Η Σύνοδος του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα , το νέο γεωπολιτικό παιχνίδι και η Ελλάδα

Του Κωνσταντίνου Λουκόπουλου*

Η Σύνοδος Κορυφής (Summit)  του ΝΑΤΟ   στην Άγκυρα ( 7-8 Ιουλίου)  κατά γενική ομολογία πραγματοποιείται  σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών ανακατατάξεων. Πέρα από τις σημαντικές προκλήσεις, τις υφιστάμενες διαφωνίες και διαφορετικές προσεγγίσεις και οπωσδήποτε από την ιδιαίτερη και απρόβλεπτη προσωπικότητα του Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ είναι λογικό ότι κανείς δεν επιθυμεί να χαρακτηριστεί αποτυχημένη.

Οι περισσότερες αποφάσεις έχουν ήδη προετοιμαστεί μέσα από ένα   πλέγμα επιτροπών και ομάδων εργασίας, ενώ ο βασικός κορμός της τελικής διακήρυξης όπως πάντα γίνεται θα έχει συμφωνηθεί πριν τη Σύνοδο. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν θα υπάρξουν έντονες διαβουλεύσεις μέχρι την τελευταία στιγμή, ιδιαίτερα σε ζητήματα που άπτονται των   συμφερόντων των ισχυρών Συμμάχων.

Στο ΝΑΤΟ δεν αποφασίζει κανείς μόνος του

Πολλές φορές ακούμε ότι το ΝΑΤΟ αποφάσισε αυτό ή το άλλο. Πρέπει να κατανοηθεί ότι το Οργανισμός Βορειοατλαντικού Συμφώνου, όπως είναι η πλήρης ονομασία της Συμμαχίας είναι ένας είναι διακυβερνητικός οργανισμός. Οι αποφάσεις λαμβάνονται αποκλειστικά με συναίνεση (consensus), δηλαδή όλα τα κράτη-μέλη, έθνη κατά την νατοϊκή ορολογία,  πρέπει να συμφωνούν ή  τουλάχιστον  κανένα να μην διαφωνεί.

Το όργανο που αποφασίζει είναι το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο (North Atlantic Council), είτε στο μόνιμο σχήμα που αποτελείται από τους Μόνιμους Αντιπροσώπους των κρατών – μελών στο Αρχηγείο του ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες, είτε σε Υπουργικό (Ministerial), είτε σε επίπεδο Αρχηγών Κρατών και Κυβερνήσεων (Summit).  Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και οι ισχυρότερες χώρες είναι υποχρεωμένες να αναζητούν συμβιβασμούς.

Ο ρόλος του Γενικού Γραμματέα

Ο ΓΓ /ΝΑΤΟ προεδρεύει του Συμβουλίου και θεωρείται ως «Πρώτος μεταξύ Ίσων» (Primus inter pares) και είναι ο Ανώτατος Εκπρόσωπος της Συμμαχίας. Ναι μεν παραδοσιακά επιδιώκει να διατηρεί ισορροπίες μεταξύ των συμμάχων, δίνοντας ιδιαίτερη βαρύτητα στις σχέσεις με την Ουάσιγκτον αλλά βλέπουμε τον   Μαρκ Ρούτε να έχει εξελιχθεί στον μεγαλύτερο κόλακα του   Τραμπ χάνοντας μάλιστα με το ύφος του την αξιοπρέπεια του. Παράλληλα παρουσιάζεται ως προκλητικά υπερβολικός υποστηρικτής της Τουρκίας στην Συμμαχία, μία χώρα που με την στάση της υπονομεύει το ΝΑΤΟ και την σταθερότητα στην περιοχή.

Η Τουρκία επιχειρεί να εκμεταλλευτεί στον μέγιστο βαθμό την Σύνοδο

Η Άγκυρα βλέπει τη Σύνοδο ως μια σημαντική ευκαιρία να ενισχύσει τον περιφερειακό και συμμαχικό της ρόλο. Ο  Ερντογάν ενθαρρυμένος και κολακευμένος από τον Τραμπ και την υπερβολική υποστήριξη του Ρούτε θα επιδιώξει να αξιοποιήσει στο έπακρο τη συγκυρία προκειμένου να προωθήσει την αναθεωρητική και ηγεμονική πολιτική της Τουρκίας.

Εδώ και καιρό η Άγκυρα επιδιώκει έναν κεντρικό ρόλο στο ΝΑΤΟ και αν αυτό επιτευχθεί θα είναι εναντίον των εθνικών μας συμφερόντων καθόσον θα αποτελεί στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι της Ελλάδος. Πως θα μπορούσαμε τότε να διαμαρτυρηθούμε για τουρκική επιθετικότητα; Ιδιαίτερα όταν η Άγκυρα είναι έτοιμη να προχωρήσει σε νομοθετική πρωτοβουλία για την κατοχύρωση του ιδεολογήματος της «Γαλάζιας Πατρίδας»!

Η Τουρκία επιχειρεί να πάρει το «πράσινο φως» για την  συγκρότηση  δύο νέων πολυεθνικών στρατηγείων στη Δομή Δυνάμεων του ΝΑΤΟ, ένα χερσαίο στην περιοχή των Αδάνων και ένα ναυτικό στο Μπεικόζ στην Κωνσταντινούπολη. Δυστυχώς  μέχρι τώρα δεν έχουμε δει μία ξεκάθαρη θέση της Ελλάδος σε αυτό το ενδεχόμενο που θα δώσει στην Τουρκία νέο κρίσιμο ρόλο ως προκεχωρημένο «φυλάκιο» της Συμμαχίας.

Εκτιμάται ότι η Άγκυρα θα επιδιώξει για μία ακόμα φορά η τελική διακήρυξη να περιλαμβάνει ισχυρές αναφορές στον «αγώνα κατά της τρομοκρατίας», ώστε να μπορεί στο μέλλον να επικαλείται νατοϊκές αποφάσεις για να νομιμοποιεί τις δικές της επιχειρήσεις ή να επιχειρεί να εμπλέκει τη Συμμαχία απέναντι σε απειλές που η ίδια χαρακτηρίζει ως τρομοκρατικές.

Οι ΗΠΑ και το ζήτημα του Ιράν

Η Ουάσιγκτον πιέζει ώστε η   διακήρυξη να περιλαμβάνει αναφορά στον πόλεμο με το Ιράν. Παρά το γεγονός ότι το ΝΑΤΟ δεν αποτελεί μέρος της συγκεκριμένης σύγκρουσης και φυσικά δεν θα έπρεπε, οι ΗΠΑ δεν εγκαταλείπουν την προσπάθεια να διαμορφώσουν πολιτικό πλαίσιο μεγαλύτερης εμπλοκής της Συμμαχίας στις εξελίξεις της Μέσης Ανατολής. Έστω και αν είναι εκτός της ευρωατλαντικής περιοχής ευθύνης. Ως αντιστάθμισμα εκτιμάται ότι θα υπάρξει νέα, αυστηρότερη διατύπωση καταδίκης της Ρωσίας και επαναβεβαίωση της στήριξης προς την Ουκρανία, ώστε να διατηρηθεί η ισορροπία μεταξύ των διαφορετικών προτεραιοτήτων των συμμάχων.

Οι ΗΠΑ αλλάζουν στρατηγική, όχι τη δέσμευσή τους

Παρά τη σκληρή ρητορική που κατά καιρούς έχει αναπτυχθεί από τον ίδιο τον Πρόεδρο Τραμπ και την Ομάδα του, η θεσμική αποχώρηση των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Η αμερικανική νομοθεσία απαιτεί την έγκριση του Κογκρέσου, καθώς και πλειοψηφία δύο τρίτων στη Γερουσία, προκειμένου να ολοκληρωθεί μια τέτοια διαδικασία. Ένας από τους αρχιτέκτονες αυτής της νομοθεσίας ήταν ως Γερουσιαστής  ο νυν Υπουργός Εξωτερικών και Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας Μάρκο Ρούμπιο.

Επιπλέον, η Συνθήκη της Ουάσιγκτον προβλέπει ετήσια προειδοποίηση πριν από οποιαδήποτε αποχώρηση.  Η υποστήριξη προς το ΝΑΤΟ εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρή διακομματική στήριξη στο αμερικανικό Κογκρέσο.

Περισσότερη ευθύνη για την Ευρώπη

Η πραγματική αλλαγή αφορά τον επιμερισμό των βαρών. Οι ΗΠΑ μειώνουν μέρος των συμβατικών στρατιωτικών τους δυνάμεων στην Ευρώπη, περιορίζοντας αριθμό μαχητικών αεροσκαφών, μη επανδρωμένων συστημάτων, ναυτικών μονάδων και μέσων υποστήριξης, ενώ παράλληλα διατηρούν τον πυρηνικό αποτρεπτικό τους ρόλο και τη θέση του Ανώτατου Συμμαχικού Διοικητή Ευρώπης (SACEUR).

Η στρατηγική είναι σαφής. Η Ευρώπη καλείται να αναλάβει το κύριο βάρος της συμβατικής άμυνάς της. Αυτό οδηγεί ήδη σε αναθεώρηση του Μοντέλου Δύναμης του ΝΑΤΟ, ώστε τα ευρωπαϊκά κράτη να καλύψουν μέρος των δυνατοτήτων που μέχρι σήμερα παρείχαν κυρίως οι Ηνωμένες Πολιτείες. Το αν αυτό επιτευχθεί είναι άλλο θέμα.

Οι αμυντικές δαπάνες 

Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, οι Σύμμαχοι είχαν δεσμευθεί να διαθέτουν το 2% του ΑΕΠ για άμυνα. Πλέον η Συμμαχία εισέρχεται σε νέα φάση. Ο νέος στόχος προβλέπει συνολικές δαπάνες 5% του ΑΕΠ έως το 2035, εκ των οποίων το 3,5% θα αφορά καθαρά στρατιωτικές δυνατότητες και το 1,5% κρίσιμες υποδομές, κυβερνοάμυνα, ανθεκτικότητα και αμυντική βιομηχανία. Η αύξηση αυτή αντικατοπτρίζει την κοινή εκτίμηση ότι η ευρωπαϊκή ασφάλεια εισέρχεται σε περίοδο μακροχρόνιας αντιπαράθεσης.

Το Ιράν ανέδειξε τις διαφωνίες μέσα στη Συμμαχία

Η κρίση με το Ιράν αποκάλυψε σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των συμμάχων. Ορισμένα κράτη παρείχαν διευκολύνσεις στις αμερικανικές επιχειρήσεις, άλλα αρνήθηκαν οποιαδήποτε συμμετοχή, ενώ αρκετές κυβερνήσεις διαμαρτυρήθηκαν ότι δεν συμμετείχαν ούτε στη λήψη των αποφάσεων ούτε στην ενημέρωση για την εξέλιξη των επιχειρήσεων. Επισημαίνεται ότι οι επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ και η εφαρμογή του Άρθρου 5 περιορίζονται στην περιοχή που προβλέπει η Συνθήκη της Ουάσιγκτον.

Διαπιστώσεις – Συμπεράσματα – Προτάσεις

Η Σύνοδος Κορυφής της Άγκυρας δεν αναμένεται να προκαλέσει θεαματικές ανατροπές στη στρατηγική του ΝΑΤΟ. Θα αποτελέσει όμως έναν ακόμη σταθμό στη μετάβαση της Συμμαχίας σε ένα νέο μοντέλο λειτουργίας, όπου η Ευρώπη αναλαμβάνει μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για τη συμβατική της άμυνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες επαναπροσδιορίζουν την παγκόσμια στρατηγική τους και η Τουρκία επιχειρεί να κεφαλαιοποιήσει τη γεωπολιτική της αξία.

Παράλληλα, γίνεται πλέον εμφανές ότι η Άγκυρα δεν επιδιώκει μόνο να παραμείνει ένας σημαντικός σύμμαχος, αλλά να αναδειχθεί σε βασικό διαμορφωτή των αποφάσεων της Συμμαχίας στην Ανατολική Μεσόγειο, τη Μαύρη Θάλασσα και τη Μέση Ανατολή.

Για την Ελλάδα, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι το περιεχόμενο μεμονωμένων παραγράφων της τελικής διακήρυξης ούτε οι δημόσιες δηλώσεις των ηγετών. Είναι εάν μέσα από τις αποφάσεις της Συνόδου ενισχύεται θεσμικά και επιχειρησιακά ο ρόλος της Τουρκίας σε βαθμό που να δημιουργεί μακροπρόθεσμο στρατηγικό πλεονέκτημα εις βάρος των ελληνικών συμφερόντων.

Ως Συντονιστής Αμυντικής Σχεδίασης στο Διεθνές Στρατιωτικό Επιτελείο (IMS) επί τριετία πιστεύω ακράδαντα ότι η ελληνική διπλωματία και η στρατιωτική ηγεσία οφείλουν να αξιολογούν όχι μόνο τις πολιτικές διακηρύξεις!  Αλλά πρωτίστως  τις αλλαγές στη Δομή Διοίκησης, στη Δομή Δυνάμεων, στα Περιφερειακά Στρατηγεία, στα Επιχειρησιακά Σχέδια και στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων του ΝΑΤΟ. Εκεί διαμορφώνονται οι πραγματικοί συσχετισμοί ισχύος.

Η Ελλάδα δεν έχει λόγο να αμφισβητεί τον ρόλο του ΝΑΤΟ ούτε να επιδιώκει συγκρούσεις εντός της Συμμαχίας. Η συμμετοχή μας είναι ένα γεωπολιτικό δεδομένο που αναμφίλεκτα μας ωφελεί. Έχουμε  όμως υποχρέωση να προασπίζουμε  σταθερά τα εθνικά μας συμφέροντα μας! Πρέπει η Ελλάδα να αποτρέπει κάθε θεσμική αναβάθμιση της Τουρκίας που μπορεί να μετατραπεί σε επιχειρησιακό πολλώ μάλλον  σε στρατηγικό πλεονέκτημα και να υπενθυμίζει προς κάθε κατεύθυνση ότι δεν μπορεί να αποτελεί πυλώνα σταθερότητας μια χώρα η οποία αμφισβητεί ευθέως την κυριαρχία κράτους-μέλους της Συμμαχίας, της Ελλάδας.

Το τελικό κείμενο της διακήρυξης θα είναι προϊόν συμβιβασμών. Όμως πίσω από τις διατυπώσεις θα αποτυπώνονται οι νέοι συσχετισμοί ισχύος που διαμορφώνονται τόσο μέσα στη Συμμαχία όσο και στο ευρύτερο διεθνές περιβάλλον. Οι συνέπειες  των αποφάσεών της Συνόδου Κορυφής είναι πιθανό να επηρεάζουν την αρχιτεκτονική ασφάλειας της περιοχής μας για πολλά χρόνια. Γι’ αυτό απαιτείται συνεχής επαγρύπνηση, σοβαρή στρατηγική ανάλυση και ενεργός ελληνική παρουσία σε όλα τα επίπεδα λήψης αποφάσεων της Συμμαχίας!

*Ο Αντιστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Λουκόπουλος είναι Γεωστρατηγικός Αναλυτής, με 3ετή θητεία στην Σχολή του ΝΑΤΟ στο Oberammergau στην Γερμανία ως καθηγητής και Διευθυντής του Τμήματος Στρατιωτικής Συνεργασίας  και με 3ετη επίσης θητεία ως Συντονιστής Αμυντικής Σχεδίασης στο Διεθνές Στρατιωτικό Επιτελείο (IMS) στο Αρχηγείο του ΝΑΤΟ στις Βρυξέλλες.