Πρόσβαση στον Πολιτισμό

Η πρόσβαση και συμμετοχή στον πολιτισμό ενώ ανήκει δικαιωματικά σε όλους, αντιμετωπίζει εμπόδια και φραγμούς. Η αναγνώριση αυτών των φραγμών μπορεί να οδηγήσει τις κυβερνήσεις, τους θεσμούς και τα πολιτιστικά κέντρα στην διαμόρφωση στοχευμένης πολιτιστικής πολιτικής με σκοπό την άρση των εμποδίων και τη συμπερίληψη όλων των ομάδων και κυρίως αυτών που υποεκπροσωπούνται. Όμως παρόλο που οι πολιτιστικοί οργανισμοί έχουν αναπτύξει ενδιαφέρον για την προσέλκυση κοινού και κυρίως επιδιώκουν να είναι σε σύνδεση με την κοινωνία, η πραγματικότητα δείχνει να διαφέρει. Μόνο ένα τμήμα του πληθυσμού επωφελείται από τις πολιτιστικές δράσεις καθώς υπάρχουν εμπόδια που δεν έχουν ακόμα ξεπεραστεί.

Η υψηλή τιμή των πολιτιστικών αγαθών και υπηρεσιών κατατάσσεται ως ένα από τα εμπόδια στην πολιτιστική συμμετοχή. Η οικονομική ύφεση συχνά οδηγεί σε περικοπές των πολιτιστικών δαπανών και της δημόσιας χρηματοδότησης και μεταφέρεται σε τομείς όπου κρίνεται ότι έχουν προτεραιότητα έναντι των πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Αν προσθέσομε τη σπατάλη και «διάφορα άλλα και γνωστά κόλπα» του υπουργείου και άλλων θεσμών δημιουργούνται και άλλα εμπόδια.

 Παλιότερη έκθεση των εμπειρογνωμόνων της ΕΕ σχετικά με την προώθηση της καλύτερης πρόσβασης στον πολιτισμό δείχνει ότι το μεγαλύτερο μέρος της δημόσιας χρηματοδότησης προορίζεται για υπηρεσίες που σχετίζονται με την υψηλή κουλτούρα, οι οποίες ωφελούν κυρίως το προνομιούχο κοινό. Υπάρχει και η χρηματοδότηση που πάει σε εκλεκτούς και προνομιούχους. Έτσι αγνοούνται ομάδες και πληθυσμοί που χρειάζονται οικονομική υποστήριξη για πρόσβαση σε άλλες μορφές πολιτισμού. Όμως ο αντίκτυπος της υψηλής τιμής των πολιτιστικών αγαθών ως εμπόδιο στην κατανάλωση πολιτισμικών αγαθών και υπηρεσιών, μπορεί να εκτιμηθεί μόνο μέσα από την παράμετρο της επιθυμίας και του ενδιαφέροντος του δυνητικού κοινού. Επομένως το δυνητικό κοινό θα πρέπει να επιθυμεί και να ενδιαφέρεται να παρευρεθεί και να μην μπορεί να το κάνει.

Η λαϊκή μουσική είναι μια κατάκτηση για το τόπο μας. Είναι ευτύχημα να έχει το κοινό τις δυνατότητες να βιώνει το λαϊκό πολιτισμό και τα επιτεύγματα του. Μοναδικοί θησαυροί, όλη η χώρα, τα τοπία της, ο λαός της, σήμερα και αύριο. Παλαιές και νέες ιδέες που κάθε φορά πρέπει να αντιμετωπίσουν κάθε λογής ιερατεία, με σκληρές προσπάθειες, για να βρουν δικαίωση. Ο λαός και η Τέχνη έχουν ενοποιηθεί! Κι ο καλλιτέχνης αναζητά το κοινό στην μοναχική πορεία ενώ τα ιερατεία και οι γραφειοκρατικοί μηχανισμοί εξουσίας στέκουν εχθρικά! Οι νέοι καλλιτέχνες αναζητούν βήμα να παρουσιάσουν τις εργασίες τους αλλά για κάποιους παραμένουν «αόρατοι» ή τους κάνουν «αόρατους».

 Η πολιτική των δωρεάν εισιτηρίων, όπως δείχνει η ευρωπαϊκή εμπειρία, καθώς και της δωρεάν εισόδου στα εθνικά μουσεία οδήγησε σε αύξηση της συμμετοχής αλλά και της συχνότητας της συμμετοχής. Αν και η άνοδος μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών ομάδων ή ηλικιακών ομάδων δεν ήταν ομοιόμορφη, το συνολικό αποτέλεσμα ήταν ενθαρρυντικό. Η έλλειψη χρημάτων συνήθως συμβαδίζει με την έλλειψη χρόνου καθώς το άτομο που έχει ελάχιστα εισοδήματα ή εργάζεται περισσότερο για να καλύψει τις ανάγκες του ή δεν εργάζεται και ξοδεύει το χρόνο του στην αναζήτηση εργασίας και στα ζόρια της επιβίωσης.

Η πρόσβαση στον πολιτισμό σε αγροτικές και απομονωμένες περιοχές παίζει σημαντικό ρόλο στην κοινωνική ένταξη. Οι άνθρωποι σε αυτές τις περιοχές έχουν την ανάγκη συμμετοχής σε πολιτιστικές δραστηριότητες με συμμετοχικό τρόπο, χωρίς αποκλεισμούς. Έχει ανάγκη ο άνθρωπος της επαρχίας να απολαμβάνει και το δικό του πολιτισμό στις καλύτερες εκδοχές του. Άλλο το πανηγυράκι της φτηνοδιασκέδασης κι άλλο η ποιοτική καλλιτεχνική λαϊκή εκδήλωση!

Η διερεύνηση της πρόσβασης των ανέργων στον πολιτισμό θα αναδείξει την προβληματική που απορρέει από την απόσυρση και αποξένωση των ανθρώπων λόγω της ανεργίας. Παράλληλα θα φέρει στην επιφάνεια δεδομένα ως προς την επίδραση που έχει η πρόσβαση και η συμμετοχή τους και πως τροποποιεί συμπεριφορές και αντιλήψεις. Τέχνη, Πολιτισμός και Παιδεία βοηθούν να βρούμε τη ψυχή και την ανθρωπιά μας!

Ο πολιτισμός μέσα από τις δραστηριότητές του έχει τη δύναμη της συμπερίληψης και αυτή είναι η πραγματική του αξία. Συχνά οι άνεργοι, είναι “αόρατοι”. Επίσης υποεκπροσωπούνται όσον αφορά την πρόσβασή τους στον πολιτισμό, αφού εμπεριέχονται μέσα σε άλλες κοινωνικά ευάλωτες ομάδες. Αυτό σαν γεγονός δημιουργεί αποστασιοποίηση αφού ενδέχεται να αισθάνονται ότι δεν “ανήκουν”, δεν “ταιριάζουν” πουθενά. Περιθωριοποιούνται και απομονώνονται.

Με τους αποκλεισμούς της πανδημίας οι καλλιτέχνες αντιμετώπισαν το φάσμα της εξαθλίωσης. Είχαν ήδη εξουθενωθεί από την οικονομική κρίση και τα σιχαμερά μνημόνια.   Χωρίς εργασία, χωρίς εισοδήματα και με χίλιους αγώνες και κόπους αναγκάστηκε η κυβέρνηση να τους δώσει κάποια επιδοματάκια για επιβίωση. Βλέπαμε πολλούς φίλους καλλιτέχνες να πέφτουν σε κατάθλιψη. Πολλοί θεσμοί, κυρίως Δήμοι και Περιφέρειες, με το που είχαν τη δυνατότητα να διοργανώσουν εκδηλώσεις, επιδότησαν καλλιτέχνες για συναυλίες, παραστάσεις και πολλώ λογιώ καλλιτεχνικές διαδικασίες. Ήταν μια βοήθεια σημαντική για την επιβίωση. Χρηματοδοτήθηκαν συγγραφείς για την έκδοση έργων τους που μετά διανεμήθηκαν δωρεάν στο κοινό. Ομολογουμένως οι θεσμοί της τοπικής αυτοδιοίκησης στήριξαν τους καλλιτέχνες και έδωσαν δωρεάν η φτηνές παραστάσεις στο κοινό. Το πρώτο καιρό μετά τους αποκλεισμούς λόγω της πανδημίας το κοινό έτρεχε στις εκδηλώσεις σαν τους εραστές στην αγαπημένη τους!

Βέβαια έχομε και θέματα που πρέπει να τα δούμε και να τα κριτικάρομε. Ο Μιχάλης Τζανάκης έγραφε. «Σήμερα τα στάδια σφύζουν από γκλαμουριά, από πυροτεχνήματα που σκάνε με την ίδια ευκολία που σκάνε τα εφήμερα σαχλά «σουξέ» των απαστραπτόντων αοιδών που θα εμφανιστούν σε ένα φουτουριστικά στημένο σκηνικό που τις εντυπώσεις κλέβουν πολλά, αλλά όχι πάντα ο λόγος και η μουσική αρμονία. Σιγά-σιγά οι ανοιχτοί αυτοί χώροι μετατρέπονται σε ανοιχτά «σκυλάδικα» που εκτός του πόπολου που θα καθίσει στην σκονισμένη κερκίδα κάποιοι άλλοι θα απολαμβάνουν σε εγγύτερο σημείο προς την εξέδρα «υπηρεσίες» υψηλού επιπέδου, καθισμένοι σε … καναπέδες και ειδικά έπιπλα και βέβαια η «περιποίηση» δεν σταματά εκεί, αλλά προχωρά και σε άλλου είδους «προνόμια»! Οι εικόνες από τα στάδια-σκυλάδικα των θερινών συναυλιών αντανακλούν ακριβώς την ευτέλεια που έχουμε περιέλθει ως κοινωνία του εντυπωσιασμού, της κακογουστιάς, της έλλειψης μέτρου, της κακοποίησης των αρχών της αισθητικής!» ΝΕΑ ΚΡΗΤΗ 3/9/23.

Αυτά τα φαινόμενα πρέπει να τα αναδείξομε όπως και άλλα αδύνατα σημεία. Δεν πρέπει να επιδοτείται κάθε γλέντι της φτηνοκαψούρας και το «πανηγυράκι» αλλά η καλλιτεχνική δημιουργία και οι ουσιαστικές παραστάσεις. Άλλο πολιτιστικό αγαθό, αισθητική και ανάδειξη του λαϊκού πολιτισμού  και άλλο η φτηνοδιασκέδαση, η γκλαμουριά και τα παιγνίδια της βιομηχανίας του θεάματος. Άλλο λαϊκό γλέντι και άλλο πανηγυράκια της πλάκας, που σκοπό έχουν μόνο τη κονόμα και την επίδειξη. Για αυτό και οι πολιτιστικοί σύλλογοι έχουν τη δική τους ευθύνη.

Τις προάλλες σε κάποια ομιλία πολιτικού παράγοντα δόθηκε το δικαίωμα των ερωτήσεων στον κόσμο. Σηκώθηκε κάποιο στέλεχος και επιχειρηματολόγησε ότι η παράταξη του δεν βρίσκει υποψηφίους, γιατί η Περιφέρεια πληρώνει και εκδίδει βιβλία και έτσι εκείνοι δεν προθυμοποιούνται να συμμετέχουν στα κοινά. Είπε και άλλα σχετικά. Έχει άδικο. Πολύ άδικο! Μακάρι η πολιτεία και οι θεσμοί να χρηματοδοτούν την έκδοση βιβλίων αντί να τα πολτοποιούν, όπως έκαναν στη περίπτωση του έργου των συγγραφέων γνωστού εκδοτικού οίκου της Αθήνας, οι τράπεζες, λόγω χρεών του εκλιπόντος εκδότη. Δεν είναι σοβαρό επιχείρημα αυτό κι ούτε πρέπει να ακούγεται από προοδευτικούς ανθρώπους. Σημαίνει ότι δεν ξέρει τι σημαίνει Πολιτισμός και Τέχνη. Κριτική για καλύτερη αξιοποίηση της χρηματοδότησης και της κρατικής επιχορήγησης να γίνεται, αλλά όχι με τέτοια επιχειρήματα να δικαιολογούν δικές τους θεωρίες, αδυναμίες και κινήσεις. Η επιτυχία ενός πολιτικού σχηματισμού βρίσκεται στους σωστούς προσανατολισμούς, στο πρόγραμμα και στους υποψηφίους που ενθουσιάζουν το λαό και να προχωρά αποφασιστικά με ευρύ πνεύμα και συμμαχίες. Ο καλλιτέχνης έχει τόσο την ανάγκη να δημιουργεί και να εκφράζεται όσο και εκείνη της επιβίωσης. Κι αυτά τα λέει εκείνος, δηλαδή εγώ, που δεν του έχουν εκδώσει ούτε ένα έργο περιφέρειες και άλλοι θεσμοί αλλά και ούτε έχει πληρωθεί για κάποια συναυλία, χρόνια πολλά τώρα. Τα λέω γιατί έχω επιλέξει να ζω και να επιβιώνω από τη δουλειά μου και την ενασχόληση μου με τα αγροτικά. Η θέση των προοδευτικών ατόμων και κινημάτων πρέπει να είναι η χρηματοδότηση και η στήριξη των ανθρώπων του Πολιτισμού και της Τέχνης, με ουσιαστικά κριτήρια και με οραματικούς προβληματισμούς! Έχομε βέβαια την εμπειρία που «σοβαροί παράγοντες» και άνθρωποι της διανόησης δεν μπόρεσαν να καταλάβουν γιατί ένας συνθέτης συμφωνικής μουσικής έγραφε λαϊκά τραγούδια ή ένας ποιητής έγραφε τους καημούς της Ρωμιοσύνης. Η εξουσία πολεμά, ανοιχτά και κρυφά, την Τέχνη γιατί το καλλιτεχνικό έργο είναι ενάντια στα συμφέροντα της. Ο τύπος της Αριστεράς με τη στάση του δεν αντιμετωπίζει υπεύθυνα τη δημιουργία και ουσιαστικά δείχνει να την αγνοεί. Ακόμη όσοι πήγαμε ενάντια στην αεπι την εποχή της μεγάλης ρεμούλας, διαπλοκής και κλεψάς, εξηφανιστήκαμε ως δια μαγείας κι εμείς και το έργο μας, από κάθε λογής μέσο επικοινωνίας, κρατικό και ιδιωτικό. Μας πέταξαν στο λάκκο της Μαύρης Λίστας!

Τα θέματα της Τέχνης και του Πολιτισμού είναι σπουδαία. Άλλωστε μεταξύ δημιουργού και κοινού έχουν υψωθεί μπεντένια και αλλού έρημος και αδιαφορία. Εμείς ψάχνομε στην αδιάφορη κοινωνία και στους ελάχιστους θεσμούς, εκείνους που θα μας καταλάβουν και που έχομε κοινά ουμανιστικά ιδανικά. Όταν βλέπω τους αληθινούς καλλιτέχνες και τους συγκρίνω με την γκλαμουριά και τους καλοπληρωμένους στις οθόνες της διαφήμισης της βιομηχανίας, τότε βάζω τα γέλια. Τι δουλειά έχουν οι έμποροι και οι ψευτοπραματευτάδες με τη ψυχή του Έλληνα; Τι δουλειά έχουν οι ανεύθυνοι υπεύθυνοι να απαγορεύουν στο μαέστρο τη δυνατότητα να δώσει συναυλίες με κρατικές ορχήστρες, επειδή μίλησε για το δικαίωμα στην εργασία των μουσικών;

Ο λαός υποφέρει χρόνια τώρα. Η εξαθλίωση και η φτώχεια χτυπούν τις φτωχογειτονιές και την επαρχία. Ο καιρός περνάει και η εξαθλίωση απλώνεται. Οι κρίσεις και οι φυσικές καταστροφές, οι πανδημίες και η κλιματική αλλαγή επιδεινώνουν την κατάσταση. Οι νέοι φεύγουν σε άλλες χώρες.  Οι ρεμούλες και η διαπλοκή έχουν γίνει κανόνας. Η κατάσταση είναι κρίσιμη. Η αναγέννηση του λαού και του τόπου είναι έργο όλων. Δεν είναι ώρα για αγγελτήρια θανάτων αλλά για τις νέες και δημιουργικές ιδέες ενάντια σε όλα τα ιερατεία, εξουσιαστικά, γραφειοκρατικά, κομματικά, μεγαλοεργολαβικά, για να μην φτάσομε να είμαστε ξένοι στο τόπο μας! Με επιδοματική φτώχεια δεν υπάρχει σωτηρία, ούτε με την θεωρία της ανακάλυψης του προσωπικού «παραδείσου».

 Ο αληθινός καλλιτέχνης βάζει τη ζωή του στη ζωή του τόπου και του καιρού του. Χρόνια τώρα μιλάμε για τη στήριξη του καλλιτέχνη και να δοθούν δυνατότητες να φτάνει το καλλιτεχνικό έργο στο κοινό. Χωρίς βεντετισμούς και σνομπισμούς αλλά με σεμνότητα και ευγένεια. Άλλωστε πολιτική αλλαγή δεν γίνεται χωρίς πολιτιστική αλλαγή. Όταν η νεολαία αγκαλιάσει το δημιουργό και το έργο του, όταν ο λαϊκός άνθρωπος αγκαλιάζει τον καλλιτέχνη τότε αρχίζομε να βρίσκομε τη ψυχή μας! Τότε η Τέχνη λειτουργεί σαν φακός στα σκοτάδια!