Η κατάρα των πρώτων υλών

Για την ασθένεια covid-19 γνωρίζετε, για την «ολλανδική ασθένεια» έχετε ακούσει κάτι;

Ολλανδία, 1959. Η πόλη του Γκρόνινγκεν έχει πάρει «φωτιά», μέσα σε γιορταστικό κλίμα οι συζητήσεις δίνουν και παίρνουν. Αιτία; Μόλις ανακοινώθηκε ότι ανακαλύφθηκε στο υπέδαφος της το μεγαλύτερο κοίτασμα φυσικού αερίου στην Ευρώπη! Αυτό κι αν δεν είναι θείο δώρο για την οικονομία της χώρας! Για να δούμε όμως... είναι πράγματι έτσι; Στην αρχή, όλα πηγαίνουν μια χαρά. Οι Ολλανδοί είναι κατενθουσιασμένοι...πλέουν σε πελάγη ευτυχίας! Έτσι, για να εκμεταλλευτούν αυτό το αέριο, ξεφυτρώνουν εκατοντάδες εταιρείες που προσλαμβάνουν εργατικό δυναμικό και στελέχη και η χώρα αρχίζει να πουλάει τον φυσικό της αέριο στο εξωτερικό. Γι αυτές τις εξαγωγές οι Ολλανδοί πληρώνονται στο νόμισμά τους, το φιορίνι. Πολλοί ξένοι πελάτες που θέλουν το αέριο τρέχουν να ανταλλάξουν τα χρήματα τους με φιορίνια, πράγμα που σημαίνει ότι η τιμή του φιορινιού όλο κι ανεβαίνει. Είναι σαφές ότι χρειάζονται όλο και περισσότερα δολάρια, φράγκα, λίβρες ή ρούβλια για να αποκτήσεις ένα μόνο φιορίνι.

Να όμως που η Ολλανδία δεν εξάγει μόνο φυσικό αέριο! Πωλεί επίσης άλλα αγαθά και υπηρεσίες: τυριά, λουλούδια, σπόρους, δημητριακά, βιομηχανικά προϊόντα, τραπεζικές δραστηριότητες κ.λπ. Με ένα πολύ ακριβό φιορίνι, αυτά τα προϊόντα υπερεκτιμούνται σε σύγκριση με αυτά των ανταγωνιστών της: δεν είναι πλέον «ανταγωνιστικά». Επακόλουθο, οι ξένοι πελάτες στρέφονται αλλού. Και εδώ τα πράγματα αρχίζουν να περιπλέκονται και μάλιστα πολύ γρήγορα… Έτσι, με εξαίρεση τις δραστηριότητες φυσικού αερίου, οι υπόλοιπες ολλανδικές εξαγωγές καταρρέουν. Οι ταμειακές ροές πέφτουν, πολλές εταιρείες κλείνουν και επειδή είναι αδύνατον ο τομέας του φυσικού αερίου να προσφέρει εργασία σε όλους... η ανεργία αρχίζει να καλπάζει. Εν ολίγοις, μέσα σε λίγα χρόνια, το φυσικό αέριο οδήγησε τις Κάτω Χώρες σε μια μεγάλη οικονομική κρίση! Τέτοια, που σήμερα, όταν μια χώρα, ενώ είναι πλούσια σε φυσικούς πόρους, καταλήγει να φτωχύνει μέχρι και να χρεοκοπήσει, επειδή στηρίζει τα πάντα στους φυσικούς της πόρους.

 Αυτό που συνέβη στις Κάτω Χώρες το ονομάζουμε «ολλανδικό σύνδρομο» ή «φαινόμενο του Γκρόνινγκεν» ή «ολλανδική ασθένεια» αλλά και «Dutch disease». Επομένως, όταν μιλάμε ότι μια χώρα υποφέρει από την «ολλανδική ασθένεια», εννοούμε την «Κατάρα των πρώτων υλών». Ορισμένες χώρες που αφθονούν σε πρώτες ύλες βασίζουν ολόκληρη την οικονομία τους στα έσοδα που προέρχονται από αυτές και παραμελούν την ανάπτυξη της βιομηχανίας τους, η οποία μακροπρόθεσμα θέτει τελικά τα προβλήματα της αύξησης της σχετικής τιμής των υπηρεσιών, το εμπορικό έλλειμμα εξαιρουμένων των πρώτων υλών, την αποβιομηχανοποίηση… Πράγματι, η οικονομία τα πηγαίνει καλά όσο η τιμή των πρώτων υλών είναι υψηλή, αλλά η χώρα καταρρέει ταυτόχρονα με την τιμή όταν αυτό δεν συμβαίνει. Αυτές οι χώρες υποφέρουν τότε από την έλλειψη διαφοροποίησης της οικονομίας τους. Δυστυχώς, αρκετές χώρες δεν πήραν το μάθημα από την «ολλανδική ασθένεια» (Βραζιλία, Βενεζουέλα, Γκάνα, Νιγηρία, Αλγερία, Σαουδική Αραβία, Ρωσία κλπ.) ενώ αντιθέτως η Νορβηγία τα τεράστια έσοδα από τους υδρογονάνθρακες, πάνω από 1 τρισεκατομμύριο €, τα τοποθετεί σε ένα ξεχωριστό ταμείο για τις επόμενες γενεές και για τους δύσκολους καιρούς, χωρίς να παραμελεί τους άλλους τομείς της οικονομίας της.

 Μπορούμε επίσης να αναφερθούμε στην «ολλανδική ασθένεια» με ένα παλαιότερο παράδειγμα, αυτό της Μπουρκίνα Φάσο. Αυτή η μικρή χώρα της Δυτικής Αφρικής αποφάσισε να βασίσει την οικονομική της ανάπτυξη στην εκμετάλλευση και την εξαγωγή βαμβακιού. Είναι ο κορυφαίος παραγωγός αφρικανικού βαμβακιού. Δυστυχώς για τη βιομηχανία της, είναι οι εταιρείες της Δύσης που ασχολούνται κυρίως με τη μεταποίηση βαμβακιού, η οποία δεν οδηγεί στην ανάπτυξη του δικού της βιομηχανικού τομέα. Η Μπουρκίνα Φάσο εξαρτάται συνεπώς διπλά: αφενός, εξαρτάται από τις δυτικές επιχειρήσεις και αφετέρου από την παγκόσμια τιμή του βαμβακιού. Όσον αφορά την χώρα μας, η «μονοκαλλιέργεια» του τουριστικού τομέα θα έπρεπε ήδη να μας είχε προβληματίσει προ καιρού...

*Ο Γιάννης Κουκουφίκης είναι επιχειρηματίας