Ο παλιός παραδοσιακός τσαγκάρης

Ένα επάγγελμα αυτό, του παραδοσιακού τσαγκάρη, τείνει πλέον να εκλείψει, όπως και τόσα άλλα επάγγελμα, που άνθισαν κάποτε στα χωριά της Κρήτης.

Τέτοια ήταν και αυτό του σωμαρά που ήταν και πεταλωτής, του ράφτη, του χαρκιά κλπ.

Αν και το επάγγελμα του τσαγκάρη δεν άφηνε, λένε, καλά λεφτά κάποτε, γιατί ήταν καθαρά βιοποριστικό επάγγελμα, εν τούτοις σήμερα ως φαίνεται έχουν αλλάξει τα πράγματα, και σε συνδυασμό με τις κατάλληλες γνώσεις αλλά και με τη βοήθεια και της σύγχρονης τεχνολογίας, όταν αυτά γίνονται οργανωμένα, τότε το επάγγελμα γίνεται επικερδές, και επάνω σε αυτό, συμφωνούν όλοι οι τσαγκάρηδες!

Θα μου πείτε, υπάρχουν ακόμα σήμερα, στην Κρήτη, παραδοσιακοί τσαγκάρηδες, που να δουλεύουν με τον ίδιο παραδοσιακό τρόπο, όπως και τη δεκαετία του '60; Ναι θα σας απαντήσω, βεβαίως και υπάρχουν! Ελάχιστοι αλλά υπάρχουν! Προσωπικά γνωρίζω έναν παραδοσιακό τσαγκάρη στο χωριό Άνω Μέρος του Δήμου Αμαρίου, τον κυρ Στέλιο Παπουτσάκη, που είναι και ο μοναδικός στο Νομό Ρεθύμνης! Τον γνώρισα πρόσφατα που βρέθηκα στο χωριό του! Πράγματι, ο άνθρωπος αυτός, δεν χρησιμοποιεί σύγχρονη τεχνολογία! Υπάρχει ένας άλλος στο Τυμπάκι του νομό Ηρακλείου, ο κύριος Μπάμπης (Χαράλαμπος) Βιτάκης, υπάρχει και άλλος ένας στην Αγία Βαρβάρα ο κύριος Μιχάλης Νινιαράκης, που αυτός δουλεύει πιο οργανωμένα, και για αυτό κάνει και σπουδαία δουλειά!

Με λίγα λόγια, μπορεί να υπάρχουν μονάχα ένας ή δυο, άντε τρείς σε κάθε νομό της Κρήτης, αλλά μετά, το κύριο λόγο θα τον έχουν τα μηχανήματα, και η σύγχρονη τεχνολογία! Ωστόσο οι παλιοί, είναι σήμερα και δάσκαλοι της εποχής, και οι συνεχιστές της τέχνης του παπουτσιού, που αυτοί μεταφέρουν μια τέχνη αιώνων, και ειδικά αυτήν της κρητικής μπότας!

Συνήθως τα παλιά τσαγκαράδικα, στεγάζονταν σε μικρά ταπεινά μαγαζάκια. Όλο κι όλο το μαγαζί είναι ένα δωμάτιο, χωρίς βέβαια να αποκλείουμε και κάποια μεγαλύτερα, όπως είναι αυτό του κ. Μιχάλη Νιανιαράκη στην Αγία Βαρβάρα Ηρακλείου.

Συνήθως σε ένα τσαγκαράδικο παραδοσιακό χωρίς μηχανήματα, εννοείται πως και η δουλειά θα είναι λιγότερη. Βλέπουμε λιγότερα πράγματα μέσα, αντίθετα σε τσαγκαράδικα που δουλεύουν πιο οργανωμένα, θα υπάρχει δουλειά, το μαγαζί εννοείται θα είναι μεγαλύτερο, και τα εργαλεία πολύ περισσότερα.

Πάντως στο μαγαζάκι του κυρ Στέλιο στο Άνω Μέρος, μπήκα μέσα, και το περιεργάστηκα. Μπροστά μπροστά υπάρχει ένα μικρό τραπεζάκι, που επάνω εκεί βρίσκονται στοιβαγμένα πολλά και διάφορα εργαλεία, κύρια ή βοηθητικά. Υπάρχουν κι άλλα αναλώσιμα κυρίως αντικείμενα, που χρησιμοποιούνται για τη δουλειά του. Υπήρχε ένα πλατυκέφαλο σφυρί, δυο τρία σουβλιά, ένα σίδερο σιδερώματος μασίφ, ένα ειδικό κουτί με πολλές θήκες, που έχει μέσα διάφορα μπροκάλια, τα λεγόμενα "ζαγάρια", που είναι μικρά μυτερά με πλακουτσό κεφάλι, σε τριγωνικό σχήμα. Υπάρχουν άλλα μπροκάλια τα λεγόμενα "τελάκια", που είναι σαν κομμένα τέλια με πολύ μικρό κεφάλι, κι αυτά σε διάφορα μεγέθη. Υπάρχουν ακόμα τα ξύλινα ζαγάρια, που κι αυτά είναι τοποθετημένα σε θήκες, σε διάφορα μεγέθη κι αυτά. Παλιά χρησιμοποιούσαν τα ξύλινα ζαγάρια, αλλά από ότι βλέπω και σήμερα ακόμα, γιατί αυτά όπως μας εξήγησε ο κυρ Στέλιος, δεν σκουριάζουν, και έτσι δεν πληγώνουν το δέρμα του παπουτσιού. Στο χώρο του τσαγκαράδικου υπάρχουν μια ή δυο ραπτομηχανές του ποδιού ή χεριού. Υπάρχει το κούτσουρο με το σιδερόποδα, τα καλαπόδια που κρέμονται στον τοίχο, και άλλα είναι ακουμπισμένα στο πάτωμα. Αυτά και άλλα είδα εγώ στο μαγαζί του κυρ Στέλιου Παπουτσάκη στο Άνω Μέρος.

Όλοι οι παλιοί τσαγκάρηδες, ήταν και δτιβαναδες. Έτσι και ο κυρ Στέλιος, φτιάχνει παπούτσια όλων των ειδών, ανδρικά γυναικεία παιδικά, και φυσικά στιβάνια ή μπότες. Επίσης διορθώνει ή επισκευάζει όλα τα παπούτσια, φυσικά και τα συντηρεί. Παλιά τα παπούτσια και τα στιβάνια, όπως μας είπε, για να τα διατηρηθούν και να είναι το δέρμα τους απαλό, μια φορά το μήνα τουλάχιστον, οι άνθρωποι φρόντιζαν να τα περνούν στο σπίτι με λίπος. Δηλαδή έτριβαν πάνω τους το λεγόμενο πλαϊσερό, ή τα πήγαιναν στον τσαγκάρη για συντήρηση. Το πλαισερό ήταν κομμάτι από το λίπους του χοίρου (ξύγξι), σε σχήμα πλάκας σαπουνιού. Έτριβαν με αυτό όλο το δέρμα του παπουτσιού ή της μπότας γιατί έτσι μαλάκωνε το δέρμα, δηλαδή με αυτόν τον τρόπο "ξυγκώνανε" τα παπούτσια. Μπορούσαν βέβαια και να τα περάσουν με λίγο λάδι, αν δεν είχαν πλαϊσερό, το ίδιο το έτριβαν ενίοτε και στο δέρμα τους οι αγρότες ή οι βοσκοί, όταν ήταν τραχύ από τις δουλειές, για κι αυτό μετά μαλάκωνε!

Παλιά το βασικότερο παπούτσι ήταν το στιβάνι, σήμερα το λένε και μπότα.

Δεν υπήρχαν άνδρες στα ορεινά μέρη της Κρήτης, που να μην φοράνε στιβάνια, γιατί χωρίς αυτά, ήταν αδύνατον να ανέβουν επάνω στις κορυφές! Όχι μονάχα τότε, αλλά και σήμερα.

Ο 87χρονος Στέλιος Παπουτσάκης, δουλεύει ακόμα και σήμερα την τέχνη του, με τον ίδιο ζήλο και μεράκι, όπως και στα νιάτα του! Διακαής πόθος του Στέλιου όπως και όλων που γέρασαν επάνω στο επάγγελμα, ήταν να βρει βοηθό, να του μάθει τη τέχνη, για να μη χαθεί το επάγγελμα, και όπως μου είπε, θέλει να είναι ο συνεχιστής του! Τυχερός φαίνεται να στάθηκε για την ώρα ο κυρ Στέλιος, γιατί βρήκε ήδη το άτομο αυτό που έψαχνε, στο πρόσωπο ενός ανιψιού του, τον νεαρό Αντώνη Μπούτσικα, που έχει όρεξη να μάθει τη τέχνη, και να κρατήσει το μαγαζί! Έτσι και ο κυρ Στέλιος, θα μπορεί να φύγει ήσυχος όταν έρθει η ώρα του!

Πολλές φορές επισκέπτονται τον κυρ Στέλιο, φωτογράφοι περιοδικών, επίσης από διάφορα κανάλια ή σαιτ, για να τους μιλήσει για τη δουλειά του αφού την κάνει ακόμα με τον ίδιο τον παλιό παραδοσιακό τρόπο, να πάρουν φωτογραφίες, αλλά σαν ο πιο παλιός του χωριού, να μιλήσει για την ιστορία του τόπου του.

Ο κυρ Στέλιος παρά τα 72 του χρόνια, λατρεύει το επάγγελμά του, και σήμερα ακόμα παρά την ηλικία του δουλεύει κάθε μέρα ανελλιπώς! Δουλεύει με τον ίδιο ζήλο, τον ίδιο απλό τρόπο, και το μόνο σύγχρονο μέσο που βλέπει κανείς μέσα στο ταπεινό μαγαζάκι του, είναι ένα μικρό ραδιάκι, που τον συντροφεύει τις ώρες που εργάζεται, το ηλεκτρικό φως του δωματίου, και βέβαια το smartphon του βοηθού του Αντώνη επάνω στο τραπέζι! Όλα τα άλλα, λες και βρίσκεσαι σε τσαγκαράδικο του '50!

Μάθαμε από τον κυρ Στέλιο, για κάποια ιδιαίτερα εργαλεία που χρησιμοποιεί, για κάποιες περίεργες ορολογίες της τέχνης των παλιών τσαγκάρηδων, ώστε να μαθαίνουμε και εμείς πράγματα που δεν ξέραμε. Όλα αυτά φυσικά τα εργαλεία, μας τα εξήγησε ο άνθρωπος, όλα βρίσκονται ακόμα στο μαγαζί του, και χρησιμοποιούνται τα ίδια χρόνια τώρα!

Το σουβλί, η σουβλόριζα και το σουβλομάνικο

Το σουβλί του τσαγκάρη, είναι αυτό το γνωστό σουβλί που ξέρουμε όλοι. Μπορεί να το είχαν παλιά και οι αγρότες σε ένα συρτάρι, φυσικά οι τσαγκάρηδες το χρησιμοποιούν σε καθημερινή βάση.

Το σουβλί έχει μια ξύλινη λαβή που είναι στερεωμένη επάνω μια ίσια μύτη σαν μια μυτερή κοντή πρόκα. Συνήθως με αυτό τρυπάνε το δέρμα ή τη σόλα, για να περάσει μετά η κλωστή, που είναι από λινάρι και κερωμένη. Το σουβλί χρησιμοποιήθηκε πολύ, κυρίως πρίν εμφανιστούν οι ραπτομηχανές, που όπως είπε ο κυρ Στέλιος, πρόλαβε μικρός εκείνη την εποχή!

Λίγο μεγαλύτερο σαν εργαλείο από το σουβλί, είναι η σουβλόριζα, που η διαφορά της με το σουβλί είναι, πως η σουβλόριζα για κάποιο λόγο έχει στραβή μύτη μπροστά μπροστά.

Η μύτη της σουβλόριζας, είναι από ατσάλι, όπως και το σουβλί. Μια σουβλόριζα που επάνω στη δουλειά τύχαινε να ζοριστεί και να σπάσει η μύτη, τότε δεν την πετούσαν, την τρόχιζαν με τη λίμα, και την κάνανε κι αυτή σουβλί! Το μόνο υλικό, μας είπε ο κυρ Στέλιος, που μπορούσαν να αξιοποιήσουν και να φτιάξουν σουβλιά, ήταν οι μπανέλες από τις παλιές ομπρέλες!

Σουβλομάνικο, λέγανε το ξύλινο χερούλι της σουβλόριζας.

Τι ήταν η φαλτσέτα

Η φαλτσέτα ήταν ένα είδος μαχαιριού, με πολύ κοφτερή λάμα, που έκοβαν με αυτήν το δέρμα που προεξήρχε από το παπούτσι μετά το γάζωμα.

Τι ήταν τα καλαπόδια

Τα καλαπόδια ήταν παλιά ξύλινες φόρμες για να δίνουν οι τσαγκάρηδες το ανάλογο σχήμα και στο παπούτσι. Τα καλαπόδια ερχόταν από την Αθήνα όπου τα παρασκεύαζαν ειδικά εργαστήρια. Μπορεί πολύ παλιά, να τα πελεκούσαν και να τα κατασκεύαζαν οι ίδιοι οι τσαγκάρηδες. Υπήρχαν τόσα καλαπόδια όσο και τα νούμερα των παπουτσιών, όμως υπήρχαν δυσκολίες στα πολύ μεγάλα νούμερα, που μπορεί οι τσαγκάρηδες να μην είχαν το ανάλογο καλαπόδι, για να δώσουν στο δέρμα τη φόρμα του ποδιού.

Πάνω σε αυτό, θυμάμαι τον μακαρίτη τον παππού μου από την Φανερωμένη Δήμου Φαιστού, που μου έλεγε, πως ο πατέρα του δεν έβρισκε λέει καλαπόδι για τα πόδια του, σε ολόκληρη τη Κρήτη! Φυσικά λόγω υπερβολικού ύψους, το παρατσούκλι του ήταν "Μακρής" που στη κρητική διάλεκτο θα πεί ψηλός! Αναγκάστηκε να πάει στην Αθήνα για να του φτιάξουν καλαπόδια, ειδικά για τα πόδια του!

Πάντως ο κυρ Στέλιος μας είπε πως είχε κι αυτός μια ανάλογη περίπτωση πελάτη, με πολύ μεγάλο πέλμα, και χρειάστηκε να ψάξει πολύ στην αγορά, ώσπου τελικά βρήκε καλαπόδι των 37 εκατοστών που δεν είχε, αν και ο άνθρωπος χρειαζόταν 38, αλλά με λίγη τέχνη τα κατάφερε και έκανε για αυτόν τέλειες μπότες, και στο ακριβές νούμερό του!

Τι ήταν τα γαμπάλια

Όπως για να πάρει το το δέρμα το σχήμα του ποδιού και στο παπούτσι, υπήρχαν για αυτό τα ξύλινα καλαπόδια σε διάφορα μεγέθη, έτσι για να φτιαχτεί και το όρθιο τμήμα της μπότας που αφορά την γάμπα, και να πάρει τη φόρμα της, υπάρχουν στην περίπτωση αυτή τα ξύλινα γαμπάλια. Και εδώ έχουμε διάφορα μεγέθη, και επάνω εκεί απλώνει ο τσαγκάρης το ήδη κομμένο και μετρημένο δέρμα, αφού πρώτα έχουν παρθεί τα μέτρα επάνω στην γάμπα. Εδώ επάνω τώρα στο ανάλογο με τη γάμπα ξύλινο γαμπάλι, θα πάρει μορφή μπότας, και θα ραφτεί.

Τι ήταν το τσιτρέτο

Το τσιτρέτο (φώτο), είναι ένα γαμψό μαχαίρι, κατάλληλο να κόβουν χονδρά δέρματα, κυρίως βοδινά. Το ίδιο μαχαίρι είχαν και οι βυρσοδέψες παλιά. Τώρα δεν πολυχρησιμοποιούν πια το τσιτρέτο αφού τη θέση του πήρε η φαλτσέτα.

Τι ήταν το λαμπούγιο

Το λαμπούγιο (φώτο), ήταν ένα πολύ παλιό εργαλείο του 1920 όπως και το τσιτρέτο. Είναι γαμψό μπροστά με ξύλινο χερούλι. Παλιά ζέσταιναν τη μύτη του εργαλείου αυτού στη φωτιά του λύχνου, και άμα ζεσταινόταν, τρίβανε με αυτό το κερί για να λιώσει, και έτσι έκαναν ίσια τη σόλα, σαν να την σιδέρωναν δηλαδή.

Τι ήταν οι γκέτες

Σήμερα δεν χρησιμοποιούνται οι γκέτες (φώτο), αλλά σπάνια να βρει κανείς πουθενά, γιατί αν και συλλεκτικές είναι σπάνιες!

Οι γκέτες υπήρχαν πριν το πόλεμο, συνήθως ήταν δερμάτινα προστατευτικά των γονάτων, και τις φορούσαν οι χωροφύλακες και οι αξιωματικοί του στρατού, ήταν δηλαδή μέρος της στολής τους. Υπήρχαν και άλλες γκέτες για τους απλούς φαντάρους, που ήταν λουρίδες από πανί, που λεγόταν κι αυτές γκέτες.

Τις γκέτες που ήταν κι αυτές από δέρμα, τις κατασκεύαζαν και αυτές οι τσαγκάρηδες, αλλά μετά τη κατοχή σταματήσανε.

Τι ήταν οι φελλοί

Φελλούς (φώτο), λέγανε τα ξύλινα παπούτσια πριν τη κατοχή, που τα φορούσαν κυρίως οι γυναίκες.

Στα Χανιά τα λένε και "λαλίνια".

Οι γυναίκες, αλλά ενίοτε και άνδρες, φορούσαν φελλούς στα πόδια, μπορούσαν και πήγαιναν στα οζά, στο θέρος, στις ελιές και γενικά έκαναν όλες τις δουλειές.

Οι φελλοί μετά την κατοχή σταμάτησαν να φοριούνται, εκτός σε μέρη φτωχά της Ανατολικής Κρήτης, που τα φορούσαν και μετά το '60.

Το λάστιχο

Το λάστιχο του αυτοκινήτου, χρησιμοποιήθηκε αρκετά από τους τσαγκάρηδες στα παπούτσια πριν, αλλά και μετά τη κατοχή, ακόμα και πολύ πρόσφατα. Δεν κόστιζε, αφού εκμεταλλευόταν τα παλιά πεταμένα λάστιχα.

Τι ήταν ο σιδερόποδας

Πολλοί γνωρίζουμε τον σιδερόποδα, είτε γιατί τον είδαμε να τον χρησιμοποιεί στο σπίτι ο πατέρας μας ή ο παππούς μας. Ήταν ένα όρθιο σίδερο καρφωμένο επάνω σε ένα κουτσούρι συνολικό ύψος μισό μέτρο. Το σίδερο επάνω κάνει ένα γάμα σε οριζόντια επιφάνεια σχήματος παραλληλογράμμου, περίπου 15 εκ μήκος, και 4 πλάτος, που μπροστά στένευε στα 3 εκ. Εκεί έμπαινε το παπούτσι, κυρίως όταν ξεκόλλαγε η σόλα, για να μπορέσει ο μάστορας με μπροκάλια και σφυρί, να το καρφώσει και έτσι να το επισκευάσει.

Όλα αυτά τα ανωτέρω εργαλεία, τα εντοπίσαμε στο μαγαζί του κυρ Στέλιο Παπουτσάκη στο Άνω Μέρος Αμαρίου.

Κινδυνεύει λοιπόν να χαθεί μια τέχνη, όπως αυτή της κρητικής μπότας, που είναι και αυτή μια από τις τέχνες, που ανέβασαν ψηλά τον πήχη, στον κριτικό πολιτισμό, σε όλο το κόσμο!

Είναι το μόνο επάγγελμα που καθώς λένε, οι κινέζοι δεν μπόρεσαν ποτέ να μιμηθούν, και να κατασκευάσουν τις μπότες ίδιες, όπως άριστα τις κατασκευάζουν οι παραδοσιακοί τσαγκάρηδες της Κρήτης!