Η γεωπολιτική σημασία της νότιας Κρήτης στο τέλος του Β’ Π.Π. και ειδικότερα της Ιεράπετρας και του Τυμπακίου (Γ’ Μέρος)

 (Γ μέρος)

Στο αεροδρόμιο Τυμπακίου εργάζονταν, καθημερινά επί δύο χρόνια, 3.500 εργάτες. Από τα 1312 σπίτια του Τυμπακίου άφησαν ανέπαφα μόνο 74, κατά πλειοψηφία δίπατα και από τον Κόκκινο Πύργο άφησαν μόνο έξι σπίτια. Οι πέτρες των υπολοίπων σπιτιών που κατεδαφίστηκαν χρησιμοποιήθηκαν ως υπόστρωμα του αεροδρομίου. Όπως, επίσης, εκ θεμελίων αποξηλώθηκε και ο βυζαντινός πύργος που ήταν κατασκευασμένος από κόκκινα τούβλα και, πριν την κατοχή, σωζόταν μέχρι το ύψος των 6μ. Στην είσοδο της λίμνης της Καταλυκής, στην περιοχή του Κόκκινου Πύργου, υπήρχαν τα ερείπια ενετικού κάστρου (κοντά στο σημερινό τριγωνομετρικό της ΓΥΣ) που αποτελούσε το παλαιό λιμάνι του Κόκκινου Πύργου. Οι πέτρες των ερειπίων των αρχαίων οικισμών και κάστρων ■ ελληνορωμαϊκού, βυζαντινού και ενετικού - έγιναν το υπόστρωμα για το αεροδρόμιο Τυμπακίου. Μετά την κατοχή, η λίμνη της Καταλυκής ήταν πηγή αλατιού για τους κατοίκους του Τυμπακίου.

Στις 2 Ιουνίου 1943 οι σύμμαχοι βομβάρδισαν (ήταν ο μεγαλύτερος βομβαρδισμός) το αεροδρόμιο Τυμπακίου με μεγάλες απώλειες Γερμανών και Ιταλών. Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και εργάτες. Λέγεται, μάλιστα, ότι στις αρχές του πολέμου, καθώς ήθελαν να καταστρέψουν το πρόχειρο αεροδρόμιο των Άγγλων, στην ίδια θέση με το γερμανικό και αργότερα το Νατοϊκό, μια βόμβα διαδραμάτισε και το λιμάνι της Ιεράπετρας για τη νότια Κρήτη. Ταυτόχρονα ενισχύονται τα στρατιωτικά νοσοκομεία, όπως της Αγίας Βαρβάρας.
Με τον φόβο της επίθεσης των συμμαχικών δυνάμεων στην Κρήτη μεταφέρονται επιπρόσθετες γερμανικές δυνάμεις στο νησί, προκειμένου να ενισχυθεί η αμυντική γραμμή στήριξης, με φυσικό επακόλουθο να αδυνατήσουν τα αμυντικά, γερμανικό, οχυρωματικά έργα σε άλλα μέρη της Ευρώπης, όπως στη Σικελία, όπου κι έγινε η απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων. Έτσι, η συμβολή της Κρήτης στο τέλος του πολέμου ήταν πολύ σημαντική, ίσως και από τις σημαντικότερες σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Το τίμημα αυτό ήταν, όμως, βαρύ για τον άμαχο πληθυσμό της Κρήτης που το πλήρωσε με «ποτάμια αίματος» αθώων πολιτών, ολοκαυτώματα (Βιάννου, κ.α) και καταστροφές σε σπίτια και σε χωριά.

Κατά το τέλος του πολέμου, οι γερμανικές δυνάμεις βαρβαρίζουν ξανά το Τυμπάκι και τον χώρο του αεροδρομίου και το καταστρέφουν. Οι συμμαχικές δυνάμεις διέδιδαν, μέσω των μυστικών υπηρεσιών, ότι η απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων από τη Μέση Ανατολή προς την Ευρώπη θα γίνει από τον κόλπο της Μεσαράς. Τα γερμανικά στρατεύματα τοποθετήθηκαν κοντά στο στενό της Φαιστού, περιμένοντας την απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων από τον κόλπο της Μεσαράς. Το ίδιο είχε γίνει και σε άλλα μέρη της Ευρώπης. Ενώ η απόβαση είχε προγραμματιστεί από άλλα σημεία της Ευρώπης.

Οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής κατασκεύασαν μεγάλη τάφρο, 6014μ., από τον λόφο του Καλαμακίου μέχρι τον Κόκκινο Πύργο, μέσα στην οποία ανοίχτηκαν 85 μεγάλοι λάκκοι - πυροδοτώντας αντίστοιχες βόμβες. Ανάμεσά τους άνοιγαν χαντάκι μεγάλου βάθους που γέμιζε νερό. Οι λάκκοι αυτοί, μαζί με το κανάλι, γέμισαν θαλασσινό νερό και μέσα σε αυτό βρήκαν τροφή κέφαλοι, καβούρια και χέλια που αποτέλεσαν, μετά την κατοχή, τροφή για τους ταλαιπωρημένους και βασανισμένους κατοίκους του Τυμπακίου. Όταν επέστρεψαν στο χωριό τους οι Τυμπακιανοί δε μπορούσαν να βρουν ούτε τα θεμέλια των σπιτιών τους αλλά ούτε και τα σύνορα των χωραφιών τους λόγω της μεγάλης καταστροφής που είχε γίνει από τις κατοχικές δυνάμεις.

Οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής βομβαρδίζοντας το αεροδρόμιο Τυμπακίου και το Τυμπάκι, με πάνω 240 βόμβες, τα κατέστρεψαν ολοσχερώς. Οχυρώνοντας ταυτόχρονα τα βουνά από τη Φαιστό ως το Καλαμάκι και από τον Κομμό ως και βορείως του αεροδρομίου, ενίσχυσαν την πολεμική γραμμή του στρατοπέδου Κόκκινου Πύργου, του στρατοπέδου του Κλήματος, αλλά και του χωριού Λαγολίου και του χωριού Βώρων.
Ενίσχυσαν τη γραμμή του στενού της Φαιστού, όπου είχαν κτίσει, από την αρχή της κατοχής, τείχος μήκους 360μ., το οποίο ένωνε τον Γεροπόταμο με το Βωριανό Χάνι, πλάτους 3μ. και ύψους 3μ., επίσης. Στην άνω επιφάνεια του τείχους στο κέντρο, ήταν ψηλότερο, ώστε να έχει κλίση και προς την ανατολική και προς τη δυτική πλευρά. Σώζεται, μέχρι τώρα, τμήμα του, το οποίο βρίσκεται κοντά στον Γεροπόταμο. Έφερνε, επίσης, και δύο πλάγιους τοίχους με ΒΔ κατεύθυνση, οι οποίοι ακουμπούσαν στο κεντρικό τείχος, στα νότια, μήκους 100μ. και στα βόρεια, μήκους 200μ. 

Τα φυλάκια της Βιάννου, από πλευράς πολεμικού σχεδιασμού, ήταν ασθενέστερα λόγω της γεωμορφολογίας της περιοχής και βρίσκονταν ανάμεσα στα στρατόπεδα του αεροδρομίου Καστελιού και των στρατοπέδων της Ιεράπετρας και της Μεσαράς. Τα γερμανικά φυλάκια της Βιάννου ήταν: του χωριού Βιάννου, της Σύμης και της Άρβης. Η Βιάννος, επίσης, εθεωρείτο καταφύγιο ανταρτών. Και πριν το ολοκαύτωμα, ομάδα ανταρτών είχε σκοτώσει γερμανούς στρατιώτες

.
Ο Γερμανός στρατηγός, Δ/της Φρουρίου Κρήτης, Μύλλερ, σε διαταγή του προς τις στρατιωτικές δυνάμεις που εστάλησαν στη Βιάννο, αναφέρει: «Καταστρέφετε την επαρχία Βιάννου, εκτελέσετε πάραυτα, χωρίς διαδικασία, τους άρρενες που είναι πάνω από 16 ετών και όλους όσους συλλαμβάνονται στην ύπαιθρο, ανεξαρτήτως φύλου και ηλικίας». Ακολούθησαν αντίποινα προς τον άμαχο πληθυσμό. Στις ομαδικές εκτελέσεις, που έγιναν από τις 14 έως τις 16 Σεπτέμβρη, 401 κάτοικοι της περιοχής έχασαν τη ζωή τους και 980 κατοικίες, σε δέκα χωριά, καταστράφηκαν. Σε δεκάδες ανέρχονται οι τόποι, όπου έγιναν οι ομαδικές εκτελέσεις, στα χωριά και στις αγροτικές περιφέρειες της Επαρχίας Βιάννου και στα γειτονικά της επαρχίας Ιεράπετρας.

Το ολοκαύτωμα της Βιάννου, του άμαχου πληθυσμού, και των χωριών της κεντρικής Κρήτης, από όπου πέρασαν οι απαγωγείς του στρατηγού Κράιμπερ, έγινε, γιατί οι Γερμανοί ήθελαν να στείλουν ένα ισχυρό μήνυμα με αποδέκτες τους αντάρτες και τους συμμάχους: στην οχύρωση της φρουρίου της Κρήτης δεν υπάρχουν πολεμικά, οργανωτικά κι αμυντικά κενά. Η στάση των γερμανικών δυνάμεων κατοχής, μετά την απαγωγή του Γερμανού στρατηγού Κράιμπερ, έγινε σκληρή απέναντι στον ντόπιο πληθυσμό.

Το μοναδικό ναυτικό λιμάνι της νότιας Κρήτης, αυτό της Ιεράπετρας ενισχύεται, για να έχει τον πλήρη θαλάσσιο έλεγχο της νότιας Κρήτης σε περίπτωση απόβασης των συμμαχικών δυνάμεων από την Αφρική. Ανατολικά της Ιεράπετρας, στην περιοχή Μεγάλη Παραλία, είχε κατασκευαστεί χωμάτινο αεροδρόμιο. Η αμυντική γραμμή των γερμανικών στρατευμάτων στη ναυτική βάση, στην περιοχή «Καλλιθέα», όπου βρισκόταν η κύρια βάση τους και στην περιοχή «Περιστεράς», ήταν ισχυρή. Οι ιταλικές δυνάμεις και οι οχυρώσεις τους είχαν τοποθετηθεί ανάμεσα στην παραλία και στη ναυτική βάση της Καλλιθέας, ώστε, εάν γινόταν η υποτιθέμενη απόβαση των συμμάχων, να ήταν οι πρώτοι που θα τους αντιμετώπιζαν. Είχαν τοποθετηθεί στην πρώτη γραμμή αμύνης γιατί οι γερμανικές δυνάμεις δεν τους είχαν εμπιστοσύνη. Την ίδια περίπου τοποθέτηση των ιταλικών δυνάμεων παρατηρούμε και στην περιοχή του Τυμπακίου αλλά και σε άλλα μέρη της Κρήτης, στο τέλος του πολέμου, προκειμένου να ελέγχονται καλύτερα από τα γερμανικά στρατεύματα.
Στη ναυτική βάση της Καλλιθέας, οι θέσεις των πυροβόλων όπλων ήταν κατασκευασμένες από μπετόν και τα πυροβόλα αυτά ήταν στραμμένα προς τη θάλασσα του κόλπου της Ιεράπετρας. Κατά το τέλος του πολέμου, περιμένοντας την απόβαση των συμμαχικών δυνάμεων, οι ιταλικές δυνάμεις τοποθετήθηκαν στην παραλία του κόλπου της Ιεράπετρας και οι γερμανικές δυνάμεις οργανώθηκαν αμυντικά στους μικρούς λόφους στην ενδοχώρα του κόλπου, ενισχύοντας το παραλιακό μέτωπο με νάρκες και το θαλάσσιο μέτωπο με νάρκες θαλάσσης Χαρτογράφηση της Κρήτης και προπαγάνδα μέσα από την τέχνη .
0 όρος προπαγάνδα είναι νεολατινικής προέλευσης και αφορά στη διάδοση της χριστιανικής, καθολικής πίστης. Σε μεταγενέστερες περιόδους, ιδίως κατά τον 19ο αιώνα, ο όρος χρησιμοποιήθηκε, για να περιγράφει αντίστοιχα φαινόμενα στο πεδίο της πολιτικής. Οι τεχνικές της προπαγάνδας τυποποιήθηκαν για πρώτη φορά και εφαρμόστηκαν με τεχνικό και επιστημονικό τρόπο από Αμερικανούς κατά τον Α ‘Παγκόσμιο Πόλεμο. Η προπαγάνδα συνδέεται και με την ευρύτερη έννοια της στρατηγικής εξαπάτησης. Η προπαγάνδα αξιοποιεί, επίσης, ιδιαίτερα την εικόνα, καθώς η οπτική εντύπωση συνιστά, μεταξύ των αισθητικών ερεθισμάτων, την κυρίαρχη επιρροή στο ανθρώπινο υποσυνείδητο.

Η προπαγάνδα των κατοχικών δυνάμεων είχε επικεντρωθεί και στην τέχνη, στη ζωγραφική, στην κατασκευή αγαλμάτων από ψημένο πηλό (της Παναγίας, διαφόρων αγίων, κλπ) αλλά και μικρών, πέτρινων αγαλμάτων, αντιγράφοντας την ελληνορωμαϊκή τέχνη. Ως προς τη ζωγραφική, ενώ στην αρχή της κατοχής ζωγράφιζαν τοπία γερμανικά, στο τέλος του πολέμου υπήρχαν ζωγραφιές από αρχαία μνημεία, όπως η Ακρόπολη, τοπία κρητικά, ζωγραφιά ερωτευμένου Γερμανού και Γερμανίδας ντυμένων με την κρητική ενδυμασία, κλπ. Παρουσιάστηκαν, επίσης, και θεατρικές παραστάσεις στο αρχαίο θέατρο της Φαιστού, πριν το τέλος του πολέμου και οι Γερμανοί ηθοποιοί ήταν ντυμένοι ως αρχαίοι Έλληνες. Στους τοίχους, πάνω στο επίχρισμα των πετρόκτιστων σπιτιών που διέμεναν οι αξιωματούχοι ή ήταν χώροι αναψυχής, χώροι συγκέντρωσης επισήμων, κλπ βρέθηκαν ζωγραφιές τοπίων, ιπποτών του Μεσαίωνα, κάστρων μεσαιωνικών, σκηνών ερωτικών, σκηνών διασκέδασης, σκηνών ρομαντικών και ζωγραφιές εμπνευσμένες από την αρχαία Ελλάδα κλπ .
Από τους χάρτες που έχουν βρεθεί, μέχρι σήμερα, οι γερμανικές δυνάμεις κατοχής είχαν προβεί στις εξής εκδόσεις χαρτών.
1.    Πρώτη έκδοση: γερμανική γλώσσα (έκδοση 1940, πριν τον πόλεμο).
2.    Δεύτερη έκδοση: γερμανική γλώσσα (έκδοση 1941).
3.    Τρίτη έκδοση: γερμανική γλώσσα (έκδοση 1942).
4.    Τέταρτη έκδοση: γερμανική γλώσσα (έκδοση 1943).
5.    Πέμπτη έκδοση: ελληνική και γερμανική γλώσσα (έκδοση 1944).
Η τελευταία, μάλιστα, έκδοση ήταν από φύλλα χαρτών της Μέσης Ανατολής και λόγω οικονομίας αυτά επαναχρησιμοποιήθηκαν, για να εκδοθούν οι χάρτες της Κρήτης, κατά την περίοδο που είχαν ανοίξει το μέτωπο με τη Ρωσία.
Όπως όλα δείχνουν, ήθελαν να διατηρήσουν τον έλεγχο της Κρήτης και, όταν θα είχαν «τελειώσει» με τη Ρωσία, να στραφούν κατά της Μέσης Ανατολής χρησιμοποιώντας την Κρήτη.

Επίλογος.
Η Κρήτη, πολεμώντας, στήριξε τους συμμάχους μας ενάντια στον φασισμό και στον ναζισμό μέχρι το τέλος του πολέμου. «Ποτάμια αίματος» πότισαν τη δοξασμένη γη της Κρήτης. Οι αρχηγοί των ανταρτών, για να κάνουν πιστευτή την πληροφορία ότι η απόβαση των συμμάχων θα γίνει από την Αίγυπτο, εκτελώντας τις εντολές των συμμαχικών δυνάμεων, πλήθαιναν τις δολιοφθορές στο νησί. Αποκορύφωση των αντιστασιακών δράσεων ήταν και η απαγωγή του Καίπερ. Οι κατοχικές δυνάμεις αντελήφθησαν ότι ο τοπικός πληθυσμός συμπαθούσε περισσότερο τους συμμάχους από τις φασιστικές δυνάμεις κατοχής. Αντιλαμβανόμενοι τα στρατιωτικά, αμυντικά κενά κατέστρεψαν, ισοπέδωσαν ολόκληρα χωριά κι εκτέλεσαν άμαχο πληθυσμό, εφευρίσκοντας διάφορα, κάθε φορά, ηθικό άλλοθι για τα εγκλήματα πολέμου κατά αμάχου πληθυσμού. Τα εγκλήματα αυτά είχαν ως στόχο να αποσυντονίσουν και να μηδενίσουν την αντίσταση του πληθυσμού εναντίον τους. Με τις ολοκληρωτικές καταστροφές των χωριών και τις σφαγές του κρητικού πληθυσμού δε θα υπήρχε εσωτερικός εχθρός στο νησί. Κατά αυτόν τον τρόπο θα οργανωνόταν καλύτερα η αμυντική γραμμή της Κρήτης, πριν την υποτιθέμενη απόβαση των συμμάχων από την Αίγυπτο. 

Στη Βιάννο υπήρχαν τρία απλά, γερμανικά φυλάκια και στην περιοχή αυτή δρούσαν οι αντάρτες, δηλαδή δεν υπήρχε ισχυρή, γερμανική, αμυντική γραμμή. Η περιοχή της Βιάννου βρισκόταν ανάμεσα στην ισχυρή, γερμανική, ναυτική βάση της Ιεράπετρας και της περιοχής του Τυμπακίου με τις πέντε βάσεις πυροβολικού, δηλαδή υπήρχε κενό αμυντικής οχύρωσης και για αυτόν τον λόγο έγινε και το ολοκαύτωμα της Βιάννου. Η Κρήτη διαδραμάτισε και συνέβαλε πολλαπλά στη νίκη των συμμαχικών δυνάμεων κατά του ναζισμού στο τέλος του πολέμου.
Οι γερμανο - ιταλικές οχυρώσεις στο νησί τεκμηριώνουν τις βιαιότητες, τις καταστροφές, τις σφαγές, τις αγγαρείες, τα βάσανα, τις ταλαιπωρίες, την πείνα, τα ολοκαυτώματα και πρέπει να τύχουν προστασίας και μελέτης από τους ιστορικούς και ειδικούς επιστήμονες. Γιατί οι κατοχικές οχυρώσεις είναι και αυτές κομμάτι από την ιστορία του τόπου μας.
Η 8η Μαίου 1945, με την άνευ όρων συνθηκολόγηση της γερμανικής Βέρμαχτ, αποτελεί την καταληκτήρια ημερομηνία του τέλους του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Το τέλος, όμως, δεν έφερε παντού την ειρήνη. Μόλις τελείωσε ο πόλεμος καλλιεργήθηκαν κομματικές εντάσεις με επακόλουθο τον Εμφύλιο Πόλεμο στην Ελλάδα.

Ο Εμφύλιος Πόλεμος , κατά τη γνώμη μου, ξεκίνησε γύρω στο 1943 από τις μυστικές υπηρεσίες των συμμαχικών δυνάμεων με γνώμονα το ερώτημα: ποιος θα είχε το γεωπολιτικό έλεγχο και σε ποιά ζώνη επιρροής θα κατατασσόταν η Ελλάδα. Κάποιες αντάρτικες ομάδες κυνηγούσαν ή απομόνωναν ή αντιμετώπιζαν με ψυχρότητα πολίτες που ανήκαν στο κομμουνιστικό κόμμα (στο χωρίο Πανασσό, για παράδειγμα, το 1943, πήρε φωτιά από αντάρτικη ομάδα το παντοπωλείο πολίτη που ανήκε στο κομμουνιστικό κόμμα).
Μόλις τελείωσε ο πόλεμος ωστόσο, εμπνευσμένοι πολίτες σε αρκετά χωριά της Κρήτης αντιλήφθηκαν τον κίνδυνο του εμφυλίου και κάλεσαν τους συγχωριανούς τους να υπογράψουν πολιτικό σύμφωνο συμφιλίωσης, ώστε κανείς, από εκείνη τη στιγμή και ύστερα, να μη διώκεται για τα πολιτικά του φρονήματα (π.χ έγγραφο 1: σύμφωνο συμφιλίωσης του Σοκαρά από το προσωπικό αρχείο του Σήφη Κοσόγλου). Σε αυτούς τους πεφωτισμένους ανθρώπους κατά ένα μεγάλο μέρος οφείλουμε τη μη πραγματοποίηση εμφύλιου πολέμου στην Κρήτη.
Πρόταση.

Πρέπει να κηρυχθούν ως μνημεία νεότερης πολιτιστικής κληρονομιάς - πολέμου και μνήμης κατά του πολέμου - και να συνδεθούν με διαδρομές με τα μαρτυρικά χωριά της Κρήτης οι κατοχικές γερμανό - ιταλικές οχυρώσεις με αντίληψη της ολιστικής προσέγγισης της ιστορίας της Κρήτης κατά την Κατοχή.
Η διατήρηση των γερμανικών - ιταλικών οχυρώσεων θα έχει στόχο την ενίσχυση της ιστορικής μνήμης που θα βοηθήσει στον πνευματικό, κοινωνικό, πολιτικό, πολιτιστικό, εθνικό και διακρατικό τομέα να καλλιεργηθεί το πνεύμα του γόνιμου διεθνισμού και να συνειδητοποιηθεί η αξία της ειρήνης και η απαξία του πολέμου. Γιατί όταν ένας λαός σβήνει και καταστρέφει την ιστορία του την ξαναζεί.
Σωζόμενα στρατόπεδα μέχρι σήμερα είναι αυτό της πυροβολαρχίας Ασφεντίλια των Πιτσιδίων και της ναυτικής βάσης της Ιεράπετρας με χώρους καζίνο, στρατώνες, διοικητήρια, κουζίνα, εστιατόρια, υπόγεια καταφύγια, σκοπιές, σωζόμενες ζωγραφιές, δεξαμενή νερού, και άλλες εγκαταστάσεις. Τα στρατόπεδα αυτά σώθηκαν, γιατί δεν πυροκροτήθηκαν τα εκρηκτικά που είχαν τοποθετήσει οι Γερμανοί φεύγοντας για τη Σούδα των Χανιών, στο τέλος του Πολέμου. Τα υπόλοιπα στρατόπεδα στην Κρήτη έχουν καταστραφεί και σώζονται μόνο κάποια από τα οχυρωματικά έργα τους. Τα κατάστρεφαν για να μην πέσουν στα χέρια των συμμάχων.

*Ο Μιχαλης Σπυριδακης ειναι Ψηφιακός χαρτογράφος, περιβαλλοντολόγος και ειδικός στα γεωχωρικα δεδομένα

Διαβάστε επισης:

Η γεωπολιτική σημασία της νότιας Κρήτης στο τέλος του Β’ Π.Π. και ειδικότερα της Ιεράπετρας και του Τυμπακίου (Α’ Μέρος)

Η γεωπολιτική σημασία της νότιας Κρήτης στο τέλος του Β’ Π.Π. και ειδικότερα της Ιεράπετρας και του Τυμπακίου (Β’ Μέρος)