Από τον προεκλογικό λόγο στη λογική πραγματικότητα: Η περίπτωση Τραμπ και η Πολιτική ως σύγκρουση ρητορικής και συμφερόντων 

Η πολιτική ανέκαθεν συνιστούσε ένα πεδίο αντιφάσεων, στο οποίο ο λόγος που προηγήθηκε της εξουσίας συγκρούεται συχνά με τις αναγκαιότητες που προκύπτουν από την άσκησή της. Η περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ, τόσο κατά την προεκλογική του εκστρατεία όσο και στους πρώτους έξι μήνες της διακυβέρνησής του, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Ο προεκλογικός λόγος, φορτισμένος με υποσχέσεις για ειρήνη, αναδίπλωση από παγκόσμιες συγκρούσεις και «πρώτα η Αμερική» (America First), συγκρούστηκε με τη μετεκλογική λογική της διαχείρισης διεθνών σχέσεων και στρατηγικών συμφερόντων.
 Γιατί έξι μήνες μετά την ορκωμοσία του  γίνεται σαφές πως ο ίδιος, όχι μόνο δεν μείωσε τη διεθνή στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ, αλλά πίεσε και τους εταίρους του ΝΑΤΟ να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες έως και στο 5% του ΑΕΠ τους, από το καθιερωμένο 2%.

Η ασυμφωνία αυτή μεταξύ λόγου και πράξης μπορεί να ερμηνευθεί μέσα από την έννοια του «γενναίου ψεύδους», την οποία εισήγαγε ο Πλάτωνας στην Πολιτεία. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο, ο ιδανικός πολιτικός άρχοντας επιτρέπεται, ακόμη και οφείλει, να χρησιμοποιεί ψεύδη που υπηρετούν το γενικό καλό και την κοινωνική συνοχή. Το ψεύδος δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά μέσο επίτευξης ενός ανώτερου πολιτικού σκοπού. Στη σύγχρονη εποχή, το γενναίο ψεύδος ενσωματώνεται στις πολιτικές υποσχέσεις που, ενώ προσδίδουν ελπίδα και κατεύθυνση, συχνά αποδεικνύονται μη εφαρμόσιμες στην πράξη.

Εδώ έρχεται στο προσκήνιο η διάκριση μεταξύ λογικής και πολιτικής. Ενώ η λογική και ο ορθολογισμός προτείνουν την ειρήνη, τη συνεργασία και τη μείωση των εντάσεων, η πολιτική καθορίζεται συχνά από στρατηγικά και οικονομικά συμφέροντα. Η διεθνής πολιτική δεν είναι πεδίο καθαρών ιδεών αλλά ένα πλέγμα συσχετισμών ισχύος. Στο πλαίσιο αυτό, η ασφάλεια και η επιρροή αποτελούν προτεραιότητες που υπαγορεύουν στρατιωτική ισχύ και επενδύσεις στην άμυνα. Η απαίτηση του Τραμπ προς τους συμμάχους του ΝΑΤΟ να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες δεν είναι τόσο αντίφαση, όσο απόρροια μιας εθνοκεντρικής στρατηγικής: να περιοριστεί η οικονομική επιβάρυνση των ΗΠΑ ενώ ταυτόχρονα διατηρείται η στρατιωτική κυριαρχία της Δύσης.

Η Μακιαβελική σκέψη ενισχύει αυτή την προσέγγιση. Ο Νικολό Μακιαβέλι, στον Ηγεμόνα, υποστήριξε ότι ο κυβερνήτης δεν πρέπει να είναι δίκαιος ή ενάρετος, αλλά αποτελεσματικός. Η ηθική του πολιτικού διαφέρει από την ηθική του πολίτη: σκοπός είναι η διατήρηση της ισχύος και της τάξης. Το παράδοξο που εκφράστηκε από τον Τραμπ, δηλαδή το να υπόσχεται ειρήνη ενώ ενισχύει τις στρατιωτικές δαπάνες, ερμηνεύεται ως εφαρμογή της μακιαβελικής λογικής της πολιτικής σκοπιμότητας.

Ιστορικά, πολλές προσωπικότητες της εξουσίας έχουν ακολουθήσει αυτή τη διαδρομή από τον ιδεαλισμό στον ρεαλισμό. Ο Μπαράκ Ομπάμα, για παράδειγμα, βραβεύτηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2009, υποσχόμενος αναδιάρθρωση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, αλλά στη συνέχεια ενέκρινε στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Λιβύη, συνέχισε τη χρήση drones σε διάφορες περιοχές του πλανήτη, και διατήρησε τη στρατιωτική παρουσία στο Αφγανιστάν. Παρομοίως, ο Γούντροου Γουίλσον, που εξελέγη με σύνθημα την αποχή των ΗΠΑ από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τελικά οδήγησε τη χώρα του στην εμπλοκή.

Η σύγκρουση μεταξύ ρητορικής και πράξης δεν αφορά μόνο ηγέτες, αλλά και τη δομή της πολιτικής ως τέτοιας. Ο Μαξ Βέμπερ, στη διάλεξή του Η Πολιτική ως Επάγγελμα, κάνει διάκριση ανάμεσα στην «ηθική της πεποίθησης» και την «ηθική της ευθύνης». Ο πολιτικός δεν δρα βάσει απόλυτων αξιών, αλλά βάσει της ευθύνης απέναντι στις συνέπειες των πράξεών του. Στην περίπτωση Τραμπ, αυτό μεταφράζεται στην πίεση για αύξηση των αμυντικών δαπανών όχι ως απόρριψη της ειρήνης, αλλά ως μέσο διατήρησης της γεωστρατηγικής ισορροπίας και επιρροής των ΗΠΑ.

Η λογική του ορθολογισμού που προβάλλεται σε φιλοσοφικά συστήματα, όπως του Καντ, σύμφωνα με την οποία η παγκόσμια ειρήνη είναι δυνατή μέσω διακρατικής συνεργασίας και θεσμικών εγγυήσεων, προσκρούει στην πολιτική πραγματικότητα της ισχύος. Η ειρήνη απαιτεί συμμαχίες, πόρους και – σε πολλές περιπτώσεις – αποτρεπτική ισχύ. Ο Τραμπ, επιχειρώντας να μειώσει το κόστος για τις ΗΠΑ, μετέθεσε την οικονομική επιβάρυνση στους Ευρωπαίους εταίρους, γεγονός που αποκάλυψε την πολιτική πίσω από τη ρητορική της αυτονομίας.

Καταλήγοντας, γίνεται σαφές πως η πολιτική πραγματικότητα υπαγορεύεται από ένα μείγμα συμφερόντων, στρατηγικής και προσαρμογής σε διεθνείς συνθήκες. Ο ορθολογισμός, αν και απαραίτητος στην κατανόηση του πολιτικού φαινομένου, δεν αρκεί ως οδηγός δράσης. Ο Τραμπ δεν είναι η εξαίρεση, αλλά μια σύγχρονη εκδοχή ενός διαχρονικού πολιτικού φαινομένου: της μετάβασης από την υπόσχεση στην αναγκαία προσαρμογή. Η φιλοσοφία, από τον Πλάτωνα ως τον Βέμπερ, μας προσφέρει τα εργαλεία για να κατανοήσουμε γιατί η πολιτική δεν είναι ποτέ μόνο λογική – είναι, πάνω απ’ όλα, τέχνη ισορροπίας ανάμεσα στο εφικτό και στο επιθυμητό.