Από τη γεωγραφία στην ισχύ: Η μεγάλη ευκαιρία της Ελλάδας

(Μια εθνική στρατηγική για λιμάνια, δίκτυα, παραγωγή και τη γεωοικονομική αναβάθμιση της Ελλάδας στον 21ο αιώνα)*

Υπάρχουν ιστορικές στιγμές κατά τις οποίες η γεωγραφία μιας χώρας μπορεί να μετατραπεί από δεδομένο σε στρατηγικό πλεονέκτημα. Η σημερινή εποχή είναι μία από αυτές. Ο κόσμος αλλάζει, οι παλιές ισορροπίες μετακινούνται και οι μεγάλες δυνάμεις αναζητούν νέους δρόμους εμπορίου, ενέργειας, μεταφορών και επικοινωνίας. Η Ευρώπη, η Ανατολική Μεσόγειος, η Μέση Ανατολή, η Βόρεια Αφρική, τα Βαλκάνια και ο Εύξεινος Πόντος συγκροτούν έναν ενιαίο γεωοικονομικό χώρο αυξανόμενης σημασίας.

Μέσα σε αυτή τη νέα πραγματικότητα η Ελλάδα διαθέτει ένα πλεονέκτημα που δεν έχει αξιοποιήσει στον βαθμό που θα μπορούσε: τη θέση της. Βρίσκεται στο σταυροδρόμι θαλάσσιων και χερσαίων διαδρομών που συνδέουν την Ευρώπη με τη Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική, ενώ ταυτόχρονα αποτελεί φυσική έξοδο των Βαλκανίων προς τη θάλασσα.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ελλάδα έχει γεωγραφική αξία, την έχει. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν μπορεί να μετατρέψει αυτή τη γεωγραφία σε οικονομική, παραγωγική και τελικά γεωπολιτική ισχύ.

Η σκέψη του Μιχάλη Χαραλαμπίδη και η Ελλάδα των λιμανιών

Σε αυτό ακριβώς το σημείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία η σκέψη του Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Η Ελλάδα δεν θα έπρεπε να βλέπει τα λιμάνια της ως μεμονωμένες υποδομές, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου αναπτυξιακού και γεωπολιτικού σχεδίου. Η χώρα μπορούσε να αξιοποιήσει τη ναυτική της θέση και να εξελιχθεί σε σημαντικό κέντρο των διεθνών μεταφορών, συνδέοντας διαφορετικές περιοχές και οικονομίες. Η ιδέα αυτή σήμερα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη επικαιρότητα. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται απλώς περισσότερα ή μεγαλύτερα λιμάνια. Χρειάζεται ένα δίκτυο ελληνικών πυλών, καθεμία από τις οποίες θα συνδέεται με διαφορετικό γεωγραφικό και οικονομικό χώρο.

Ο Πειραιάς μπορεί να αποτελεί τον μεγάλο διεθνή ναυτιλιακό κόμβο της χώρας και την κύρια πύλη προς την ευρωπαϊκή αγορά. Η Αλεξανδρούπολη μπορεί να λειτουργεί ως βόρεια πύλη προς τα Βαλκάνια, τη Μαύρη Θάλασσα και την Ανατολική Ευρώπη. Η Κρήτη μπορεί να αποτελέσει τη νότια πύλη της Ευρώπης προς την Αίγυπτο, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Ο Βόλος μπορεί να αποκτήσει έναν ισχυρότερο ρόλο ως κεντρικός κόμβος της ηπειρωτικής Ελλάδας, ενώ η Καλαμάτα μπορεί να ενταχθεί σε έναν δυτικό και νοτιοδυτικό άξονα που θα συνδέει την Πελοπόννησο, την Κρήτη, την Ιταλία και τη Δυτική Μεσόγειο.

Δεν πρόκειται για έναν απλό «χάρτη λιμανιών». Πρόκειται για τη δημιουργία ενός εθνικού συστήματος διασύνδεσης. Τα λιμάνια πρέπει να συνδέονται με σιδηροδρόμους και αυτοκινητοδρόμους, τα εμπορεύματα με οργανωμένα logistics, οι υποδομές με ενεργειακά και ψηφιακά δίκτυα και όλα αυτά με παραγωγικές δραστηριότητες.

Από τη διέλευση στην παραγωγή

Για να γίνει όμως αυτό, χρειάζεται κάτι περισσότερο από μεμονωμένα έργα. Χρειάζεται Εθνική Στρατηγική. Το κρίσιμο δεν είναι μόνο πόσα εμπορεύματα θα περάσουν από την Ελλάδα, αλλά πόση αξία θα παραμείνει στην ελληνική οικονομία. Ένα εμπορευματοκιβώτιο που φτάνει σε ένα ελληνικό λιμάνι και συνεχίζει αμέσως προς άλλη χώρα δημιουργεί περιορισμένη προστιθέμενη αξία. Αν όμως το ίδιο φορτίο συνδεθεί με ελληνικά logistics, μεταποίηση, συσκευασία, βιομηχανία, υπηρεσίες, χρηματοδότηση, τεχνολογία και διανομή, τότε η γεωγραφική θέση μετατρέπεται σε παραγωγικό πλεονέκτημα. Αυτό είναι το πραγματικό στοίχημα της Ελλάδας. Να περάσει από τη χώρα της διέλευσης στη χώρα της παραγωγής και της προστιθέμενης αξίας.

Επτά βήματα για μια Ελλάδα-κόμβο

Α. Να δημιουργηθεί ένα Εθνικό Δίκτυο Πυλών.

Η Ελλάδα πρέπει να αντιμετωπίσει τα μεγάλα λιμάνια της ως ένα ενιαίο σύστημα και όχι ως ανταγωνιστικές, αποσπασματικές υποδομές. Πειραιάς, Θεσσαλονίκη, Αλεξανδρούπολη, Βόλος, Κρήτη και Καλαμάτα μπορούν να αποκτήσουν διαφορετικούς αλλά συμπληρωματικούς ρόλους. Το ζητούμενο είναι η δημιουργία ενός ελληνικού δικτύου που θα συνδέει τη Βόρεια Ευρώπη με τη Μεσόγειο, τα Βαλκάνια με το Αιγαίο και την Ευρώπη με τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική.

Β. Να γίνει ο σιδηρόδρομος εθνική γεωοικονομική προτεραιότητα.

Κανένα λιμάνι δεν μπορεί να γίνει πραγματική πύλη αν τα φορτία δεν μπορούν να μετακινηθούν γρήγορα, αξιόπιστα και ανταγωνιστικά προς την ενδοχώρα και την Ευρώπη. Η σύνδεση του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης με τα Βαλκάνια και την Κεντρική Ευρώπη, αλλά και η σύνδεση της Αλεξανδρούπολης με τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και τον Εύξεινο Πόντο, πρέπει να αντιμετωπιστούν ως έργα εθνικής στρατηγικής και όχι απλώς ως έργα μεταφορών.

Γ. Να μετατρέψουμε τα λιμάνια από σημεία διέλευσης σε παραγωγικά οικοσυστήματα.

Το κρίσιμο δεν είναι μόνο πόσα εμπορεύματα θα περάσουν από την Ελλάδα, αλλά πόση αξία θα παραμείνει εδώ. Το μοντέλο πρέπει να είναι: Λιμάνι- Logistics- Μεταποίηση -Συσκευασία – Βιομηχανία-Εξαγωγή. Γύρω από τα λιμάνια πρέπει να αναπτυχθούν οργανωμένες παραγωγικές και εμπορευματικές ζώνες, ώστε η Ελλάδα να μην είναι απλώς χώρα διέλευσης αλλά χώρα παραγωγής και προστιθέμενης αξίας.

Δ. Να μετατρέψουμε την Κρήτη σε νότιο γεωοικονομικό κόμβο.

Η Κρήτη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται μόνο ως τουριστικός προορισμός. Η θέση της στο κέντρο της Ανατολικής Μεσογείου επιτρέπει να αναπτύξει έναν πολυδιάστατο ρόλο στις θαλάσσιες μεταφορές, στην ενέργεια, στην έρευνα, στην τεχνολογία, στη ναυτιλία και στις σχέσεις με την Αίγυπτο και τη Βόρεια Αφρική. Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να εξεταστεί σοβαρά και η δημιουργία ενός μεγάλου εμπορευματικού λιμένα στη νότια Κρήτη, όχι ως μια ακόμη τοπική υποδομή, αλλά ως τμήμα ενός ευρωπαϊκού και μεσογειακού δικτύου.

Ε. Να μετατρέψουμε την ενέργεια σε γεωπολιτικό εργαλείο.

Η Ελλάδα πρέπει να αξιοποιήσει το δυναμικό των ανανεώσιμων πηγών, τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, τις εξορύξεις υδρογονανθράκων,  την αποθήκευση και τις νέες ενεργειακές τεχνολογίες, ώστε να αποκτήσει ανταγωνιστικό ενεργειακό κόστος και μεγαλύτερη ασφάλεια εφοδιασμού. Η ενέργεια δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα οικονομίας ή περιβάλλοντος. Είναι ζήτημα βιομηχανικής ανταγωνιστικότητας και εθνικής ασφάλειας.

ΣΤ. Να δημιουργηθεί Ελληνικό ναυτιλιακό και τεχνολογικό οικοσύστημα.

Η Ελλάδα διαθέτει μια παγκόσμιας εμβέλειας ναυτιλία. Το επόμενο βήμα είναι να δημιουργήσει γύρω από αυτήν μια αντίστοιχη παραγωγική αλυσίδα: ναυπηγοεπισκευή, ναυτιλιακή τεχνολογία, πράσινα καύσιμα, ασφαλίσεις, χρηματοδότηση και έρευνα. Να συνδεθεί δηλαδή η ναυτιλία με τα ελληνικά πανεπιστήμια, τα ερευνητικά κέντρα και τις επιχειρήσεις υψηλής τεχνολογίας.

Ζ. Να δημιουργηθεί Εθνικό Συμβούλιο Γεωοικονομικής Στρατηγικής.

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο. Η Ελλάδα διαθέτει διαφορετικές πολιτικές για τις μεταφορές, την ενέργεια, τη ναυτιλία, την ανάπτυξη, την άμυνα και την εξωτερική πολιτική. Χρειάζεται όμως ένας μηχανισμός που θα τις συνδέει. Ένα μόνιμο επιτελικό όργανο, στο υψηλότερο κυβερνητικό επίπεδο, θα πρέπει να σχεδιάζει και να παρακολουθεί μια ενιαία εθνική στρατηγική με έναν κεντρικό στόχο: πώς μετατρέπουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας σε εθνική ισχύ.

Η γεωπολιτική ως νέα διάσταση της εθνικής ισχύος

Η Τουρκία έχει αντιληφθεί εδώ και χρόνια ότι η γεωγραφία μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγικό εργαλείο. Η αντίληψη της «Γαλάζιας Πατρίδας» εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια ενίσχυσης της τουρκικής παρουσίας στο Αιγαίο, στην Ανατολική Μεσόγειο και στον ευρύτερο θαλάσσιο χώρο που συνδέει τη Μαύρη Θάλασσα με τη Μέση Ανατολή.

Η Ελλάδα δεν μπορεί να απαντήσει σε αυτή την πρόκληση μόνο στρατιωτικά. Η αποτροπή είναι απολύτως αναγκαία, αλλά η μακροπρόθεσμη γεωπολιτική ισχύς απαιτεί και οικονομική βάση. Μια χώρα με ισχυρά λιμάνια, σύγχρονους σιδηροδρόμους, ενεργειακές υποδομές, παραγωγική βιομηχανία, τεχνολογία και διεθνή εμπορικά δίκτυα αποκτά διαφορετικό βάρος στις διεθνείς σχέσεις.Γι’ αυτό η ελληνική απάντηση δεν πρέπει να είναι μόνο ένας ανταγωνιστικός χάρτης στο Αιγαίο. Πρέπει να είναι ένας ελληνικός χάρτης δικτύων.

Η Κρήτη και η νέα Ανατολική Μεσόγειος

Η Κρήτη έχει εδώ ιδιαίτερη σημασία. Η γεωγραφική της θέση την τοποθετεί στο κέντρο της Ανατολικής Μεσογείου, ανάμεσα στην Ευρώπη, την Αίγυπτο, τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Η Σούδα, το Ηράκλειο, οι ενεργειακές υποδομές, τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά ιδρύματα δημιουργούν ήδη τις προϋποθέσεις για έναν πολυδιάστατο ρόλο. Το ζητούμενο είναι να συνδεθούν μεταξύ τους και να ενταχθούν σε ένα ευρύτερο εθνικό σχέδιο.

Σε συνδυασμό με την Κύπρο, η Κρήτη μπορεί να αποτελέσει σημαντικό ελληνικό άξονα στην Ανατολική Μεσόγειο. Όχι μόνο στρατηγικά, αλλά και οικονομικά, ενεργειακά, τεχνολογικά και πολιτισμικά.

Το ίδιο πρέπει να συμβεί στον βορρά. Η Αλεξανδρούπολη μπορεί να αποτελέσει κρίσιμο κόμβο της Ελλάδας προς τα Βαλκάνια και την Ανατολική Ευρώπη. Η γεωγραφική της θέση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν συνδυάζεται με ενεργειακές υποδομές, μεταφορικούς διαδρόμους και σιδηροδρομικές συνδέσεις. Η Ελλάδα μπορεί έτσι να προσφέρει στην Ευρώπη εναλλακτικές διαδρομές και να καταστεί μέρος μιας νέας αρχιτεκτονικής ευρωπαϊκής ασφάλειας και εμπορίου.

Η μεγάλη ευκαιρία της επόμενης δεκαετίας

Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα στην οικονομία και τη γεωπολιτική. Είναι να αντιληφθούμε ότι η σύγχρονη γεωπολιτική περνά όλο και περισσότερο μέσα από την οικονομία. Η Ελλάδα δεν πρόκειται να γίνει υπερδύναμη. Δεν χρειάζεται όμως να γίνει. Μπορεί να γίνει κάτι διαφορετικό και εξίσου σημαντικό: αναγκαίος εταίρος για πολλούς. Η Ευρώπη θα χρειάζεται τις ελληνικές πύλες προς τη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Τα Βαλκάνια και η Ανατολική Ευρώπη θα χρειάζονται αξιόπιστες θαλάσσιες διεξόδους. Η διεθνής ναυτιλία θα χρειάζεται ελληνικές υπηρεσίες και τεχνογνωσία. Η ενεργειακή μετάβαση θα δημιουργεί νέες ανάγκες. Και οι μεγάλες δυνάμεις θα αναζητούν ασφαλείς και διαφοροποιημένες διαδρομές.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να γίνει η πύλη ενός μόνο κόσμου. Μπορεί να γίνει το δίκτυο πυλών που συνδέει πολλούς κόσμους. Αυτή είναι η σύγχρονη ανάγνωση της σκέψης του Μιχάλη Χαραλαμπίδη: να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε τη γεωγραφία ως μοίρα και να την αντιμετωπίσουμε ως κεφάλαιο. Εάν η Ελλάδα κατορθώσει να την εφαρμόσει, τότε η θέση της στον χάρτη δεν θα είναι απλώς ένα πλεονέκτημα που κληρονόμησε η ιστορία. Θα είναι ένα εργαλείο που η ίδια θα έχει μετατρέψει σε εθνική ισχύ. Και τότε η Ελλάδα δεν θα βρίσκεται απλώς στο σταυροδρόμι των εξελίξεων. Θα είναι αυτή που θα διαμορφώνει τους δρόμους μέσα από τους οποίους θα περνούν οι εξελίξεις.

*Ο Πέτρος Ινιωτάκης ειναι Μηχανικός Παραγωγής και Διοίκησης MScΠ, π. Αντιδήμαρχος Ηρακλείου 

Δείτε τα προηγούμενα άρθρα ΕΔΩ