Ο Φορτουνάτος και η ρακή

Στην Κρήτη, έχουμε συχνά το δίλημμα, εάν η σωστή ονομασία του τοπικού μας παραδοσιακού αποστάγματος είναι τελικά ρακή η τσικουδιά. Στην δυτική κυρίως Κρήτη έχει επικρατήσει ο όρος τσικουδιά ενώ στην ανατολική η ρακή, με τις δυο πλευρές να υποστηρίζουν η κάθε μια ότι η δική της ονομασία είναι και η σωστή. Μάλιστα οι πιο σκληροπυρηνικοί υποστηρίζουν ότι η ρακή είναι ποτό και ονομασία τούρκικης προελεύσεως και μέσω των τουρκοκρητικών παρέμεινε η ονομασία της σε εμάς, επομένως είναι απαγορευτικό για τους σύγχρονους Κρήτες να χρησιμοποιούν τέτοιους ορισμούς που παραπέμπουν στην Οθωμανική περίοδο.

Εδώ θα προσπαθήσουμε να συγκεράσουμε τις απόψεις και να φωτίσουμε όσο μπορούμε την έρευνα καθώς εν μέρει και οι δύο ονομασίες του ποτού είναι σωστές. Η τσικουδιά προέρχεται από την ονομασία των υπολειμμάτων της οινοποίησης, που επιστημονικά τα ονομάζουμε στέμφυλα και στην Κρήτη τα ονομάζουμε τσίκουδα καθώς αφορούν τα υπολείμματα του καρπού με το σπόρο μέσα, όπως ονομάζουμε και κούκουδα ή κουκουδόλαδο τους καρπούς εκείνους των ελιών που έχουν σιτέψει και έχει μείνει μόνο ο πυρήνας της ελιάς ή στράφυλα (πιθανόν από το στράφι δηλαδή την φύρα της παραγωγής). Στην βόρεια Ελλάδα, τα υπολείμματα τα ονομάζουν τσίπουρα εξού και η ονομασία τσίπουρο.

Η παρερμηνεία με την Κρητική ρακή, έχει προκύψει καθώς, υπάρχει και στην τουρκία αντίστοιχο ηδύποτο το οποίο όμως προέρχεται από την απόσταξη φρούτων και περιέχει γλυκάνισο, επομένως ουδεμία σχέση έχει με το αλκοολούχο ποτό της Κρήτης. Άλλωστε οι Οθωμανοί απαγορεύεται να πίνουν αλκοόλ, με ποιο σκεπτικό θα δημιουργούσαν ένα ποτό που δεν έπιναν οι ίδιοι? Τα αμπέλια που έμειναν στην Κρήτη την περίοδο της Τουρκοκρατίας τα διαχειρίζονταν κρητικοί κυρίως για εμπόριο και εξαγωγές και μάλιστα σε τούρκικο έγγραφο που μεταφράζει ο Β. Ψιλάκης αναφέρει ότι «ο οίνος αποτελεί τον επιούσιο των απίστων» δηλαδή τους κατακρίνουν ότι πίνουν οινοπνευματώδη. Δεν αμφισβητείται βέβαια το γεγονός ότι η λέξη καζάνι είναι τούρκικης προελεύσεως ενώ η αντίστοιχη ελληνική είναι άμβυκας.

Η πραγματικότητα είναι ότι η ρακή, προέρχεται από την αρχαία λέξη η ραξ, ιωνική διάλεκτος ρωξ, της ρωγός και μάλιστα η λατινική της ονομασία είναι racimolo ή racemus που σημαίνει ο βότρυς σταφυλής, το τσαμπί, (το οποίο μετά την οινοποίηση γίνεται τσάμπουρα ή τσαμπούρα στην Κρήτη, με παράφραση στην βόρεια Ελλάδα τσίπουρα). Υπάρχει μάλιστα και ονομασία του βοτρυοφόρου Βάκχου, ως Racemite Bacchus, για τον θεό Διόνυσο. Άλλωστε η τεχνική της απόσταξης ήταν γνωστή από τους αρχαίους Έλληνες, καθώς έχουν βρεθεί ίχνη και υπολείμματα αποστακτηρών στην Κρήτη όπως και στέμφυλων, τεχνική η οποία έχει διαδοθεί σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο και τα Βαλκάνια.

Την οριστική λύση την δίνει το γνωστότατο Ενετοκρητικό ποίημα του Φορτουνάτου, το οποίο γράφτηκε στον Χάνδακα από τον Αντώνιο Φώσκολο, υπο πολιορκία, δηλαδή πριν την άλωση του από τους Τούρκους και αναφέρει σε στίχο του χαρακτηριστικά στους στίχους 105-110:

«εγώ λεγα και γύρεψες, απου’σαι γεροντάκι,

πρι δώσης όξω του σπιτιού να πιάσης κουλλουράκη

κ’ ένα ποτήρι με ρακή γη με κρασί μοσκάτο

γλυκύ να πιής, και σύ λωλέ, γδυμνός και ξεζωνάτος....»

Έρχεται λοιπόν το ποίημα να μας πει ότι και επι Ενετοκρατίας, οι κρητικοί γνώριζαν, έφτιαχναν και κατανάλωναν ρακή πολύ πριν έρθουν και εγκατασταθούν ολοκληρωτικά οι Τούρκοι στην Κρήτη.

Επομένως και οι δύο ονοματοδοσίες είναι ορθές και η ονομασία ρακή έχει λατινογενή και αρχαιοελληνική προέλευση και σίγουρα όχι Τουρκική. Πολύ πιο πιθανόν να είναι δανεισμός από την ελληνική γλώσσα, όπου πέρασε στις χώρες της Ανατολής και έχει μείνει π.χ. ως Arak στο Ιράκ, που σχετίζεται με την απόσταξη ή τον ιδρώτα όπως την μεταφράζουν οι ίδιοι.

Δυστυχώς ή ευτυχώς το 1989 με τον κανονισμό της ΕΟΚ, 1576/89 για τα οινοπνευματώδη,  καταφέραμε και κατοχυρώσαμε σαν χώρα τα οινοπνευματώδη, τσίπουρο και τσικουδιά, όχι όμως και την ρακή, που ώς ονομασία «το ρακί» έχει κατοχυρωθεί από τους Τούρκους, μεγεθύνοντας περαιτέρω την διαμάχη μεταξύ των δύο πλευρών. Επομένως παρά την πιο αρχαία προέλευση της ρίζας της λέξης δεν μπορούμε πλέον να την χρησιμοποιήσουμε σαν εμπορική ορολογία, με ότι αυτό συνεπάγεται για την ταυτότητα του προϊόντος, την παρερμηνεία και την νοθεία.

ΠΗΓΕΣ:

Β.Ψιλάκης, Η ιστορία της Κρήτης, Γ΄τόμος

Α.Κρασανάκης, ρακή ή τσικουδιά ένα δίλλημα

Α.Φώσκολος, Ο Φορτουνάτος

Άλλες πηγές του διαδικτύου

Ο Χαράλαμπος Αγγελάκης, είναι οικονομολόγος, εκπαιδευτικός και Μεταπτυχιακός Ιστορικός Ερευνητής.