Παρουσιάζεται το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό-Τι προβλέπει για την Κρήτη

Το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό με σαφή προσανατολισμό στη βιώσιμη ανάπτυξη, την ανθεκτικότητα των προορισμών και τη διασφάλιση του φυσικού και πολιτιστικού αποθέματος της χώρας, θα παρουσιαστεί σε ειδική εκδήλωση την Πέμπτη 7 Μαΐου από την υπουργό Τουρισμού Όλγα Κεφαλογιάννη και τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρο Παπασταύρου.

Κεντρικός άξονας του Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό αποτελεί η μετάβαση σε ένα τουριστικό μοντέλο χαμηλότερου περιβαλλοντικού αποτυπώματος, με ορθολογική διαχείριση φυσικών πόρων και προστασία της βιοποικιλότητας.

Παράλληλα, προωθείται η ανάπτυξη σύγχρονων και βιώσιμων υποδομών, η ενίσχυση οργανωμένων μορφών χωροθέτησης με σαφείς περιβαλλοντικές προδιαγραφές, καθώς και η επιτάχυνση διαφανών και προβλέψιμων διαδικασιών αδειοδότησης.

Στο επίκεντρο βρίσκεται, μεταξύ άλλων, η χωρική εξισορρόπηση της τουριστικής δραστηριότητας, με στόχο τη μείωση των πιέσεων σε κορεσμένες περιοχές και την ανάδειξη νέων, εναλλακτικών και θεματικών προορισμών.

Το νέο πλαίσιο φιλοδοξεί να αποτελέσει εργαλείο μακροπρόθεσμου σχεδιασμού, που θα συνδυάζει την οικονομική ανάπτυξη με την περιβαλλοντική προστασία και την κοινωνική συνοχή, θέτοντας σταθερές βάσεις για ένα ανθεκτικό και βιώσιμο τουριστικό μέλλον.

Το νέο Ε.Χ.Π. Τουρισμού περιλαμβάνει ρυθμίσεις και κατευθύνσεις χωρικής οργάνωσης ανά κατηγορία περιοχών και κατηγορία χώρου, καθώς και κατευθύνσεις χωρικής οργάνωσης των ειδικών μορφών τουρισμού.

Η κατηγοριοποίηση του εθνικού χώρου βασίζεται σε τρία κριτήρια: την ένταση του τουριστικού φαινομένου (με κύριο δείκτη τον αριθμό κλινών),τα ιδιαίτερα γεωγραφικά χαρακτηριστικά και συνθήκες των περιοχών, και την ανάγκη ανάπτυξης ειδικών μορφών τουρισμού.

Με βάση τον βαθμό συγκέντρωσης των τουριστικών κλινών, προτείνονται πέντε κατηγορίες περιοχών τουριστικής πολιτικής:

 (Α) Περιοχές ελέγχου – υπεραναπτυγμένες,

 (Β) Αναπτυγμένες περιοχές,

(Γ) Αναπτυσσόμενες περιοχές,

 (Δ) Περιοχές με δυνατότητες ανάπτυξης, και

 (Ε) Μη αναπτυγμένες περιοχές.

Κρήτη

Στις υπεραναπτυγμένες περιοχές σε επίπεδο Κρήτης έχει γίνει γνωστό πως εντάσσονται Δημοτικές Ενότητες όπως τα Μάλια και η Χερσόνησος στο Ηράκλειο, καθώς και η Νέα Κυδωνία στα Χανιά.

Για αυτές προβλέπεται ένας πιο αυστηρός έλεγχος στις νέες τουριστικές επενδύσεις, με έμφαση στον εκσυγχρονισμό των υφιστάμενων καταλυμάτων, τη θέσπιση σχεδίων διαχείρισης προορισμού και την αξιολόγηση της φέρουσας ικανότητας, δηλαδή των αντοχών της περιοχής σε ακόμη μεγαλύτερη δραστηριότητα.

Στις αναπτυγμένες περιοχές κατατάσσονται, μεταξύ άλλων, η περιοχή του Γαζίου και οι Γούβες στο Ηράκλειο, ο Άγιος Νικόλαος στο Λασίθι, το Ρέθυμνο και το Αρκάδι, αλλά και η Γεωργιούπολη στα Χανιά.

Εκεί το πλαίσιο κινείται προς ένα πιο ισορροπημένο μοντέλο, με περιορισμό στις μεγάλες νέες μονάδες αλλά ενθάρρυνση για ειδικές μορφές τουρισμού, καθώς και για παρεμβάσεις που βελτιώνουν την ποιότητα των υπηρεσιών χωρίς να επιβαρύνουν τα υφιστάμενα δίκτυα.

Στις αναπτυσσόμενες περιοχές και στις ζώνες με δυνατότητες ανάπτυξης προβλέπονται στοχευμένα κίνητρα για διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος, χωρίς όμως να ανοίγει ανεξέλεγκτα η δόμηση.

Το υπουργείο δίνει έμφαση στη βιώσιμη ανάπτυξη και στην ανάδειξη της ενδοχώρας, που σήμερα αντιμετωπίζει προβλήματα υποδομών αλλά και έντονη πίεση από τις βραχυχρόνιες μισθώσεις, οι οποίες επηρεάζουν τη διαθεσιμότητα κατοικιών για μόνιμους κατοίκους, εργαζόμενους και φοιτητές.

Στις μη αναπτυγμένες περιοχές —κυρίως στην ενδοχώρα της Κρήτης και σε ορεινές ζώνες— δεν προβλέπεται μεγάλη αύξηση της τουριστικής δόμησης.

Το προτεινόμενο πλαίσιο επικεντρώνεται στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, στην ενίσχυση μικρών τοπικών επιχειρήσεων και στη δημιουργία νέων μορφών ήπιου τουρισμού που μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά στο καθιερωμένο μοντέλο «ήλιος και θάλασσα».

Η κατηγοριοποίηση σε πέντε ζώνες αποτελεί, σύμφωνα με το ΥΠΕΝ, ένα πρώτο βήμα για να μπει τάξη στο πολυδιάστατο τουριστικό τοπίο της Κρήτης, με στόχο έναν σχεδιασμό που να συνδυάζει τον τουρισμό, την προστασία του περιβάλλοντος και τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών.

Η Περιφέρεια Κρήτης για το Ειδικό Χωροταξικό του Τουρισμού: Να διασφαλιστεί η προστασία των περιοχών NATURA

Η Επιτροπή Περιβάλλοντος και Χωροταξίας της Περιφέρειας Κρήτης γνωμοδότησε θετικά επί της Στρατηγικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) για το έργο «Δέουσα Εκτίμησης επιπτώσεων του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τον Τουρισμό», ζητώντας ωστόσο να προβλεφθούν στο Ειδικό Χωροταξικό για τον Τουρισμό, στις περιοχές NATURA, οι πρόνοιες και οι προβλέψεις των Ειδικών Πολεοδομικών Μελετών.

Σε ότι αφορά τις παρατηρήσεις της από την εξέταση της μελέτης δέουσας εκτίμησης αναφέρει τα εξής:

Κενά στο επίπεδο ανάλυσης

Η Περιφέρεια Κρήτης επισημαίνει ότι η Δέουσα Εκτίμηση δεν αίρει κάθε εύλογη επιστημονική αμφιβολία, όπως απαιτείται, καθώς βασίζεται σε γενική, οριζόντια και κυρίως ποιοτική ανάλυση, χωρίς επαρκή τόπο-ειδική διερεύνηση ανά περιοχή Natura, χωρίς ποσοτικοποίηση της έντασης των πιέσεων και χωρίς σαφή απόδειξη ότι τα μέτρα μετριασμού επαρκούν. Παράλληλα, τονίζει ότι η μελέτη στηρίζεται σε δείκτες της έκθεσης του 2018, χωρίς ουσιαστική επικαιροποίηση, δεν εξετάζει μελλοντικά σενάρια αύξησης επισκεψιμότητας, αλλαγών χρήσεων γης και νέων υποδομών, ενώ, αν και αναγνωρίζει αβεβαιότητες και πιθανές σωρευτικές επιπτώσεις, τελικά καταλήγει σε εκτιμήσεις περί μη σημαντικών συνεπειών, μεταθέτοντας κρίσιμες αξιολογήσεις στο επίπεδο των επιμέρους έργων. Για την Κρήτη ειδικά, η Περιφέρεια σημειώνει ότι αυτή η προσέγγιση δεν μπορεί να θεωρηθεί επαρκές εχέγγυο προστασίας, καθώς πολλοί τόποι του νησιού είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι λόγω απομόνωσης, έντονου αναγλύφου, ενδημισμού και οικολογικής εξειδίκευσης.

Ομογενοποίηση των περιοχών Natura 2000

Η Περιφέρεια θεωρεί επίσης προβληματικό το γεγονός ότι η μελέτη αντιμετωπίζει ουσιαστικά το σύνολο των περιοχών Natura 2000 ως ένα σχεδόν ομοιογενές σύστημα, σαν να έχουν όλες παρόμοια οικολογικά χαρακτηριστικά, ίδιες πιέσεις και ίδιες αντοχές στις τουριστικές παρεμβάσεις. Κατά την άποψή της, αυτή η παραδοχή είναι εσφαλμένη, επειδή αγνοεί τις μεγάλες διαφορές μεταξύ των τόπων, τους διαφορετικούς στόχους διατήρησης και τα διαφορετικά όρια φέρουσας ικανότητας. Γι’ αυτό υποστηρίζει ότι οι επιπτώσεις θα έπρεπε να είχαν εξεταστεί τουλάχιστον ανά ομάδες περιοχών με οικολογική συνάφεια και κοινά χαρακτηριστικά, ώστε να αποτυπωθεί πιο ρεαλιστικά η πραγματική ένταση των πιέσεων.

Απουσία ενσωμάτωσης των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών

Ένα ακόμη βασικό σημείο κριτικής είναι ότι η Δέουσα Εκτίμηση δεν ενσωματώνει τις εγκεκριμένες Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες, παρότι αυτές αποτελούν την πιο πρόσφατη και εξειδικευμένη επιστημονική βάση για τις προστατευόμενες περιοχές. Η Περιφέρεια εκτιμά ότι η παράλειψη αυτή αποδυναμώνει σοβαρά την αξιοπιστία της ανάλυσης, καθώς οι ΕΠΜ θα μπορούσαν να καλύψουν αναγνωρισμένα κενά δεδομένων, να ενισχύσουν την τόπο-ειδική αξιολόγηση και να οδηγήσουν σε πιο στοχευμένα μέτρα μετριασμού, συμβατά με τους ειδικούς στόχους διατήρησης και τους περιορισμούς κάθε ζώνης προστασίας. Για την Κρήτη, μάλιστα, σημειώνεται ότι οι ΕΠΜ αναγνωρίζουν αυξημένη τρωτότητα σε πολλούς τόπους και θεσπίζουν διαφοροποιημένες ζώνες προστασίας που επηρεάζουν άμεσα το πώς μπορεί να αναπτυχθεί ο τουρισμός.

Η κλιματική κρίση μένει εκτός κάδρου

Η Περιφέρεια υπογραμμίζει ακόμη ότι η μελέτη δεν συναξιολογεί επαρκώς την παράμετρο της κλιματικής κρίσης, ούτε λαμβάνει υπόψη τα σχετικά περιφερειακά σχέδια προσαρμογής. Κατά την άποψή της, αυτό συνιστά ουσιώδες μεθοδολογικό κενό, επειδή στερεί από την ανάλυση μια κρίσιμη διάσταση, ιδίως σε ό,τι αφορά σωρευτικές και συνεργιστικές επιπτώσεις. Στην περίπτωση της Κρήτης, η ένσταση είναι ακόμη πιο έντονη, καθώς η κλιματική κρίση έχει ήδη εντείνει τα φαινόμενα λειψυδρίας και την πίεση στους υδατικούς πόρους. Η Περιφέρεια θέτει ευθέως το ερώτημα κατά πόσο η προβλεπόμενη αύξηση υδροβόρων υποδομών, όπως γκολφ και πισίνες, μπορεί πράγματι να θεωρηθεί ακίνδυνη για τους προστατευόμενους τόπους, ιδιαίτερα στις πιο ευάλωτες περιοχές του νησιού.

Ανεπαρκής τεκμηρίωση ανά κατηγορία έντασης τουρισμού

Η Περιφέρεια αμφισβητεί και τη λογική με την οποία η μελέτη συνδέει τη χαμηλότερη σημερινή τουριστική ανάπτυξη ορισμένων περιοχών με μικρότερη πιθανότητα σημαντικών επιπτώσεων. Όπως επισημαίνει, αυτή η προσέγγιση κρίνει τις συνέπειες με βάση τα σημερινά δεδομένα και όχι με βάση τον ίδιο τον νέο σχεδιασμό, ο οποίος ενθαρρύνει την τουριστική ανάπτυξη και σε λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές. Τονίζει ακόμη ότι το γεγονός πως σήμερα σε αυτές τις ζώνες εντοπίζεται μεγαλύτερο μέρος του προστατευόμενου φυσικού κεφαλαίου δεν σημαίνει ότι είναι πιο ανθεκτικές· αντίθετα, μπορεί να είναι πιο ευάλωτες ακριβώς επειδή έχουν εξελιχθεί υπό καθεστώς χαμηλής ή μηδενικής τουριστικής πίεσης. Για την Κρήτη ειδικά, η Περιφέρεια σημειώνει ότι πολλές από αυτές τις περιοχές είναι ορεινοί όγκοι, φαράγγια, απομονωμένες ακτές, σπήλαια και άλλοι τόποι με υψηλή οικολογική ευαισθησία, όπου ακόμη και «ήπιες» τουριστικές παρεμβάσεις θα μπορούσαν να επιφέρουν δυσανάλογες συνέπειες.

Παράλειψη αξιολόγησης υφιστάμενων πιέσεων

Στις παρατηρήσεις της, η Περιφέρεια τονίζει ότι η μελέτη δεν συνεκτιμά επαρκώς τις ήδη υφιστάμενες πιέσεις που δέχονται οι προστατευόμενοι τόποι, όπως αυτές καταγράφονται στα Τυποποιημένα Δελτία Δεδομένων και στις Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες. Για την Κρήτη αναφέρει ενδεικτικά την υπερβόσκηση και τις πυρκαγιές, παράγοντες που, όπως σημειώνει, διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό την οικολογική κατάσταση πολλών περιοχών Natura στο νησί. Η μη ενσωμάτωση αυτών των παραμέτρων θεωρείται σημαντική αδυναμία, επειδή οι πιέσεις αυτές μπορούν να επηρεάσουν ουσιωδώς τόσο τον τρόπο όσο και την ένταση με την οποία ο νέος τουριστικός σχεδιασμός θα επιδράσει στους οικοτόπους και τα προστατευόμενα είδη.

Συνδυαστικές επιπτώσεις με το νέο αεροδρόμιο στο Καστέλλι

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στο υπό κατασκευή αεροδρόμιο στο Καστέλλι. Η Περιφέρεια εκτιμά ότι η Δέουσα Εκτίμηση δεν αρκείται να εξετάσει μόνο τη χωροθέτηση του έργου εκτός Natura, αλλά όφειλε να αποτιμήσει ευρύτερα τις ζώνες επιρροής του μέσα σε προστατευόμενες περιοχές, ιδίως ως προς τον θόρυβο, τη φωτορύπανση και άλλες οχλήσεις. Θεωρεί επίσης ότι θα έπρεπε να εξεταστούν σενάρια αύξησης πτήσεων, ενίσχυσης της επισκεψιμότητας προστατευόμενων περιοχών και επιμήκυνσης της τουριστικής περιόδου, αλλά και τα συνοδά έργα εξυπηρέτησης του αεροδρομίου, όπως νέες ή αναβαθμισμένες οδικές συνδέσεις και παρεμβάσεις απομάκρυνσης εμποδίων. Σε γενικές γραμμές, η ένσταση είναι ότι η μελέτη βλέπει το αεροδρόμιο πολύ στενά, ενώ το πραγματικό αποτύπωμά του μπορεί να είναι πολύ πιο εκτεταμένο.

Το γενικό συμπέρασμα της Περιφέρειας Κρήτης

Συνολικά, η Περιφέρεια Κρήτης καταλήγει ότι υπάρχουν ουσιώδη κενά και ελλείψεις που στερούν από τη Μελέτη Δέουσας Εκτίμησης την αναγκαία αποδεικτική ισχύ, ώστε να τεκμηριωθεί με το απαιτούμενο επίπεδο βεβαιότητας ότι το νέο Ειδικό Χωροταξικό για τον Τουρισμό δεν θα έχει σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στην ακεραιότητα των προστατευόμενων τόπων του Δικτύου Natura 2000.

Επιπλέον, υπογραμμίζει ότι η εθνική έκθεση του 2018 για την κατάσταση του περιβάλλοντος μπορεί να λειτουργεί μόνο συμπληρωματικά και όχι ως βασικό θεμέλιο μιας τόσο κρίσιμης αξιολόγησης, η οποία απαιτεί εξειδικευμένη, επικαιροποιημένη και πλήρως τεκμηριωμένη ανάλυση. Ουσιαστικά, η Περιφέρεια θεωρεί ότι η μελέτη αφήνει πολλά ανοιχτά μέτωπα και δεν αποδεικνύει πειστικά πως οι προστατευόμενες περιοχές μένουν πραγματικά ασφαλείς.