31 Οκτωβρίου, γιορτή του Χαλοουίν!

«Γιορτάζεται πάντα τη νύχτα της 31ης Οκτωβρίου, κατά την οποία τα μικρά παιδιά μεταμφιέζονται κατά κανόνα σε κάτι «τρομαχτικό» και επισκέπτονται σπίτια μαζεύοντας πολλά γλυκά, ενέργεια γνωστή ως «trick or treat» («φάρσα ή κέρασμα»). Η γιορτή αυτή συγχέεται με τις Ελληνικές Απόκριες, όμως διαφοροποιείται κατά πολύ από αυτές καθώς το Χάλοουιν έχει περισσότερο μυστικιστική χροιά. Αποτελεί εξέλιξη της αρχαίας Κελτικής γιορτής Samhain.»

Τέχνη και επιστήμη

Παρίσι, μέσα του εικοστού αιώνα. Ο ποιητής Jacques Prévert περιπλανιέται μπροστά από τους πάγκους των βιβλιοπωλών, εκεί όπου άλλοι ψάχνουν ένα ρομάντζο για το σαββατοκύριακο και ο ίδιος, φαίνεται, ψάχνει εφιάλτες για μια ολόκληρη ζωή.

Ξαφνικά η ματιά του πέφτει πάνω σε μια παράξενη και μακάβρια εικόνα: μια νέα γυναίκα κάθεται, ήρεμη, σχεδόν αριστοκρατική, με την πλάτη της τελείως τεμαχισμένη. Είναι η στάση κάποιας που περιμένει τον κομμωτή της, μόνο που ο κομμωτής εδώ έχει πιάσει νυστέρι. Τι θέλει άραγε να δείξει;

Στην πραγματικότητα είναι εικόνα από ανατομικό έργο του δέκατου όγδοου αιώνα, της εποχής που ένας καλλιεργημένος κύριος μπορούσε να διακοσμεί το σαλόνι του με μυς και τένοντες και να το λέει «επιστημονικό ενδιαφέρον».

Ο Prévert και οι φίλοι του, καλλιτέχνες του υπερρεαλιστικού ρεύματος, γοητεύονται. Οι σουρεαλιστές είχαν αδυναμία σε ό,τι μπέρδευε το όμορφο με το ανησυχητικό, και εδώ το πακέτο ήταν πλήρες: ένα πρόσωπο με ύφος πίνακα της εποχής και μια πλάτη με ύφος κρεοπωλείου. Το αποκαλούν «Ο Ανατομικός Άγγελος (L'Ange anatomique)», εξαιτίας των δύο τμημάτων της σάρκας που μοιάζουν με φτερά. Ένας άγγελος, δηλαδή, αλλά του τύπου «πέταξε, μα του έμειναν τα εντόσθια».

Πέρα από την εικόνα, οι σουρεαλιστές πιθανότατα δεν συνειδητοποιούν ότι έχουν μπροστά τους ένα πραγματικό τεχνικό επίτευγμα: πρόκειται για έγχρωμο χαρακτικό. Η τεχνική αναπτύχθηκε τον δέκατο όγδοο αιώνα και απαιτεί απίστευτη ακρίβεια και μεγάλη εμπειρία. Σήμερα τρέχουμε στον εκτυπωτή και παραπονιόμαστε αν τελειώσει το μελάνι. Τότε το μελάνι ήταν λιγότερο το πρόβλημα και περισσότερο η ψυχική υγεία του τεχνίτη.

Για ένα κλασικό χαρακτικό, ο καλλιτέχνης χαράζει το σχέδιό του σε μια μεταλλική πλάκα, γεμίζει τις εγκοπές με μαύρο μελάνι και τοποθετεί πάνω της ένα φύλλο χαρτιού για να αποκτήσει μια ασπρόμαυρη εκτύπωση. Απλό, καθαρό και, ας το πούμε, κάπως βαρετό για τα γούστα της εποχής.

Με τη νέα έγχρωμη τεχνική, δεν χρειάζεται μόνο μία πλάκα αλλά τέσσερις! Μία για το μαύρο μελάνι και άλλες τρεις, χαραγμένες με μικρές διαφορές, που καλύπτονται με κυανό, κίτρινο και ματζέντα. Η αρχή της τρίχρωμης εκτύπωσης ανάγεται στον Jacob Christoph Le Blon, ο οποίος είχε καταλάβει νωρίς ότι τρία βασικά χρώματα αρκούν για να παραχθεί ολόκληρη η παλέτα. Είναι η ίδια λογική, με άλλα λόγια, που κρύβεται ακόμη και σήμερα μέσα στον εκτυπωτή του γραφείου σας, μόνο που ο δικός σας δεν ζητά αίμα, μόνο δεύτερη κασετίνα μελάνι σε τιμή χρυσού.

Τοποθετώντας τη μία πάνω στην άλλη, με ακρίβεια χιλιοστού (και ένα μικρό λάθος μετατρέπει ένα συκώτι σε αφηρημένη τέχνη), οι τέσσερις πλάκες δίνουν μια εικόνα με όλες τις αποχρώσεις του χρώματος. Ο γδαρμένος πρέπει να φαίνεται αληθινά γδαρμένος, και η αλήθεια, στην περίπτωση αυτή, κοστίζει τέσσερις πλάκες.

Ο καλλιτέχνης Jacques Fabien Gautier d'Agoty αντιλαμβάνεται αμέσως την αξία της τεχνικής για την ανατομική απεικόνιση. Και καλά κάνει, αφού ο χρωματισμός ήταν το μεγάλο κενό των ανατομικών εικονογραφήσεων: ποιος θα πίστευε έναν ασπρόμαυρο μυ που δεν μοιάζει με μυ, αλλά με σχεδιάγραμμα για σουβλάκι; Ο Gautier d'Agoty, μαθητής ή συνεχιστής του Le Blon κατά τα λεγόμενα, βλέπει εδώ μια επαγγελματική ευκαιρία και την αδράχνει με τα δύο του χέρια, και με μερικά ακόμη χέρια που δεν ανήκουν σε κανέναν ζωντανό.

Όμως, παρά τις προσεκτικές του παρατηρήσεις στους ανατόμους, ο καλλιτέχνης παρασύρεται καμιά φορά από το γούστο του για θέαμα, και τα χαρακτικά του δεν είναι αρκετά ακριβή από ανατομική άποψη. Οι ανατόμοι της εποχής, μάλιστα, δεν έκρυψαν τις επιφυλάξεις τους, κάτι σαν κριτική σε εστιατόριο: «ωραίο το πιάτο, αλλά αυτό δεν ήταν το συκώτι που παραγγείλαμε». Η εικόνα ήθελε εντυπωσιασμό και ο εντυπωσιασμός, όπως ξέρει όποιος έχει δει ποτέ ανατομικό άτλαντα, δεν συνεννοείται πάντα με την ακρίβεια.

Δεν έχει σημασία. Η μακάβρια πλευρά τους επέζησε στους αιώνες και εξακολουθεί να έχει αποτέλεσμα, θυμίζοντας τη γιορτή του Χαλοουίν, μια γιορτή που δεν χρειάζεται κοστούμια όταν η πραγματική «φάρσα ή κέρασμα» κρέμεται, εξαιρετικά ανατομική και έγχρωμη, από έναν τοίχο του 1746.

*Ο Γιάννης Κουκουφίκης εκτός από επιτυχημένος επιχειρηματίας, είναι ένας πολύ σημαντικός Μελετητής Τέχνης.