Η ΕΕ σε κρίσιμο σταυροδρόμι

Η ΕΕ βρίσκεται σήμερα στην κρισιμότερη φάση από την εποχή της ιδρύσεώς της. Πρώτα απ’ όλα, είναι ο συνεχιζόμενος πόλεμος στην Ουκρανία μετά τη Ρωσική εισβολή στις 24 Φεβρουαρίου 2024, ο οποίος επηρεάζει αρνητικά και τα συμφέροντα της ΕΕ. Με μια πολιτική η οποία αφ’ ενός θα παραχωρούσε αυτονομία στους Ρωσόφωνους και αφ’ ετέρου θα απέκλειε την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, διασφαλίζοντας έτσι την ουδετερότητα της χώρας, ενδεχομένως οι εξελίξεις θα ήταν διαφορετικές. Με μια στιβαρή πολιτική ηγεσία στη Γερμανία, στη Γαλλία και στους Θεσμούς της ΕΕ, η Ρωσική εισβολή ενδεχομένως θα αποτρεπόταν.

Η κατάσταση δυσχεραίνεται από τη σοβαρή διχογνωμία που υπάρχει σήμερα στις σχέσεις μεταξύ των ΗΠΑ και της ΕΕ. Ο Πρόεδρος Τράμπ υπογράμμισε, μεταξύ άλλων, ότι ο πόλεμος αυτός δεν έπρεπε να αρχίσει ποτέ. Στη σημερινή συγκυρία ο Αμερικανός Πρόεδρος καταβάλλει προσπάθειες τερματισμού του πολέμου καλώντας την Ουκρανία να αποδεχθεί εδαφικές παραχωρήσεις. Πέραν τούτου, οι απαιτήσεις των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία δημιουργούν μια πολύ δύσκολη και περίπλοκη κατάσταση.
 
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου η ασφάλεια της Ευρώπης καλυπτόταν από τις ΗΠΑ. Επιπρόσθετα, και μεταξύ άλλων, υπήρχαν και οι συμφωνίες μεταξύ ΗΠΑ και Σοβιετικής Ένωσης για τα ζητήματα ασφαλείας και των σχέσεων Δύσης και Ανατολής. Στη σημερινή συγκυρία η ΕΕ θα πρέπει να αναλογισθεί το πλέγμα των σχέσεων της με τις ΗΠΑ, τη Ρωσία, την Κίνα καθώς και με άλλες δυνάμεις.

Η Τουρκία κατέχει από το 1974 το 37% του εδάφους της Κύπρου. Έκτοτε έχει προχωρήσει σε εποικισμό, εκμετάλλευση ελληνοκυπριακών περιουσιών και με σαρωτική διαφοροποίηση της πολιτισμικής ταυτότητας των κατεχομένων εδαφών. Ταυτόχρονα υφίσταται υβριδικός πόλεμος εις βάρος της Κυπριακής Δημοκρατίας σε διάφορα επίπεδα. Η Τουρκία επιδιώκει τον στρατηγικό έλεγχο ολόκληρης της Μεγαλόνησου. Η ΕΕ πρέπει να κατανοήσει ότι η κύρια διάσταση του Κυπριακού δεν είναι η διακοινοτική. Και ούτε μπορεί να παραμείνει θεατής. Με βάση την αρχή της αναλογικότητας και λαμβάνοντας υπ’ όψιν τη στάση της έναντι της Ρωσίας, η πολιτική της Ένωσης έναντι της Τουρκίας θα έπρεπε να ήταν διαφορετική.
Παρά τις εξαγγελίες η Ένωση απέχει πολύ από το να καταστεί μια πρωταγωνιστική δύναμη παγκόσμιας εμβέλειας. Οι υψηλοί στόχοι δεν επιτυγχάνονται μόνο με διακηρύξεις και εξαγγελία προθέσεων. Απαιτείται όραμα, πραγματισμός καθώς και μια στάση που λαμβάνει υπ’ όψιν τόσο το Διεθνές Δίκαιο όσο και τη Ρεαλπολιτίκ.

Ενώ σήμερα η ΕΕ αποδίδει τεράστια σημασία στην ανταγωνιστικότητα υφίστανται δεδομένα που υποσκάπτουν την υλοποίηση αυτού του στόχου. Στην Ένωση υπάρχουν σήμερα κατά μέσο όρο ψηλότερες τιμές ενέργειας απ’ αυτές στις ΗΠΑ, την Κίνα, τη Ρωσία, την Ινδία, την Ιαπωνία και την Τουρκία. Αρκετοί αναλυτές έχουν ήδη αναφερθεί στον κίνδυνο της αποβιομηχανοποίησης της Γερμανίας και άλλων χωρών. Για χρόνια τώρα η ΕΕ σχεδιάζει την πράσινη μετάβαση. Υπήρχαν προειδοποιήσεις ότι με τον τρόπο που έγινε ο σχεδιασμός το κόστος θα ήταν πολύ υψηλό. Εκ των υστέρων αυτό γίνεται αντιληπτό. Πρέπει να γίνουν οι ανάλογες αναπροσαρμογές άμεσα. Επιπρόσθετα, η ΕΕ θα πρέπει να αξιολογήσει πως μειώνεται η γραφειοκρατία χωρίς να δημιουργούνται οποιεσδήποτε επιπτώσεις στο απαραίτητο νομικό πλαίσιο.

Στην ΕΕ υφίσταται επίσης σήμερα ένας προβληματισμός για την περαιτέρω διεύρυνσή της. Οι σχεδιασμοί αυτοί έχουν ως βασικό κριτήριο γεωπολιτικά δεδομένα. Δεν υπάρχει όμως μια ολοκληρωμένη αξιολόγηση της κατάστασης και ακριβής προσδιορισμός τυχόν αρνητικών παράπλευρων επιπτώσεων.

Υπάρχει επίσης ανησυχία για το γεγονός ότι σε πολλές χώρες της ΕΕ υπάρχουν ισχυρά ρεύματα Ευρωσκεπτικισμού τα οποία εν μέρει οδηγούν σε ακραίες πολιτικές τάσεις. Σημειώνεται, μεταξύ άλλων, ότι το υφιστάμενο κοινωνικοοικονομικό μοντέλο της Ένωσης έχει οδηγήσει στην αύξηση της ανισότητας. Επιπρόσθετα, οι νεότερες γενιές αντιμετωπίζουν δυσκολίες όπως η εξασφάλιση στέγης και η εξεύρεση εργασίας με ικανοποιητικούς όρους απασχόλησης.

Θα ήταν μεγάλη παράληψη να μην αναφερθώ στα μεταναστευτικά ζητήματα. Η ΕΕ ήταν/είναι εν πολλοίς απούσα από τα τεκταινόμενα στη Μέση Ανατολή. Με μια ενεργητική πολιτική – proactive policy – ενδεχομένως τα δεδομένα θα ήταν διαφορετικά. Έστω και τώρα η Ένωση καλείται να προχωρήσει με μια ολοκληρωμένη πολιτική προς τη σταθεροποίηση της περιοχής. Η Κύπρος παρά το μικρό της μέγεθος έχει τη δυνατότητα να συμβάλει θετικά προς αυτή την κατεύθυνση.

Εν κατακλείδι, υπογραμμίζεται ότι είναι σημαντικό όπως η ΕΕ προχωρήσει στην αντιμετώπιση των πολλαπλών προκλήσεων με πραγματισμό, συνέπεια και αποφασιστικότητα. Το διακύβευμα είναι τεράστιο: είναι η θέση της ΕΕ στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, η δημοκρατία, η ασφάλεια, καθώς και η ευημερία των πολιτών της.
 
* Ο Καθηγητής Ανδρέας Θεοφάνους είναι Πρόεδρος του Κυπριακού Κέντρου Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων το οποίο είναι διασυνδεδεμένο με το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Είναι επίσης Συνεργαζόμενος Υποψήφιος Βουλευτής στην Επαρχία Λευκωσίας με το Κίνημα Οικολόγων – Συνεργασία Πολιτών.