Καρκίνος: Αυξημένος ο κίνδυνος για πιλότους και αεροσυνοδούς – Τι ισχύει για τακτικούς ταξιδιώτες

Όταν μιλάμε για επαγγελματική έκθεση σε ακτινοβολία, το μυαλό πηγαίνει συνήθως σε πυρηνικούς σταθμούς, ακτινολογικά εργαστήρια ή χώρους όπου χρησιμοποιούνται ραδιενεργά υλικά. Μια νέα μελέτη, όμως, αναδεικνύει μια απρόσμενη επαγγελματική ομάδα: Τους πιλότους και τα μέλη πληρώματος καμπίνας αεροσκαφών.

Αναλύοντας περισσότερα από 12,7 εκατομμύρια πιστοποιητικά θανάτου στις ΗΠΑ για την περίοδο 2020-2024 και πάνω από 500 επαγγέλματα, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι θάνατοι από ορισμένους καρκίνους που έχουν συσχετιστεί με έκθεση σε ακτινοβολία ήταν αναλογικά συχνότεροι μεταξύ αεροσυνοδών και πιλότων σε σχέση ακόμη και με επαγγελματίες που εργάζονται με ραδιενεργά υλικά σε ιατρικά περιβάλλοντα.

Συγκεκριμένα, περίπου 6,9% των θανάτων μεταξύ μελών πληρώματος καμπίνας και 6,7% μεταξύ πιλότων αποδόθηκαν σε καρκίνους που η προηγούμενη βιβλιογραφία έχει συνδέσει με ακτινοβολία, όπως ο καρκίνος του μαστού, η λευχαιμία, οι όγκοι του εγκεφάλου, ο καρκίνος του προστάτη και το μελάνωμα.

Το εύρημα αποκτά μεγαλύτερο ενδιαφέρον επειδή το ίδιο μοτίβο δεν παρατηρήθηκε σε καρκίνους που δεν θεωρούνται σχετιζόμενοι με ακτινοβολία, ούτε σε μηχανικούς και τεχνικούς αεροσκαφών, οι οποίοι περνούν την επαγγελματική τους ζωή κοντά σε αεροπλάνα, αλλά παραμένουν στο έδαφος.

Η ακτινοβολία δεν προέρχεται από το αεροπλάνο

Η εξήγηση βρίσκεται ψηλά, στην ατμόσφαιρα. Η Γη «βομβαρδίζεται» διαρκώς από κοσμική ακτινοβολία, δηλαδή εξαιρετικά ενεργητικά σωματίδια που προέρχονται από το διάστημα. Στην επιφάνεια της Γης, η ατμόσφαιρα λειτουργεί σαν ένα τεράστιο προστατευτικό φίλτρο, απορροφώντας μεγάλο μέρος αυτής της ακτινοβολίας.

Όσο, όμως, ένα αεροσκάφος ανεβαίνει σε ύψος, τόσο μικραίνει το στρώμα της ατμόσφαιρας που βρίσκεται από πάνω του και αυξάνεται η έκθεση. Σε τυπικά ύψη εμπορικών πτήσεων, η δόση ακτινοβολίας εκτιμάται ότι περίπου διπλασιάζεται για κάθε επιπλέον 1.830 μέτρα υψομέτρου. Το μεταλλικό περίβλημα του αεροσκάφους παρέχει μόνο περιορισμένη προστασία απέναντι σε αυτά τα ιδιαίτερα ενεργητικά σωματίδια.

Η διαδρομή έχει σημασία

Το υψόμετρο δεν είναι ο μοναδικός παράγοντας. Ρόλο παίζει και το μαγνητικό πεδίο της Γης, το οποίο εκτρέπει μέρος των φορτισμένων σωματιδίων της κοσμικής ακτινοβολίας. Η προστασία αυτή είναι ισχυρότερη κοντά στον Ισημερινό και ασθενέστερη προς τους μαγνητικούς πόλους. Έτσι, μια πτήση σε μεγάλα βόρεια γεωγραφικά πλάτη μπορεί να συνεπάγεται μεγαλύτερη έκθεση από μια αντίστοιχη πτήση κοντά στον Ισημερινό.

Επιπλέον, τα επίπεδα κοσμικής ακτινοβολίας μεταβάλλονται ανάλογα με την ηλιακή δραστηριότητα. Επομένως, η συνολική δόση δεν εξαρτάται απλώς από τις ώρες που περνά κάποιος στον αέρα, αλλά και από το ύψος, τη γεωγραφική διαδρομή και τις εκάστοτε συνθήκες. Μετρήσεις σε εμπορικές πτήσεις έχουν καταγράψει δόσεις από μικρότερες του 1 microsievert έως και άνω των 60 microsievert ανά πτήση.

Σ’ έναν χαρακτηριστικό υπολογισμό, μια πτήση περίπου 9 ωρών από την Αθήνα στη Νέα Υόρκη εκτιμήθηκε ότι συνεπάγεται δόση περίπου 67 microsievert. Για έναν περιστασιακό ταξιδιώτη, η ποσότητα αυτή είναι μικρή. Για κάποιον, όμως, που πραγματοποιεί εκατοντάδες πτήσεις επί δεκαετίες, η εικόνα αλλάζει.

Γιατί το πλήρωμα θεωρείται εκτεθειμένο

Οι συγγραφείς της μελέτης εκτιμούν ότι πιλότοι και μέλη πληρώματος καμπίνας μπορεί να δέχονται περίπου 3 έως 6 millisievert κοσμικής ακτινοβολίας τον χρόνο. Για να γίνει πιο κατανοητό, συγκριτικά ένας επιβάτης που πραγματοποιεί 10 αεροπορικά ταξίδια μετ’ επιστροφής μεγάλων αποστάσεων μέσα στις ΗΠΑ θα συγκέντρωνε περίπου 0,4 millisievert ετησίως από τις πτήσεις. Η βασική διαφορά, επομένως, δεν είναι μια μεμονωμένη πτήση, αλλά η σωρευτική έκθεση. Από αυτή την άποψη, πιλότοι και αεροσυνοδοί μπορούν πράγματι να θεωρηθούν επαγγελματική ομάδα με σταθερή έκθεση σε ιονίζουσα ακτινοβολία.

Πώς συνδέεται η ακτινοβολία με τον καρκίνο

Η ιονίζουσα ακτινοβολία έχει αρκετή ενέργεια ώστε να απομακρύνει ηλεκτρόνια από άτομα και μόρια. Όταν αυτό συμβεί μέσα σ’ ένα κύτταρο, μπορεί να προκληθούν βλάβες σε βιολογικά μόρια, συμπεριλαμβανομένου του DNA. Τα κύτταρα διαθέτουν πολύπλοκους μηχανισμούς επιδιόρθωσης αυτών των βλαβών και, τις περισσότερες φορές, είτε διορθώνουν το πρόβλημα, είτε καταστρέφονται αν η βλάβη είναι σοβαρή. Κάποιες φορές, όμως, η επιδιόρθωση δεν είναι πλήρης και παραμένει μια μετάλλαξη. Η συσσώρευση τέτοιων γενετικών αλλοιώσεων αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς ανάπτυξης καρκίνου. Γι’ αυτό και η μακροχρόνια έκθεση σε ιονίζουσα ακτινοβολία θεωρείται, εδώ και δεκαετίες, παράγοντας αύξησης του κινδύνου ορισμένων μορφών καρκίνου.

Η μελέτη δεν αποδεικνύει αιτιώδη σχέση

Τα ευρήματα προκαλούν ενδιαφέρον, ωστόσο οι ερευνητές τονίζουν ότι δεν αποδεικνύουν πως η κοσμική ακτινοβολία προκάλεσε τους καρκίνους που καταγράφηκαν σε πιλότους και αεροσυνοδούς.

Οι επιστήμονες γνώριζαν το επάγγελμα των συμμετεχόντων από τα πιστοποιητικά θανάτου, αλλά δεν είχαν στοιχεία για το πόσα χρόνια εργάστηκαν σε πτήσεις, πόσες ώρες πετούσαν ετησίως, σε ποια δρομολόγια, σε ποια ύψη ή ποια ήταν η πραγματική σωρευτική δόση ακτινοβολίας για κάθε άτομο. Άλλοι παράγοντες θα μπορούσαν επίσης να επηρεάζουν τον κίνδυνο καρκίνου.

Επομένως, το εύρημα πρέπει να θεωρηθεί ισχυρή ένδειξη που δικαιολογεί περαιτέρω έρευνα και όχι απόδειξη ότι η εργασία σε πτήσεις προκαλεί καρκίνο.

Τι ισχύει για τους τακτικούς ταξιδιώτες;

Αυτό που, σύμφωνα με την παρούσα μελέτη, φαίνεται να έχει σημασία είναι η συνολική δόση ακτινοβολίας που συσσωρεύεται με τον χρόνο στον οργανισμό. Ένας άνθρωπος που πραγματοποιεί δεκάδες υπερατλαντικά ταξίδια κάθε χρόνο, ιδιαίτερα σε διαδρομές υψηλού γεωγραφικού πλάτους, θα δεχθεί αναπόφευκτα περισσότερη κοσμική ακτινοβολία από κάποιον που ταξιδεύει αεροπορικώς μία ή δύο φορές τον χρόνο.

Δεν υπάρχει, ωστόσο, ένας συγκεκριμένος αριθμός πτήσεων πέρα από τον οποίο το ταξίδι γίνεται ξαφνικά επικίνδυνο. Για τη συντριπτική πλειονότητα των επιβατών, η κοσμική ακτινοβολία δεν αποτελεί λόγο αποφυγής των αεροπορικών ταξιδιών.

Ωστόσο, η μελέτη επισημαίνει έναν αθέατο παράγοντα: Κάθε εμπορικό αεροσκάφος, ανεβαίνοντας σε ύψος δεκάδων χιλιάδων μέτρων, εισέρχεται σε ένα περιβάλλον ακτινοβολίας διαφορετικό από εκείνο της επιφάνειας της Γης. Για τον περιστασιακό επιβάτη, η επιπλέον έκθεση παραμένει μικρή. Για πιλότους και αεροσυνοδούς, όμως, οι μικρές αυτές δόσεις επαναλαμβάνονται με κάθε πτήση και χρόνο με τον χρόνο, γεγονός που καθιστά τη σωρευτική επαγγελματική έκθεση ένα ζήτημα που αξίζει μεγαλύτερη προσοχή.

ygeiamou.gr