Ιαπωνία: Η δημογραφική κρίση γίνεται οικονομική απειλή

Τι μπορεί να συνδέει την Ελλάδα με την Ιαπωνία, που είναι φέτος η τιμώμενη χώρα της 90ης ΔΕΘ;

Εκ πρώτης όψεως, οι δύο χώρες μοιάζουν να απέχουν πολύ - γεωγραφικά, οικονομικά και πολιτισμικά.

Μια πιο προσεκτική ματιά, όμως, αποκαλύπτει δύο οικονομικούς δείκτες στους οποίους οι πορείες τους συναντώνται:

Η 4η πιο ισχυρή οικονομία παγκοσμίως από άποψη ΑΕΠ (4,5 τρις δολάρια), είναι το κράτος με το πιο υψηλό χρέος στον πλανήτη (206,5% του ΑΕΠ).

Αντίστοιχα η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει το υψηλότερο δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ μεταξύ των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Ιαπωνία βιώνει έναν δημογραφικό «εφιάλτη» καθώς είναι η πιο γηρασμένη χώρα παγκοσμίως. Η Ελλάδα, με διάμεση ηλικία 47,2 ετών και ποσοστό ηλικιωμένων στο 23,7%, συγκαταλέγεται στις πιο γερασμένες χώρες της Ευρώπης και γερνάει με τη μεγαλύτερη ταχύτητα από όλους τους υπόλοιπους ευρωπαίους εταίρους της.

Μια οικονομία που γερνάει

Η χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου βρίσκεται αντιμέτωπη με την γήρανση και την πληθυσμιακή συρρίκνωση, γεγονός πoυ αναδιαμορφώνει ριζικά την οικονομία της δημιουργώντας έντονες πιέσεις σε δημοσιονομικούς δείκτες.

Η δημογραφική γήρανση απειλεί να εκτρέψει από την ανάπτυξη μία από τις μεγαλύτερες και πιο ανεπτυγμένες οικονομίες του κόσμου, που πασχίζει να διατηρήσει την ευημερία της παρά την δραματική μείωση του πληθυσμού της.

Καθώς πρόκειται για την πιο γηρασμένη κοινωνία παγκοσμίως, με το 30% του πληθυσμού της να είναι άνω των 65 ετών, το κόστος της κοινωνικής ασφάλισης, των συντάξεων και της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης εκτοξεύεται διαρκώς.

Μέσα σε μόλις έναν χρόνο, η Ιαπωνία είδε τον πληθυσμό της να μειώνεται κατά σχεδόν ένα εκατομμύριο ανθρώπους - μια απώλεια που θυμίζει τις συνέπειες φυσικών καταστροφών ή πολέμων, αλλά προήλθε αθόρυβα, μέσα από τη στατιστική καθημερινότητα.

Ο συνολικός πληθυσμός μειώθηκε κατά περίπου 0,44%, φτάνοντας τους 124,3 εκατομμύρια, ενώ η πτώση αυτή οφείλεται κυρίως στη δραματική ανισορροπία ανάμεσα στις γεννήσεις και τους θανάτους.

Το 2024, γεννήθηκαν μόλις 687.689 μωρά, καταγράφοντας αρνητικό ρεκόρ όλων των εποχών, την στιγμή που οι θάνατοι έφτασαν τα 1,6 εκατομμύρια.

Όλο και περισσότεροι άνθρωποι ανήκουν στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες, ενώ μειώνεται ο αριθμός των νέων και του ενεργού εργατικού δυναμικού. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν λιγότεροι εργαζόμενοι για να στηρίξουν την παραγωγή και να χρηματοδοτήσουν τις συντάξεις και τις υπηρεσίες υγείας.

Μάλιστα, το ποσοστό του πληθυσμού που βρίσκεται σε ηλικία εργασίας (15–64 ετών) περιορίζεται γύρω στο 60%, πολύ χαμηλότερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Η έλλειψη εργατικών χεριών δημιουργεί προβλήματα σε πολλούς κλάδους της οικονομίας.

Οι επιχειρήσεις δυσκολεύονται να βρουν προσωπικό, ενώ η μειωμένη κατανάλωση από έναν μικρότερο πληθυσμό περιορίζει την οικονομική ανάπτυξη. Σύμφωνα με τις προβλέψεις του ΟΟΣΑ, μέχρι το 2060 ο πληθυσμός σε ηλικία εργασίας αναμένεται να μειωθεί κατά 31%, υπονομεύοντας περαιτέρω τη βιωσιμότητα της οικονομίας και του κοινωνικού κράτους.

Η μαζική πληθυσμιακή απώλεια δεν αντισταθμίζεται ούτε και με την αύξηση κατά 10% των αλλοδαπών κατοίκων στην Ιαπωνία. Η μετανάστευση αρχίζει δειλά-δειλά να αντιμετωπίζεται ως μέρος της λύσης, με την κυβέρνηση να διευρύνει σταδιακά τα προγράμματα υποδοχής ξένων εργαζομένων και εξειδικευμένων επαγγελματιών.

Παράλληλα η δημογραφική κρίση δημιουργεί ένα εκρηκτικό μείγμα πιέσεων για το ασφαλιστικό σύστημα, τη δημόσια υγεία και την οικονομία, περιορίζει την παραγωγικότητα και μειώνει τα φορολογικά έσοδα, ενώ αυξάνει τη ζήτηση για ιατρική περίθαλψη και φροντίδα ηλικιωμένων.

Τι μέτρα υιοθετήθηκαν

Η κυβέρνηση της Ιαπωνίας προσπαθεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με διάφορους τρόπους. Επενδύει στην αυτοματοποίηση και στη ρομποτική, ενθαρρύνει τη συμμετοχή των γυναικών και των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας και λαμβάνει μέτρα για την ενίσχυση των γεννήσεων.

Με το πρόγραμμα «Children’s Future Strategy» που υιοθετήθηκε το 2023, αυξήθηκε του επίδομα παιδιού, καταργήθηκε το εισοδηματικό όριο και δόθηκε μεγαλύτερη ενίσχυση στο τρίτο και κάθε επόμενο παιδί. Παράλληλα προσφέρεται οικονομική βοήθεια κατά την εγκυμοσύνη και τον τοκετό, μεγαλύτερη πρόσβαση σε βρεφονηπιακούς σταθμούς και υπηρεσίες φροντίδας και οριζόντια χρήση υπηρεσιών φροντίδας παιδιών ακόμη και χωρίς να εργάζονται οι γονείς.

Παράλληλα γίνεται προσπάθεια να αλλάξει και η εργασιακή κουλτούρα, καθώς παραδοσιακά η Ιαπωνία είχε πολύ απαιτητικό εργασιακό περιβάλλον, γεγονός που δυσκόλευε τον συνδυασμό καριέρας και οικογένειας. Θεσπίστηκαν επιδόματα και γονικές άδειες και μετά τη γέννηση, που περιλαμβάνουν και εργαζομένους που μειώνουν το ωράριό τους για να φροντίσουν παιδιά. Στο πλαίσιο αυτό, ενθαρρύνεται περισσότερο η συμμετοχή των ανδρών στην ανατροφή των παιδιών.

Από το 2026 εφαρμόζεται σταδιακά το «Child and Childcare Support Contribution System», μέσω του οποίου χρηματοδοτούνται οι αυξημένες παροχές για παιδιά και οικογένειες. Η χρηματοδότηση συνδέεται με τις εισφορές στο σύστημα υγείας και έχει σχεδιαστεί ως μηχανισμός κοινωνικής αλληλεγγύης μεταξύ των γενεών.

Επειδή ακόμη και αν αυξηθούν οι γεννήσεις χρειάζονται δεκαετίες μέχρι τα παιδιά να μπουν στην αγορά εργασίας, η Ιαπωνία λαμβάνει παράλληλα μέτρα για το άμεσο πρόβλημα της έλλειψης εργατικού δυναμικού, διευρύνοντας την είσοδο ξένων εργαζομένων μέσω του συστήματος «Specified Skilled Worker», ιδιαίτερα σε κλάδους που αντιμετωπίζουν μεγάλες ελλείψεις προσωπικού. Τέλος επενδύει στην τεχνολογία και τη ρομποτική, ώστε να αντισταθμίσει τη μείωση του διαθέσιμου εργατικού δυναμικού.