Χρειάζεται ριζική αλλαγή στη στάση της κοινωνίας απέναντι στην Τέχνη

Μου ζητήθηκε να καταθέσω και τη δική μου άποψη για τα όσα συζητιούνται αυτό τον καιρό σχετικά με τη στήριξη των μουσικών και των καλλιτεχνών γενικότερα. Καταρχάς θα μιλήσω μονάχα για το κομμάτι των μουσικών, όχι επειδή θεωρώ ότι είναι σημαντικότερο από οποιοδήποτε άλλο, αλλά επειδή είναι το κομμάτι που γνωρίζω  κάπως καλύτερα για ευνόητους λόγους. Για τις άλλες τέχνες ας μιλήσουν άλλοι αρμοδιότεροι από μένα που θα μπορέσουν να φωτίσουν κρίσιμες πτυχές που πιθανόν μου διαφεύγουν.
     
Καταρχάς θα πω ότι η υπόθεση της στήριξης των μουσικών είναι πολύ μεγαλύτερη και ευρύτερη από ένα επίδομα των 800€, χωρίς ωστόσο να σημαίνει ότι δεν χρειάζεται και αυτό στην παρούσα ιδιαίτερη και δύσκολη συγκυρία. Ουσιαστικά η στήριξη των μουσικών πρέπει να έχει ένα βραχυπρόθεσμο και άμεσο σκέλος, και άλλο ένα μακροπρόθεσμο και διαχρονικό. Η βραχυπρόθεσμη αντιμετώπιση αφορά σε μια άμεση στήριξη που συσχετίζεται με στη συγκεκριμένη δυσκολία που περνάνε όλοι οι πολίτες αυτό τον καιρό. Δηλαδή μια οικονομική βοήθεια σε όλους αυτούς τους ανθρώπους που, λόγω της κατάστασης καραντίνας και του περιορισμού συγκεκριμένων επαγγελμάτων, δεν μπορούν να ασκήσουν το δικό τους. Δηλαδή να τους δοθούν τα 800€ χωρίς πολλή συζήτηση καθώς όλοι οι άνθρωποι δυσκολεύτηκαν αρκετά αυτό το διάστημα. Δεν είναι καιρός για διακρίσεις εξαιτίας ασήμαντων τυπικών λεπτομερειών.  
      
Το δεύτερο σκέλος, το μακροπρόθεσμο, έχει για μένα πολύ μεγαλύτερη σημασία καθώς καταπιάνεται με τις πραγματικές αιτίες όλων των προβλημάτων που πλήττουν την εργασιακή διάσταση των μουσικών. Το βασικό πρόβλημα βρίσκεται στο ότι είναι πολύ αμφίβολο κατά πόσο ισχύει ως επάγγελμα η μουσική στη σημερινή «μετά-μνημονιακή» Ελλάδα. Εκτός από το ότι όλα τα επαγγέλματα που αφορούν στον πολιτισμό γενικότερα υπέφεραν και, σε κάποιες περιπτώσεις, αποδεκατίστηκαν στα τελευταία δέκα χρόνια, οι μουσικοί δοκιμάστηκαν από άλλες δυο πολύ μεγάλες συμφορές που προέκυψαν ανεξάρτητα από τα μνημόνια. Η πρώτη είναι η ολική κατάρρευση της δισκογραφίας που, βέβαια, δεν κατάρρευσε από μόνη της, τη κατασπάραξαν κυριολεκτικά  οι μεγάλες εταιρείες ΙΤ (Apple, Google, Spotify, Amazon κλπ). 

Η δισκογραφία προσέφερε δουλειά σε παρά πολύ κόσμο σε ένα ευρύ φάσμα επαγγελμάτων, και όχι μόνο στους μουσικούς. Το δεύτερο σοβαρό πλήγμα ήταν η κατάρρευση της ΑΕΠΙ μέσα σε σκάνδαλα και σοκαριστικά σενάρια κακοδιαχείρησης. Αυτή η συμφορά υπήρξε ιδιαίτερα τοξική καθώς έπληττε κυρίως τους δημιουργούς που συχνά δεν είχαν άλλη βιοποριστική διέξοδο, αφού αρκετά συχνά δεν είναι αυτοί οι ίδιοι που ανεβαίνουν στη σκηνή εκτελώντας τα έργα τους σε συναυλίες και άλλες παρόμοιες εκδηλώσεις. Συνεπώς, αφού τα πνευματικά δικαιώματα βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε μια κατάσταση αποδιοργάνωσης (και για αρκετό διάστημα ακόμα από ό,τι φαίνεται), και αφού η ηχογραφημένη μουσική ως πηγή εσόδων έχει συρρικνωθεί στο ελάχιστο, ως εν δυνάμει επαγγέλματα για τους μουσικούς μένουν ουσιαστικά μονάχα η ζωντανή εκτέλεση και η διδασκαλία. Στην περίπτωση της ζωντανής μουσικής, ο μουσικός μπορεί να εργαστεί είτε ως υπάλληλος (σε κάποιο χώρο, θεατρική ομάδα, ή σε κάποια ορχήστρα), είτε ως ελεύθερος επαγγελματίας με κάποιο αντίστοιχο ΚΑΔ και κόβοντας αποδείξεις με δελτίο παροχής. Στην περίπτωση που δουλεύει με δελτίο παροχής ως ελεύθερος επαγγελματίας, το σύνολο των κρατήσεων λειτουργεί τόσο εξοντωτικά (εξάλλου οι περισσότεροι κάνουν λίγες δουλειές με αυτό τον τρόπο) ώστε στο τέλος κυριολεκτικά δεν τους μένει τίποτα. Στην άλλη περίπτωση της διδασκαλίας, τα πράγματα είναι πάλι αρκετά θολά. Κάποιοι μπορεί να έχουν πολλούς μαθητές και η δουλειά τους (ή έστω μέρος αυτής) να δηλώνεται κανονικά και να καλύπτεται με παραστατικά. Αν έχουν λίγους μαθητές συνήθως κάποια άλλη «φόρμουλα» θα βρεθεί. Το αποτέλεσμα όλης αυτής της κατάστασης είναι ότι ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των μουσικών έχει οδηγηθεί με τον έναν με τον άλλον τρόπο εκτός νόμιμου πλαισίου και δουλεύουν «μαύρα». Εάν ωστόσο κόβανε παραστατικά για τη δουλειά που έκαναν, δεν θα άντεχαν ούτε τρεις μήνες με την υπάρχουσα κατάσταση των κρατήσεων. Ένα άλλο πρόβλημα που επιβαρύνει τους μουσικούς είναι ότι, ακόμα και στην περίπτωση που θα κάνουν μια συναυλία, λόγου χάρη για κάποιο δήμο, οι δήμοι γενικώς τους αντιμετωπίζουν σαν να είναι μεγαλοεργολάβοι που δεν έχουν κανένα πρόβλημα να περιμένουν 6 μήνες (και συχνά περισσότερο) να πληρωθούν. Και μάλιστα δεν είναι καθόλου ασυνήθιστο να χρειαστεί να πληρώσουν το ΦΠΑ που αναλογεί στο συγκεκριμένο παραστατικό από τη τσέπη τους προτού καν πληρωθούν για την ίδια τη συναυλία. Με δεδομένο ότι οι περισσότεροι μουσικοί ζουν από τη μια παράσταση μέχρι την επόμενη και σπάνια τους μένουν χρήματα στην άκρη, αυτή η πρακτική τους δημιουργεί μεγάλα προβλήματα.  
       
Στους υπόλοιπους χώρους όπου εργάζονται οι μουσικοί υπάρχει μια πλούσια ποικιλία διαφορετικών «πρακτικών» που μπερδεύουν τα πράγματα ακόμα περισσότερα. 
Οι αυτοαποκαλούμενες «μουσικές σκηνές», χώροι συνήθως πολύ πρόχειρα φτιαγμένοι και καθόλου κατάλληλοι για την ακρόαση μουσικής, κατά κανόνα αμείβουν τους μουσικούς, αν τους αμείβουν,  με πληρωμές κάτω του επιπέδου του ανειδίκευτου εργάτη (συχνά «μαύρα» πάλι). Τα τελευταία χρόνια μάλιστα συνηθίζεται σε κάποιους από τους μικρούς χώρους ακόμα και το «καπέλο» μαζί με μια δήλωση υπογεγραμμένη από τους ίδιους τους μουσικούς ότι παίζουν αφιλοκερδώς. Δηλαδή αυτός που έχει το χώρο εμφανίζει τον μουσικό ως επαίτη προκειμένου να μην έχει ο ίδιος τις στοιχειώδεις τυπικές υποχρεώσεις απέναντί του. Όσο για γάμους, βαφτίσια, και πανηγύρια, τουλάχιστον στην Κρήτη όπου ζω, επικρατεί το απόλυτο χάος που μάλλον θέλει ένα ολόκληρο άρθρο μόνο του.   
         
Συνοψίζοντας, διαπιστώνουμε μάλλον ότι το «επάγγελμα» του μουσικού μόνο ένα κανονικό επάγγελμα δεν είναι. Αντιθέτως είναι ένα εργασιακό και φορολογικό ναρκοπέδιο στο οποίο ο κάθε μουσικός καλείται να βρει κάποια μάλλον δύσβατη και σκοτεινή διαδρομή προκειμένου να επιβιώσει και μόνο. Στην πραγματικότητα είναι λίγοι οι μουσικοί που κάνουν μια και μόνο δουλειά. Συνήθως αναπτύσσουν ένα πραγματικό μωσαϊκό δραστηριοτήτων προκειμένου να επιβιώσουν οικονομικά σε ένα περιβάλλον που καθόλου δεν τους ευνοεί. Αυτό που χρειάζεται άμεσα είναι να οριοθετηθεί και να επανιδρυθεί από το μηδέν το επάγγελμα αυτό με ένα τέτοιο τρόπο ώστε ο κάθε μουσικός να μπορέσει να εργαστεί εντός νόμιμου πλαισίου με λογικούς όρους και απλές και ευέλικτες διαδικασίες που θα του επιτρέπουν αφενός να ζήσει αξιοπρεπώς από τη δουλειά του, και αφετέρου, να είναι συνεπής στις υποχρεώσεις του απέναντι στην πολιτεία. Και βέβαια χρειάζεται να συνειδητοποιήσουμε ότι όταν ένας πολύ μεγάλος αριθμός μουσικών, να μην πω η πλειοψηφία, ωθείται στο να δουλεύει χωρίς τα νόμιμα παραστατικά, δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί είναι περιθωριακοί ή φοροφυγάδες από πεποίθηση. Σημαίνει μάλλον ότι το κράτος έχει αποτύχει στο να δημιουργήσει ένα δίκαιο και ρεαλιστικό πλαίσιο λειτουργίας για το επάγγελμα αυτό. Για να είμαστε δίκαιοι όμως, πρέπει να πούμε ότι για την κατάσταση αυτή δεν φταίει η μια ή η άλλη κυβέρνηση. Το πρόβλημα έχει βαθιές ρίζες τόσο στο χρόνο όσο και στο βάθος της ίδιας της κοινωνίας. Παρόλο που η Ελλάδα διαθέτει μια μεγάλη και σημαντική ιστορία διαχρονικά στο χώρο του πολιτισμού, αυτό δεν αντανακλάται πάντα στις τρέχουσες αντιλήψεις μιας αρκετά μεγάλης μερίδας της ίδιας της κοινωνίας που συχνά τείνει να βλέπει τους μουσικούς γενικότερα ως κάπως περιθωριακά στοιχεία από τη φύση τους. Αυτή η αντίληψη φαίνεται να έχει διαμορφωθεί μέσα από πολλούς αιώνες στους οποίους ο μουσικός θεωρήθηκε ως ένα άτομο μάλλον αμφίβολης ποιότητας και υπόληψης, με μια χαμηλή θέση στην κοινωνία, και που είχε το ρόλο κυρίως του διασκεδαστή. Δυστυχώς έχουν μείνει μέχρι και σήμερα κατάλοιπα αυτής της αναχρονιστικής και ξεπερασμένης αντίληψης σε κάποια τμήματα της κοινωνίας. Χρειάζεται όχι μόνο μια αλλαγή αντίληψης και αντιμετώπισης της πολιτείας απέναντι στους μουσικούς (και τους καλλιτέχνες εν γένη), αλλά μια ριζική αλλαγή στην αντίληψη και στη στάση της ίδιας της κοινωνίας απέναντι στην τέχνη γενικότερα και στους ανθρώπους που την υπηρετούν. Από το σημείο αυτό και μετά, κατά την άποψή μου, αρχίζει ο σοβαρός διάλογος. 

*Ο Ρος Ντέλι είναι Ιρλανδός μουσικός, με εξειδίκευση στην κρητική λύρα και το αφγανικό ραμπάμπ. Είναι ιδρυτής του Μουσικού Εργαστηριου «Λαβύρινθος»