Η άγνωστη και εντυπωσιακή ιστορία του περίφημου Συλλόγου των Αθηναίων και του Αθηναϊκού Μουσείου!

Με έτος ιδρύσεως το 1895, με πρωτοβουλία του καθηγητή Ευάγγελου Μουστάκα (1860-1943) για τη «σύσφιξη δεσμών φιλίας και αλληλεγγύης μεταξύ των Αθηναίων», ο Σύλλογος των Αθηναίων βραβεύεται το 1989 από την Ακαδημία Αθηνών για την πλούσια παρουσία του στην ιστορική διαδρομή της πρωτεύουσας.

Οι ευγενείς σκοποί του περιλαμβάνουν την έρευνα και την μελέτη της ιστορίας των Αθηνών, την συνεργασία με ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα, την προστασία των μνημείων και του περιβάλλοντος, καθώς και τη διαρκή συμπαράσταση στα προβλήματα της πόλης και των κατοίκων της.

Η αρχική ονομασία που δόθηκε από τον καθηγητή Ευάγγελο Μουστάκα ήταν «Αθηναϊκός Σύλλογος». Αργότερα μετονομάσθηκε σε «Σύλλογος των Αθηναίων» και μέσω αυτού, ο καθηγητής επιθυμούσε να εκφράσει την αγάπη του για την Αθήνα, την ιστορία και τις παραδόσεις της δοξασμένης πολιτείας, την ανάγκη ανάπτυξης μηχανισμών αλληλεγγύης, την εξάπλωση των Γραμμάτων και των Τεχνών.

Το όραμά του ήταν η δημιουργία μιας φιλαθηναϊκής κοιτίδας, η οποία θα αναλάμβανε το ρόλο του θεματοφύλακα της Αθηναϊκής ιδεολογίας και την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και του φυσικού περιβάλλοντος.

Με πρωτοβουλία του καθηγητή, 22 Οκτωβρίου 1895, περίπου τριακόσιοι γηγενείς Αθηναίοι, συγκεντρώθηκαν στο Δημαρχείο Αθηνών και μυήθηκαν στο όραμά του. Οι επικείμενοι Ολυμπιακοί Αγώνες, η πολεοδομική και οικονομική ανάπτυξη, η εξάπλωση εκπαιδευτικών μηχανισμών και οι εθνικές και πολιτισμικές ανησυχίες βρέθηκαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του Συλλόγου που γεννήθηκε εκείνο το βράδυ.

Η προεδρία του Συλλόγου ανατέθηκε σε πρόσωπο – σύμβολο, τον σεβαστό Στρατηγό Ιωάννη Λέκκα, ενώ ο καθηγητής Ευάγγελος Μουστάκας κράτησε για τον εαυτό του τον ρόλο του Γενικού Γραμματέα, θέση την οποία θα διατηρήσει επί ένα τέταρτο του αιώνα περίπου (1895-1921) πριν αναλάβει την Προεδρία επί μία ενδεκαετία (1921-1932). Ήταν ο ιδεολογικός στυλοβάτης του «Συλλόγου των Αθηναίων» επί τέσσερις δεκαετίες. Νουνεχής, υπομονετικός, ευπατρίδης, ψύχραιμος αφιέρωσε την ζωή του στην πόλη που υπεραγαπούσε και η Εθνική προσφορά του ήταν σημαντική. Την δεκαετία 1912-1922 κάλεσε σε πραγματική «επιστράτευση» τους Αθηναίους, οργάνωνε εμψυχωτικές ομιλίες, εράνους, αποστολή ειδών πρώτης ανάγκης στα μέτωπα, φρόντιζε για την περίθαλψη των τραυματιών που επέστρεφαν στην Αθήνα, ενώ οι περισσότερες γυναίκες του Συλλόγου συμμετείχαν οργανωμένα ως αδελφές νοσοκόμες στα νοσοκομεία που συστήθηκαν στην πρωτεύουσα.

Ανάμεσά στους προεδρεύοντες του Συλλόγου ονόματα με ιστορία, όπως οι απόγονοι αγωνιστών του 1821, ο Λάμπρος Καλλιφρονάς, Έλληνας πολιτικός, υπουργός και δήμαρχος Αθηναίων την περίιοδο των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896, ο δικηγόρος Δημήτριος Σκουζές, γόνος παλαιάς αρχοντικής αθηναϊκής οικογένειας που διετέλεσε δήμαρχος Αθηναίων και ο Δημήτριος Γέροντας, ένας από τους γνωστότερους ερευνητές της αθηναϊκής Ιστορίας που καταγόταν από παλαιά αρχοντική οικογένεια της Αθήνας η οποία κατά την Τουρκοκρατία είχε αναδείξει δημογέροντες της πόλης. 

Mιλήσαμε για τον Σύλλογο και την ιστορία του, για το όραμα που συνεχίζεται, με τον Ελευθερίο Σκιαδά, Προέδρο του «Συλλόγου των Αθηναίων»:

«Ανοίξαμε το «θησαυροφυλάκιο μνήμης» του παλαιότερου Συλλόγου γηγενών της πρωτεύουσας. Ένα θησαυροφυλάκιο που αποκαλύπτει τη ζωή στην Αθήνα τους δύο τελευταίους αιώνες. Έχοντας αρωγούς μόνον τα μέλη μας. Προπαντός δε τους απογόνους του ιδρυτή, κυρίως δε τον Ευάγγελο Στασινόπουλο και την οικογένεια Σκουζέ. Εκατοντάδες τεκμήρια και αρχεία οικογενειών μας καλούν να απολαύσουμε τα περασμένα για να προγραμματίσουμε τα μελλούμενα. Οπωσδήποτε η αρχαιότητα συναρπάζει. Το ίδιο όμως συναρπάζει και η νεότερη ιστορία, με την Αθήνα να κυριαρχεί και να πρωτοπορεί. Περπατώντας στους δρόμους, στις πλατείες και στους λόφους, βλέποντας τα κτίρια και συναντώντας τους ανθρώπους της, διαθέτουμε ένα πανόραμα της σύγχρονης Ελλάδας. Πανόραμα γεμάτο ανθρώπινες ιστορίες, συγκινητικές και διδακτικές. Συναντάμε λοιπόν, στο Αθηναϊκό Μουσείο και το Εντευκτήριο του «Συλλόγου των Αθηναίων», την άγνωστη» Αθήνα, την πρωτεύουσα που δεν γνωρίζουμε.»              

Και προσθέτει για την Αθήνα: «Η Αθήνα είναι μία στον κόσμο, μία γιατί είναι ασύγκριτη. Γεννήθηκε ανάμεσα από τον θρύλο της θεϊκής διαμάχης και με τα χρόνια έγινε το σύμβολο του ορθού λόγου και της ανθρώπινης σκέψης. Αστείρευτη πηγή της ιδέας, αρμονικό μέτρο σύγκρισης, υπήρξε κι έμεινε μοναδική.»

Ο Σύλλογός της πόλης, ο «Σύλλογος των Αθηναίων» έχει πρωταρχικό του σκοπό την διατήρηση της αθηναϊκής παράδοσης και την προστασία των θησαυρών της πόλης, το παρελθόν της Ελληνικής πρωτεύουσας, με τεκμήρια οικογενειών και προσώπων που εγκαταστάθηκαν και έζησαν στην Αθήνα, διαμορφώνοντας τη νεοκλασική εικόνα της, συγχρόνως με την προαγωγή των τοπικών ζητημάτων και του πολιτισμού, τη διερεύνηση του αθηναϊκού παρελθόντος, την αλληλεγγύη και τον σεβασμό στον συνάνθρωπο.

Στην ανακατασκευασθείσα κύρια αίθουσα του πρώτου ορόφου, το Εντευκτήριο του Συλλόγου, πραγματοποιούνται εκδηλώσεις και εκτίθενται έργα και πολύτιμες συλλογές για τον Σύλλογο των Αθηναίων, όπως η αρχαιολογική συλλογή, μοναδικές ενότητες πορσελάνινων και ασημένιων σκευών σπουδαίων αστικών οικογενειών, σπάνια έργα τέχνης και πλήθος τεκμηρίων που σχετίζονται με την ιστορία του Συλλόγου και την καθημερινότητα των κατοίκων της πόλης. Αφιερώσεις λογοτεχνών (Κωστής Παλαμάς, Γεώργιος Δροσίνης κ.ά.), γκραβούρες, έπιπλα κ.ά.

Επίσης έργα τέχνης σπουδαίων ζωγράφων, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πίνακες γυναικών της εποχής του ρομαντισμού, όπως της Μίκας Σκουζέ, της Χριστίνας Ανδριτσάκη και της Πριγκίπισσας Μαρίας Καρατζά ή της Λένας Γεωργαντά Πατρονικόλα, έργο της Θάλειας Φλωρά Καραβία, σύζυγος του Νικηφόρου Λύτρα, φιλοτεχνημένη από τον γιο της Νικόλαο Λύτρα, κ.ά.

Προβάλλονται όμως και μοναδικά τεκμήρια, εκ των οποίων ορισμένα έχουν και εθνικό χαρακτήρα. Όπως τα έγγραφα της Οθωνικής περιόδου (υπογεγραμμένα από τον βασιλέα Όθωνα και τη βασίλισσα Αμαλία) αλλά και φωτογραφίες που εικονίζουν έναν άγνωστο στο ευρύ κοινό άνδρα. Πρόκειται για τον γιατρό Χρήστο Βρόσκη, ο οποίος βρέθηκε στην πρώτη γραμμή με αυτούς που αυτοκαλέστηκαν για να αντιμετωπίσουν την επιδημία χολέρας το 1854, όταν εκείνη την περίοδο εγκατέλειψαν τη θέση τους ο δήμαρχος Αθηναίων, υπουργοί αλλά και ανώτατοι διοικητικοί υπάλληλοι του κράτους. Γι’ αυτό και ο γιατρός Βρόσκης τιμήθηκε και τα τεκμήρια κατατέθηκαν στον Σύλλογο από την οικογένειά του, την περίφημη οικογένεια Ψύλλα με την οποία συγγένεψε μέσω επιγαμίας.

Όσο για το κτίριο που στεγάζεται ο Σύλλογος, στην οδό Κέκροπος 10 στην Πλάκα πρόκειται για την κατοικία όπου διέμενε ο Φιλικός, Αγωνιστής και Δήμαρχος Αθηναίων Νικόλαος Ζαχαρίτσας. Το μικρό αυτό κομμάτι γης είναι ιδιαιτέρως φορτισμένο ιστορικά αφού στις χαμοκέλες που υπήρχαν στην πίσω πλευρά, στο μικρό ανώνυμο αδιέξοδο της οδού Θουκυδίδου, έκρυβαν τα πυρομαχικά τους οι επαναστάτες. Στις ίδιες χαμοκέλες φιλοξενήθηκε πλήθος τραυματισμένων αγωνιστών.

Στην είσοδο τους επισκέπτες υποδέχεται ένας μικρός τετράτροχος αραμπάς, άριστα συντηρημένος και ο οποίος προέρχεται από τα περιβόλια Σκουζέ, τα οποία υπήρχαν γύρω από τον ομώνυμο Αθηναϊκό λόφο. Τον αραμπά αυτόν χρησιμοποιούσαν οι περιβολάρηδες και η παρουσία του ομόρφαινε και έδινε ζωή στην πόλη, με καταστολισμένο ένα λεβέντικο άλογο και την καρότσα ζωγραφισμένη καλλιτεχνικά, διέσχιζε κάθε πρωί τις δυτικές γειτονιές των Αθηνών (Γκαζοχώρι, Βοτανικό, Πετράλωνα κ.ά.) ή κατευθυνόταν στη Δημοτική Λαχαναγορά (Πειραιώς και Ιερά Οδός).

ΤΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Ο «Σύλλογος των Αθηναίων» παρέδωσε σημαντικό μέρος των θησαυρών που φυλάσσει στις εγκαταστάσεις του στο «Αθηναϊκό Μουσείο» που ίδρυσε, μέρος ενός οράματος για την πρωτεύουσα της Αθήνας, καταγεγραμμένο από το πρώτο καταστατικό του Συλλόγου. Ένα θησαυροφυλάκιο μνήμης και συνείδησης των Αθηναίων και της πόλης τους, στο οποίο διασώζεται και παρουσιάζεται η διαδρομή των Αθηνών, από τα τελευταία χρόνια της Τουρκοκρατίας μέχρι τις ημέρες μας, με τεκμήρια που αποκαλύπτουν το πέρασμα στην αναγέννηση μέσα τις καταστροφικές καταιγίδες.

Το 1937, με σκοπό τη διαφύλαξη των Αθηναϊκών κειμηλίων και την ιστορία της πόλεως, με πρωτοβουλία του Δημητρίου Σκουζέ και του Λάμπρου Καλλιφρονά οργανώνεται η Έκθεση Αθηναϊκών Κειμηλίων κατόπιν έκκλησης στον Τύπο ώστε να ευαισθητοποιηθούν οι επίσημες αρχές και όσοι διέθεταν πάσης φύσεως τεκμήρια της αθηναϊκής ιστορίας. Η επιτυχία της Έκθεσης οδηγεί στην έκδοση Αναγκαστικού Νόμου «Περί ιδρύσεως Μουσείου των Νεωτέρων Αθηνών» στο Φετιχιέ Τζαμί, το οποίο διατέθηκε από το κράτος. Τη διαμόρφωση του τεμένους σε μουσείο θα αναλάμβανε ο ζωγράφος Φώτης Κόντογλου με ένα μνημειώδες εικαστικό σύνολο και ο αρχιτέκτονας Ανδρέας Πλουμιστός. Τα σχέδιά τους, τα οποία δυστυχώς δεν κατάφεραν ποτέ να υλοποιηθούν και θα δημοσιευτούν εν καιρώ από τον Σύλλογο, περιγράφουν ένα μνημειώδες έργο. Ο πόλεμος όμως που ακολούθησε και η Κατοχή έβαλαν μια άνω τελεία στο όραμα, στα σχέδια και στους προγραμματισμούς των Αθηναίων και της αυτοδιοίκησης. Τα πράγματα επεστράφησαν στους ιδιοκτήτες τους στις αρχές της δεκαετίας 1950, τα φιλόδοξα σχέδια εγκαταλείφθηκαν και απέμεινε ο «Σύλλογος των Αθηναίων» να διατηρεί στο καταστατικό του το όραμα για τη δημιουργία ενός Μουσείου.

Το 1956 δημιουργείται από το Σύλλογο των Αθηναίων «Τμήμα Ιστορικού Μουσείου». Η δεκαετία του 1960 χαρακτηρίζεται από ένα κύμα δωρεών προς τον Σύλλογο των Αθηναίων και το 2019 που φεύγει από τη ζωή ο Μιλτιάδης Σκουζές-Πετρίδης, ο Κωνσταντίνος Πετρίδης, δωρίζει το σύνολο της περιουσίας της Αθηναϊκής οικογένειας Σκουζέ στον Σύλλογο των Αθηναίων.

Το 2022, η νέα διοίκηση λαμβάνοντας υπόψη το μέγεθος της δωρεάς, αποφασίζει εκ νέου την ίδρυση του Μουσείου. Η ανταπόκριση από τα μέλη του Συλλόγου αθρόα και δεκάδες σπουδαίες δωρεές κατατέθηκαν.

Μεγαλεπήβολο το σχέδιο και αναρίθμητες οι επί μέρους μελέτες για την υλοποίησή τους. Τα μεγέθη μεγάλα για έναν ιδιωτικό φορέα ο οποίος κλήθηκε να συντηρήσει εκατοντάδες αντικείμενα (έγγραφα, γκραβούρες, έργα τέχνης, υφάσματα, έπιπλα, ηχητικά και οπτικά τεκμήρια κ.ά.), με ορισμένα από αυτά να απαιτείται η μεταφορά στο εξωτερικό για την συντήρησή τους, όπως το σαλόνι της Δούκισσας της Πλακεντίας!

Συντηρήθηκαν πολύτιμα αντικείμενα όπως το καρυοφύλλι των Σκουζέ που πολέμησε στην Ακρόπολη, ένας περίτεχνος μπουφές από το Παλάτι του Όθωνος και άλλα, που δίπλα στα σπάνια εκθέματα, όπως η χρυσοποίκιλτη στολή του υπουργού Εξωτερικών Αλέξανδρου Σκουζέ, εντυπωσιάζουν τον επισκέπτη.

Στη μεγάλη αίθουσα του Αθηναϊκού Μουσείου συγκεντρώνονται ανθρώπινα ίχνη και γεγονότα των παραμονών της μεγάλης Εθνεγερσίας, της Επανάστασης 1821 και των πρώτων ετών της Απελευθέρωσης. Οι όψεις μιας πόλης που άλλαξε φυσιογνωμία, γνώρισε ημέρες ακμής και παρακμής, αλλά δεν έπαψε να αποτελεί το λίκνο του Ελληνισμού.

Το Διοικητικό Συμβούλιο, με εισήγηση του Προέδρου Ελευθέριου Γ. Σκιαδά, αποφάσισε την ίδρυση του «Αθηναϊκού Μουσείου – Μόνιμη Συλλογή Σκουζέ Πετρίδη» και τα εγκαίνια του Μουσείου έλαβαν χώρα στις 2 Νοεμβρίου 2022.

Ο Σύλλογος, συνεχίζει να ακμάζει προσφέροντας πολύτιμες υπηρεσίες στην πόλη των Αθηνών, με ένα αξιακό σύστημα που προβάλλει την αέναη συνέχεια, την αλληλεγγύη, τον σεβασμό, την κατανόηση, το ευγενές, ως εκφράσεις συνέχειας των οικογενειών και της ίδιας της πόλης των Αθηνών!

Περισσότερες πληροφορίες: syllogostonathinaion.gr -real.gr