Ερημοι οικισμοί των Αστερουσίων (μέρος Α)

Τα Αστερούσια Όρη, η νοτιότερη οροσειρά της Ευρώπης, καταλαμβάνουν το νότιο τμήμα του νομού Ηρακλείου, χωρίζοντας την Μεσαρά από το Λυβικό ή όπως με νόημα αποκαλείται τελευταία Νότιο Κρητικό πέλαγος. Τα όρια των Αστερουσίων από νότια, ανατολικά και δυτικά είναι ευδιάκριτα και συγκεκριμένα, καθώς προσδιορίζονται από τον ποταμό Αναποδάρη (Ανατολικά) το Λυβικό πέλαγος (Νότια) και τον κόλπο της Μεσαράς (Δυτικά).Τα βόρεια όρια είναι πιο συγκεχυμένα καθώς οι πλαγιές των  προχωρούν και σβήνουν αργά και σε διαφορετικό κατά περίπτωση βάθος μέσα στην μεγάλη πεδιάδα. Ως βόρειο όριο στην εργασία αυτή μετά από πολύ σκέψη, ορίστηκε η σειρά των χωριών της ρίζας, που η κτηματική τους περιφέρεια καταλαμβάνει έκταση σε υψόμετρο μεγαλύτερο των 500 μέτρων. Και αφού ορίστηκε το γεωγραφικό πλαίσιο πρέπει να πούμε ότι εντός του θα αναζητήσουμε τις θέσεις στις οποίες υπήρξαν οικισμοί κατά τον Μεσαίωνα, όπως ονομάστηκε στον άλλο κόσμο η χρονική περίοδος, που στην δική μας ιστορία παρατάθηκε με την Τουρκοκρατία μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα.

Τα χωριά εκείνα που δεν κατάφεραν να επιβιώσουν και να φτάσουν ως τις μέρες μας. Όσα αναφέρονται σε απογραφές των περιόδων της Βενετοκρατίας και της Τουρκοκρατίας και σήμερα το όνομα τους διασώζεται ως τοπωνύμιο στην Κτηματική περιφέρεια κάποιου άλλου χωριού. Όσα απαντούνται σε έγγραφα αλλά για διάφορους λόγους δεν απογράφηκαν ποτέ. Όσα αναφέρονται σε έγγραφα και απογραφικά δελτία αλλά το όνομα τους δεν διασώθηκε ούτε ως τοπωνύμιο, αλλά την θέση τους μπορούμε να την προσδιορίσουμε και να την εντοπίσουμε από τα συμφραζόμενα, όπως για παράδειγμα τα έγγραφα της Τουρκοκρατίας όπου καταχωρούνται οι οικισμοί με γεωγραφική σειρά. Όσα δεν απαντούνται καθόλου στις πηγές αλλά την ύπαρξη τους την γνωρίζουμε από τις διηγήσεις των παροικούντων και την επαληθεύουμε από την ύπαρξη των ερειπίων τους. Μια άλλη ομάδα και μάλιστα η δυσκολότερη είναι τα εντελώς λησμονημένα χωριά τόσο από τις γραπτές όσο και τις προφορικές πηγές. Παράλληλα σε έγγραφα και απογραφές συναντούμε πολυάριθμα χωριά τα οποία δε μπορούν να τακτοποιοηθούν πουθενά. Πιθανόν πρόκειται για τα χωριά εκείνα που το όνομα τους λησμονήθηκε και η θέση τους προσδιορίζεται σήμερα με άλλο όνομα. Για παράδειγμα: η τοποθεσία όπου βρισκόταν ο σημαντικός οικισμός Χαρχαλετουδιανά σήμερα είναι γνωστή ως Λεράκια.

  Το αποτέλεσμα της έρευνας υπήρξε εντυπωσιακό, αφού στον χώρο που προσδιορίσαμε, αυστηρά, ως Αστερούσια, όπου σήμερα μόλις και με την βία επιβιώνουν ελάχιστα χωριά και αυτά  στα πρόθυρα της ερήμωσης ,συνυπήρξαν άλλες εποχές τουλάχιστον εκατό οικισμοί!!!

Η οικιστική ιστορία των Αστερουσίων ακολουθεί την γεωγραφική τους διαίρεση σε τρείς ζώνες. Τη νότια, τη κεντρική και τη βόρεια. Και στις τρείς αυτές ζώνες υπάρχει έντονη οικιστική δραστηριότητα κατά την προϊστορική περίοδο. Οι ανεσκαμμένοι ή οι επισημασμένοι οικισμοί και εγκαταστάσεις ευρίσκονται σε πολύ πυκνή διάταξη. Κατά τους ιστορικούς χρόνους κάθε ζώνη ακολουθεί εντελώς διαφορετική πορεία.

Νότια ζώνη είναι αυτή που βρέχεται από το Λιβυκό Πέλαγος. Οι νότιοι πρόποδες των Αστερουσίων. Στην περιοχή αυτή έχουμε από τα αρχαιότερα λείψανα της Κρητικής Ιστορίας. Επιβεβαιωμένο είναι πλέον ότι στις νότιες ακτές των Αστερουσίων κατά την μακρινή αυτή εποχή είχαμε τις πρωιμότερες εγκαταστάσεις των ανθρώπων εκείνων που δημιούργησαν στην συνέχεια τον μινωικό πολιτισμό. Οι σημαντικότεροι οικισμοί της περιόδου αυτής έχουν εντοπιστεί στον Τσούτσουρα, στις Αλατσίστρες στην Πόντα, στον Σκινιά, στον Σαλαμιά στην Τρυπητή, στο Αγκιναροπάπουρο, στον Χρυσόστομο, στο Μάρτσαλο στο Αγιοφάραγγο στον Κομμό κ.αλ. . Η επόμενη περίοδο μεγάλης ακμής της περιοχής αυτής σημειώθηκε την ύστερη αρχαιότητα και κυρίως κατά την εποχή της Ρωμαιοκρατίας. Οι σημαντικότερες πόλεις είναι  Το Μάταλλον, η Λισσήν, η Λασαία, η Λεβήνα και η Είνατος. Υπήρξαν και μικρότερες κώμες των οποίων τα ονόματα δεν διασώθηκαν. Παράλληλα ο χώρος είχε ήδη αποκτήσει έναν ιερό - ιαματικό χαρακτήρα που η αρχή του αναζητείται την μινωική εποχή. Ήδη έχουν καταγραφεί πέντε Ασκληπιεία!!

Η ακμή αυτή στους νότιους πρόποδες των Αστερουσίων συνεχίστηκε και κατά την πρώτη βυζαντινή περίοδο όταν ιδρύθηκαν στις υπάρχουσες πόλεις αλλά και σε άλλα σημεία όπου πιθανόν να υπήρχαν μοναστήρια ή μαρτύρια σπουδαίες παλαιοχριστιανικές βασιλικές. Τα λαμπρά και πολυδάπανα αυτά οικοδομήματα μαρτυρούν μια πολύ οργανωμένη και ακμάζουσα χριστιανική κοινότητα. Δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο χριστιανισμός πέρασε στην Κρήτη μέσον των Αστερουσίων

Ακολουθεί η περίοδος πριν την αραβοκρατία όπου οι επιδρομές των πειρατών ερημώνουν και ερειπώνουν τα παράλια της Κρήτης. Οι ακτές των Αστερουσίων ως εκ της θέσεως τους δέχτηκαν τις πρώτες και αλλεπάλληλες στην συνέχεια επιθέσεις τους. Μετά την ανασκαφή της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Τσούτσουρα η περιοχή διεκδικεί και  με ντοκουμέντα τον τόπο απόβασης των αράβων που τόσα χρόνια αναζητούνταν στις βόρειες ακτές της Κρήτης.

Μετά την αραβοκρατία και για τουλάχιστον 13 αιώνες οι νότιες ακτές των Αστερουσίων ερημώνουν εντελώς. Η ιερή μνήμη των χώρων αυτών που υπήρχε από την προχριστιανική εποχή, την οποία υπογράμμιζαν τα ερείπια των μεγάλων παλαιοχριστιανικών ναών, η παντελής ερημία, η γειτνίαση με την ανατολή, τους επιφύλαξε μιαν άλλη κατοίκηση στα σπήλαια και τις οπές της γης, αυτή των αναχωρητών των μοναχών και των ερημιτών Τα νότια παράλια των Αστερουσίων θα γίνουν ένα απέραντο ασκητήριο, με κύριους πυρήνες τους Αγιούς των Καπετανιανών και τους Αγιούς της Οδηγήτριας. Ήδη από την πρώτη περίοδο της βενετοκτρατίας αρκετά από τα ασκητήρια αυτά θα πάρουν την μορφή οργανωμένων μοναστηριών. Εν τούτοις ουδέποτε κατά τους αιώνες που ακολούθησαν ιδρύθηκε ή υπήρξε οικισμός στην νότια ζώνη των Αστερουσίων. Κάποιες αναφορές για την ύπαρξη οικισμών όπως για παράδειγμα η προσπάθεια του Paul Faure και όσων τον ακολούθησαν για την τοποθέτηση ενός οικισμού που αναφέρεται στις απογραφές ως Σαβιδοχώρι -  Χαβδοχώρι στην περιοχή των Αλατσιστρών ανάμεσα στον Κουδουμά και τον Άγιο Ιωάννη δεν ευσταθεί, αφού η τελευταία έρευνα της αρχαιολογικής υπηρεσία στα πλαίσια των ανασκαφών της Πόντας αποφάνθηκε ότι πρόκειται για μεγάλο οικισμό των μινωικών χρόνων που η καλή επιφανειακή διατήρηση των ερειπίων του οφείλεται στην μακραίωνη εγκατάλειψη του τόπου. Επίσης κάποια ερείπια κτισμάτων στο Λίθινο, στα Σκαλιά, στου Πατέρα η συγκέντρωση και η διάταξη των οποίων παραπέμπει σε χωριό, δεν είναι τίποτα άλλο παρά τα ξεροκάλυβα στα οποία προστατεύονταν κατά την διάρκεια των επαναστάσεων του 19ου αιώνα οι άμαχοι Μεσαρίτες. Μόλις το 1970 άρχισαν δειλά-δειλά να κατοικούνται πάλι τα νότια παράλληλα. Αρχικά από κατοίκους του  κυρίως ορεινού όγκου που ήθελαν να εκμεταλλευτούν το κλίμα καλλιεργώντας  πρώιμα κηπευτικά. Τα πρώτα σπιτάκια των καλλιεργητών με τα εκχερσωμένα τμήματα διαδέχτηκαν μετά το 1980 οι οικισμοί που βλέπουμε και «θαυμάζουμε για την τάξη και την ποιότητα τους» σε όλα τα νότια παράλια. Με καταιγιστικούς ρυθμούς άρχιζαν να χτίζονται απάνω σ΄ άλλο ατάκτως ερηγμένα πολλές φορές πανάκριβα σπίτια δημιουργώντας μετά από χίλια τόσα χρόνια δεκάδες αυθαίρετους οικισμούς που όλοι τους αναγνωρίστηκαν από το κράτος ως Επίσημοι Οικισμοί και από την Εκκλησία ως Ενορίες. (Τσούτσουρας, Μαριδάκι, Τρείς Εκκλησιές, Αϊ Γιάννης, Λέντας, Δυσκός, Παπαγιαννάδω, Γέρο Κάμπος, Τζίγκουνας,  Πλαθιά Περάματα, Χρυσόστομος, Καλά Λιμάνια κλπ.) Βέβαια τα επίσημα αυτά  χωριά αλλοιώνουν όχι μόνο το περιβάλλον αλλά και την οικιστική ιστορία του τόπου  καθώς δεν διαθέτουν το βασικό στοιχείο που συγκροτούσε ανέκαθεν  την έννοια του  χωριού:  Το Νεκροταφείο!

Η Κεντρική ζώνη των Αστερουσίων είχε ακριβώς την αντίθετη πορεία από τη νότια. Πρόκειται για το τμήμα των Αστερουσίων, τον κατεξοχήν ορεινό όγκο, που βρίσκεται σε μεγάλο υψόμετρο. Και στην κεντρική αυτή ζώνη αναπτύχθηκαν δεκάδες οικισμοί κατά την μινωική περίοδο.  Σημαντικότερες είναι οι θέσεις Σκανιάρη Λάκκος, Οδηγήτρια, Σποριές…

Κατά την ύστερη Μινωική περίοδο - αρχές ιστορικών χρόνων παρατηρούνται στα Κεντρικά Αστερούσια οικισμοί καταφύγια  αντίστοιχα με το Καρφί και την Πλάτη Λασιθίου. Τα Ιστορικά χρόνια ο κυρίως όγκος των Αστερουσίων διατηρεί  περισσότερο έναν ιερό χαρακτήρα με τα μινωικά ιερά να συνεχίσουν να λειτουργούν. Ιδρύονται μικρές εξαρτημένες κώμες που ασχολούνται με την κτηνοτροφία και των οποίων τα ονόματα αγνοούμε. Τέτοιες υπάρχουν στη Μονή, Καπετανιανά, Άγιος Πάυλος, Παρανύμφοι κα.

Και όπως προαναφέραμε κάθε φορά που παρήκμαζαν τα παράλια άκμαζαν τα Αστερούσια έτσι μετά την αραβοκρατία τα πυκνοκατοικημένα παράλια ερημώνουν και αρχίζει να κατοικείται λόγω της ασφάλειας που παρείχε η κύριος όγκος των Αστερουσίων. Οι πρώτες αγροικίες που κτίστηκαν σκόρπιες και καλά κρυμμένες θα εξελιχθούν στα χωριά που υπάρχουν σήμερα στα Αστερούσια αλλά και στα χωριά που ερημώθηκαν με την πάροδο του χρόνου.  Μια μεγάλη πτώση έχουνε στην αρχή της Βενετοκρατίας όποτε δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για την εγκατάσταση των αναντιρρητών θεολόγων και την δημιουργία μεγάλων μοναστηριών που συνυπάρχουν με τά μικρά χωριά της προηγούμενης περιόδου. Στην περίοδο αυτή υπάρχουν τα περισσότερα από τα έρημα σήμερα χωριά (Αϊ Αντώνης, Σκλαβιανά, Ανεβάλουσα,  κλπ.) Η τουρκοκρατία που θα ακολουθήσει θα φέρει την πρώτη ερήμωση στα χωριά αυτά. Χαρακτηριστικό το έγγραφο της  1744 του Τ.Α.Η.(αριθμός μετάφρασης Ν. Σταυρινίδη 2328). Η κεντρική ζώνη θα παρακμάσει αλλά θα ξανακατοικηθεί ή θα ενισχυθεί με την παρουσία Σφακιανών που κυνηγημένοι από εσωτερικές βεντέτες η αναγκασμένοι από την έκβαση της επανάσταση του Δασκαλογιάννη θα εγκατασταθούν στα έρημα χωριά και θα τους δώσουν ζωή για πολλά ακόμη χρόνια. Τελειώνοντας ο 19^ος αιώνα βρήκε την κεντρική ζώνη των Αστερουσίων με 15 χωριά που όμως γνώριζαν την καλύτερη περίοδο τους. Έχουν τους περισσότερους κατοίκους από κάθε άλλη περίοδο. Ένα σοβαρό πλήγμα δέχθηκαν την γερμανική κατοχή όταν η περιοχή κηρύχτηκε νεκρή ζώνη και οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να τα εγκαταλείψουν τα χωριά τους. Πολλοί από αυτούς δεν επέστρεψαν μετά από τέσσερα χρόνια.  Τις τελευταίες δεκαετίες τα χωριά αυτά σχεδόν ερήμωσαν. Πολλά έχουν κάτοικους που μετρούνται στα δάχτυλα του ενός χεριού. Οι κάτοικοι τους μετανάστευσαν κυρίως στα χωριά του κάμπου.