Ενέργεια ζωής και θανάτου

Ζωή και θάνατος, θάνατος και ζωή. Με μια ανάσα ερχόμαστε σε αυτό τον κόσμο, με μια ανάσα φεύγουμε. Στο μεσοδιάκενο, το ταξίδι μας, όπου καταναλώνονται τεράστια ποσά ενέργειας με τις συνακόλουθες επιπτώσεις: ρύπανση, εξάντληση φυσικών πόρων. Η αρχή διατήρησης της ενέργειας αποκαλύπτει ότι το αλγεβρικό άθροισμα όλων των μορφών ενέργειας που εμφανίζονται σε ένα σύστημα διατηρείται σταθερό με την πάροδο του χρόνου. Ο πρώτος θερμοδυναμικός νόμος είναι υποπερίπτωση της αρχής διατήρησης της ενέργειας, αν όλες οι υπόλοιπες μορφές εκτός του έργου του αερίου, της εσωτερικής ενέργειας και της θερμικής ενέργειας, διατηρούνται σταθερές. Είναι ένας φυσικός νόμος που δηλώνει ότι η ενέργεια δεν μπορεί να δημιουργηθεί ή να καταστραφεί, αλλά μπορεί να αλλάξει από τη μία μορφή στην άλλη.

 Γέννηση, γάμος, θάνατος. Θάνατος, απόγονοι, γέννηση, ένας κύκλος αέναος και σταθερός, χαρακτηριστικός όσων κατοικούμε τη Γη. Στεκόμαστε με δέος μπροστά σε μια γέννηση, ένα από τα ιερότερα θαύματα της ύπαρξης μας. Χαιρετίζουμε, γιορτάζουμε τη ζωή, επιβεβαιώνουμε τη συνέχεια μας ως είδος. Με το ίδιο δέος στεκόμαστε και υποφέρουμε το θάνατο. Την απώλεια της ζωής, το αγαπημένο πρόσωπο που χάθηκε ανεπιστρεπτί. Πονάμε αβάσταχτα. Μας φοβίζει και θα μας φοβίζει το εφήμερο της ανθρωπότητας. Ομως αυτόν τον φόβο πασχίζουμε να διώξουμε, να διασκεδάσουμε με κάθε τρόπο.

«Είναι θέμα ζωής και θανάτου» μια πρόταση που βρίσκεται στα χείλη όλων μας ανεξαρτήτως εθνικότητας, φύλου, ηλικίας και οικονομικοκοινωνικής κατάστασης. Το ίδιο συμβαίνει και με την λέξη «ενέργεια». «Δεν έχω ενέργεια», «χρειάζομαι ενέργεια» κυριολεκτικά και μεταφορικά. Είναι εντυπωσιακή η ενέργεια που αφιερώνουμε για να φροντίσουμε τους νεκρούς μας από την αυγή της ανθρωπότητας ως τις μέρες μας. Αυτό το μαρτυρούν τα αναλλοίωτα σχεδόν ταφικά έθιμα που φτάνουν ως τις μέρες μας από την κλασική αρχαιότητα. Εξάλλου, πολιτισμός στην ουσία του είναι το νοιάξιμο για τον συνάνθρωπο, το να φροντίζεις τους αδύναμους στον πληθυσμό σου, την υγεία όσων είναι ευάλωτοι, όσοι είναι ανήμποροι και τέλος το πως φροντίζεις τους νεκρούς σου. Η αρχαιολογία του θανάτου, από τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα μέχρι τα υλικά κατάλοιπα και το ανθρωπολογικό υλικό, είναι πρωτίστως θέμα πολιτισμού, εκτός από ένα παράθυρο άχρονο στο χρόνο, όπου το παρόν υπάρχει συνεχώς, ενώνοντας το παρελθόν και το μέλλον. Ο χρόνος που αφιερώνεται για την φροντίδα τους, η ενέργεια που σπαταλάται, η επιμονή, η αγάπη που νιώθουμε ακόμα κι όταν κάποιος έχει χαθεί. Η μνήμη ευθύνεται.

Η έγνοια μας και η ενέργεια που αφιερώνουμε να διατηρηθεί κάτι ζωντανό, έστω κι αν καποιος είναι νεκρός ιατρικά. Ακόμη κι αν κάποιος πεθάνει, παλεύουμε να τον κρατήσουμε στη μνήμη μας ζωντανό, διοργανώνοντας ένα σωρό εκδηλώσεις από την πρώτη νύχτα της κηδείας του, τα λεγόμενα νεκρόδειπνα. Όμως αυτές οι εκδηλώσεις, τριμήνια, εξαμήνια, ετήσια μνημόσυνα, συναπαντήματα, καταφάσκουν την ίδια τη ζωή. Αποτελούν κοινωνικές εκδηλώσεις των ζωντανών. Οι ζωντανοί συναντώνται για να θυμηθούν το νεκρό, να πουν τα νέα τους, να φάνε όλοι μαζί, στην ουσία να νιώσουν τυχεροί που είναι ζωντανοί.

Έκδηλη και η φροντίδα να διατηρηθούν οι σχέσεις ανάμεσα στους νεκρούς όπως ακριβώς και στη ζωή: ταφές-εναγκαλισμοί είτε ανδρόγυνων, είτε οικογένειας (μητέρας και παιδιού), είτε ταφές οικογενειακές. Τα κτερίσματα τοποθετούνται γύρω από τον νεκρό για να τα πάρει μαζί του στο ταξίδι, για να συνεχίσει την καθημερινότητα του στην άλλη ζωή που θα πάει.

«Η ψυχολογία του θανάτου» είναι μια πρώτη επιλογή διατυπωμένη με μια γενική έκφραση, ενώ στην ουσία θα μπορούσαμε να μιλήσουμε απευθείας και τολμηρά για ψυχαναλυτική αρχαιολογία από τη στιγμή που η αρχαιολογία προσπαθεί να ερευνήσει όχι μόνο τις ανθρώπινες ενέργειες και τα αποτελέσματά τους, αλλά να ανασυστήσει το ψυχικό μηχανισμό του κάθε ανθρώπου[1]. Η τέτοιου είδους «ανασκαφή» είναι δυνατόν να δώσει απαντήσεις όταν στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκεται ο άνθρωπος και ο ψυχικός μηχανισμός του.

Οι νεκροί έχουν τεράστια δύναμη και επίδραση στην κοινωνία των ζωντανών από την ομηρική εποχή μεχρι και σήμερα. Κι εδώ φταίει η μνήμη. Λατρείες ηρώων με αφορμή τον τάφο τους και πίστη στην ευλογία που έπαιρναν από εκείνους, όσοι ξεκινούσαν για αποστολές ή πολέμους. Πιο κοντά στη δική μας εποχή, το προσκύνημα σε μια κηδεία ενός ηγέτη ή ενός σημαντικού προσώπου, σηματοδοτούσε την έναρξη μιας επανάστασης. Η αρχαιολογία του θανάτου ερευνάται, γοητεύει και θα γοητεύει, προβληματίζει, απαιτεί τόνους ενέργειας για μελέτη, εξαγωγή και ανατροπή συμπερασμάτων. 

Αλλά εδώ βρίσκεται ένα θανάσιμα σημαντικό συμπέρασμα για τη ζωή: Αν δεν χρησιμοποιηθεί η ενέργεια με επίκεντρο τον Άνθρωπο και τον Πολιτισμό του, αν δεν ενισχύσει την οικουμενική μνήμη της ελευθερίας και την ίδια την ελευθερία, τότε δεν έχει νόημα να συνεδριάζουμε για την ενέργεια, δεν έχει νόημα να μιλάμε για Ενέργεια. Αποτελεί ευθύνη εθνική και παγκόσμια, ευθύνη ατομική, η Ενέργεια που θα παραχθεί να προασπίσει και να υπηρετήσει τον άνθρωπο και τις ευγενέστερες εκφάνσεις του.

*Η Ευγενία Π. Τσατσάκη είναι αρχαιολόγος