ανάμεσα στη nobilitas και τους φιλόδοξους δημαγωγούς της ύστερης Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. 

Όπως στον Πόλεμο με τον Ιουγούρθα, όπου η Ρώμη υπονομεύεται από τη διαφθορά και την ιδιοτέλεια των ηγετών της, έτσι και στην περίπτωση του Τραμπ ο Σαλλούστιος θα διέβλεπε τον κίνδυνο η κρατική ισχύς να αποδυναμώνεται εκ των έσω, όταν τίθεται στην υπηρεσία της προσωπικής προβολής και όχι της πολιτειακής σταθερότητας.

Τέλος, ο Σαλλούστιος πιθανότατα δεν θα εστίαζε μόνο στο πρόσωπο του Τραμπ, αλλά και στην ευθύνη της κοινωνίας που τον αναδεικνύει. Όπως υπογραμμίζει στα έργα του, οι δημαγωγοί δεν ευδοκιμούν σε υγιείς πολιτείες, αλλά σε κοινωνίες κουρασμένες, διχασμένες και ηθικά αποδυναμωμένες. Έτσι, η πολιτική Τραμπ το 2026 θα αποτελούσε, στα μάτια του, όχι απλώς ένα μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά ένδειξη μιας βαθύτερης κρίσης αξιών, όπου η ισχύς αποσπάται από την ηθική και μετατρέπεται σε δύναμη αποσταθεροποίησης – μια εξέλιξη που ο ίδιος θα θεωρούσε προάγγελο πολιτικής παρακμής.

Η σύγκριση δεν υπονοεί ιστορική ταύτιση, αλλά αναδεικνύει δομικές αναλογίες στη λειτουργία της πολιτικής ισχύος.

Η ισχύς δεν είναι ποτέ ουδέτερο εργαλείο· είναι ηθικό διακύβευμα. Δεν αρκεί να κατέχεται· πρέπει να δικαιολογείται. Όταν αποσπάται από τη δημόσια ευθύνη και μετατρέπεται σε μέσο αυτοπροβολής, πόλωσης ή ιδιοτελούς κυριαρχίας, υπονομεύει τα θεμέλια του πολιτικού βίου.

Όπου η δημαγωγία βαφτίζεται λαϊκή βούληση, όπου η ισχύς προηγείται της δικαιοσύνης και το συμφέρον υπερισχύει του κοινού καλού, η παρακμή είναι ήδη παρούσα. Τότε, το ερώτημα δεν είναι αν θα χαθεί η πολιτεία, αλλά πόσο γρήγορα.

Για τον Σαλλούστιο, η ιστορία δεν κινείται από τη μοίρα ούτε από τη βία, αλλά από τις επιλογές των ανθρώπων. Κάθε κοινωνία φέρει μέσα της τους όρους της διάρκειάς της και τους σπόρους της φθοράς της.

Όταν η ισχύς αποσπάται από το ήθος, παύει να είναι πολιτική και γίνεται απλώς δύναμη· τότε η παρακμή δεν εμφανίζεται ως ρήξη, αλλά ως φυσική συνέπεια, όχι τιμωρία, αλλά αποτέλεσμα.

Η ιστορία δεν είναι καταφύγιο του παρελθόντος, αλλά αυστηρός καθρέφτης του παρόντος. Κάθε κοινωνία που αποδέχεται την ισχύ χωρίς όρια και ηγέτες χωρίς μέτρο επαναλαμβάνει, με διαφορετικά μέσα, το ίδιο πολιτικό σφάλμα. Καμία πολιτεία δεν καταρρέει επειδή στερείται δύναμης· καταρρέει όταν χάνει το νόημα και το ήθος που τη συγκρατούν.