Πέρα από τον τοτεμισμό: Η νηστεία ως δομικό φαινόμενο

Εξετάζοντας το φαινόμενο της νηστείας υπό το πρίσμα της δομικής ανθρωπολογίας του Claude Lévi-Strauss, αποκαλύπτεται μια γόνιμη ένταση ανάμεσα στη βιολογική ανάγκη και τη συμβολική οργάνωση της κοινωνικής ζωής. Αν και ο Lévi-Strauss δεν αφιέρωσε ένα συστηματικό έργο αποκλειστικά στη νηστεία, τα θεωρητικά του εργαλεία —ιδίως όπως διατυπώνονται στο Le Totémisme aujourd’hui και αναπτύσσονται περαιτέρω στο μνημειώδες έργο του Mythologiques, του οποίου μέρος αποτελεί το Le Cru et le Cuit —  [Μυθολογικά (πρώτος τόμος), Το ωμό και το μαγειρεμένο, Εκδόσεις Αρσενίδης, 2001] επιτρέπουν μια βαθιά ανάλυση της νηστείας ως δομικού φαινομένου.

Το ερώτημα δεν είναι αν η νηστεία αποτελεί μορφή τοτεμισμού· με την αυστηρή έννοια που ο ίδιος αποδίδει στον όρο, δεν αποτελεί. Το ουσιώδες είναι ότι μπορεί να αναλυθεί ως σύστημα διαφορών, ως μηχανισμός μετασχηματισμού της σχέσης φύσης και πολιτισμού, και ενδεχομένως ως «αντι-θυσιαστική» πρακτική που αναστέλλει προσωρινά τη λογική της πολιτισμικής μετατροπής.

Ο Lévi-Strauss αποδόμησε την ιδέα του τοτεμισμού ως ενιαίου και πρωτογενούς θρησκευτικού φαινομένου. Υποστήριξε ότι ο αποκαλούμενος «τοτεμισμός» δεν είναι παρά ένας τρόπος με τον οποίο οι κοινωνίες χρησιμοποιούν τις διαφορές του φυσικού κόσμου —κυρίως τα ζωικά και φυτικά είδη— για να οργανώσουν και να σκεφτούν τις δικές τους κοινωνικές διαφορές. Το περίφημο αξίωμά του ότι «τα ζώα είναι καλά για να τα σκέφτεσαι» σημαίνει ακριβώς ότι η φύση λειτουργεί ως συμβολικό απόθεμα ταξινομητικών αντιστοιχιών. Στο πλαίσιο αυτό, η διατροφική απαγόρευση δεν είναι καθεαυτή τοτεμισμός. Γίνεται τέτοια μόνο όταν εντάσσεται σε ένα σύστημα αντιστοίχισης μεταξύ φυσικών ειδών και κοινωνικών ομάδων, όταν δηλαδή το ζώο-τοτέμ λειτουργεί ως σημείο που οργανώνει τη συλλογική ταυτότητα και τη διαφορά.

Η νηστεία, αντιθέτως, δεν προϋποθέτει αναγκαστικά μια τέτοια αντιστοίχιση. Δεν συγκροτείται γύρω από τη μόνιμη ταύτιση μιας ομάδας με ένα φυσικό είδος, αλλά γύρω από μια χρονική αναστολή της κατανάλωσης. Ωστόσο, εάν μετατοπίσουμε το ενδιαφέρον μας από το περιεχόμενο της απαγόρευσης στη μορφή της, διαπιστώνουμε ότι η νηστεία συγκροτεί ένα εξίσου αυστηρό σύστημα διαφορών. Η τροφή παύει να είναι απλώς βιολογική ύλη και μετατρέπεται σε σημείο μέσα σε ένα πλέγμα αντιθέσεων: επιτρεπτό και απαγορευμένο, καθαρό και ακάθαρτο, ζωικό και φυτικό, λιτό και πλούσιο, καθημερινό και εορταστικό. Η δομική ανάλυση δεν ενδιαφέρεται για το αν η νηστεία είναι «υγιεινή» ή «ασκητική»· ενδιαφέρεται για τον τρόπο με τον οποίο παράγει νόημα μέσω διαφορών.

Στο έργο του για το ωμό και το μαγειρεμένο, ο Lévi-Strauss ανέδειξε το μαγείρεμα ως κατεξοχήν πράξη πολιτισμικής μετατροπής: η φύση (ωμό) μετασχηματίζεται μέσω της τεχνικής σε πολιτισμό (μαγειρεμένο). Η φωτιά, ως μεσολαβητής, σηματοδοτεί τη μετάβαση από το φυσικό στο κοινωνικά οργανωμένο. Εάν η μαγειρική είναι η κατεξοχήν επιβεβαίωση της πολιτισμικής κυριαρχίας επί της φύσης, τότε η νηστεία μπορεί να ιδωθεί ως προσωρινή αναστολή αυτής της κυριαρχίας. Δεν πρόκειται για επιστροφή στην άγρια κατάσταση, αλλά για μια ελεγχόμενη παύση της κανονικής ροής μετασχηματισμών. Το κοινωνικό σώμα αποφασίζει, για ένα ορισμένο διάστημα, να περιορίσει ή να τροποποιήσει τη συνήθη διαδικασία πολιτισμικής επεξεργασίας της τροφής.

Στην περίπτωση της ορθόδοξης χριστιανικής νηστείας, η ανάλυση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη. Η αποχή δεν είναι απόλυτη· δεν συνίσταται σε πλήρη παύση της τροφής, αλλά σε αποκλεισμό συγκεκριμένων κατηγοριών, κυρίως ζωικών προϊόντων. Το κρέας, τα γαλακτοκομικά και συχνά το λάδι αποκλείονται, ενώ επιτρέπονται φυτικές τροφές και θαλασσινά σε ορισμένες περιόδους. Η διάκριση δεν είναι απλώς διατροφική· είναι βαθιά συμβολική. Το ζωικό λίπος, η αιματηρή σάρκα, η πυκνή και «θερμή» τροφή συνδέονται με την πληρότητα, τη γιορτή, την υλικότητα του σώματος. Η φυτική τροφή, αντιθέτως, εμφανίζεται ως ελαφρύτερη, ψυχρότερη, πιο «φυσική». Από δομική άποψη, η νηστεία μετατοπίζει το σύστημα από την πόλωση πολιτισμένο/εορταστικό προς μια πόλωση λιτό/φυσικό.

Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι η ορθόδοξη νηστεία λειτουργεί ως μορφή «αντι-θυσίας». Η θυσία, σε πολλές κοινωνίες, συνεπάγεται τη θανάτωση και κατανάλωση ζώου ως μέσο επικοινωνίας με το ιερό. Η πράξη αυτή επιβεβαιώνει τη διαμεσολάβηση του ανθρώπου μεταξύ φύσης και θεότητας μέσω της μετατροπής της ζωικής ζωής σε κοινωνικά κατανεμημένη τροφή. Η νηστεία, αντιστρόφως, δεν προσφέρει· αφαιρεί. Δεν επιτείνει την κατανάλωση του ζωικού, αλλά την αναστέλλει. Εάν η θυσία κορυφώνει τη λογική της πολιτισμικής επεξεργασίας της φύσης, η νηστεία φαίνεται να την παγώνει. Πρόκειται για μια τελετουργική άρνηση της πλήρους άσκησης της εξουσίας επί του ζωικού κόσμου.

Αυτή η άρνηση δεν είναι απλώς ηθική ή ασκητική· είναι δομική. Μέσω της περιοδικής αποχής, η κοινότητα επαναχαράσσει τα όρια ανάμεσα στο επιτρεπτό και στο απαγορευμένο, υπενθυμίζοντας ότι η καθημερινή κατανάλωση δεν είναι αυτονόητη αλλά κοινωνικά ρυθμισμένη. Η νηστεία λειτουργεί ως μετα-σχόλιο πάνω στο ίδιο το διατροφικό σύστημα. Όπως στον τοτεμισμό οι φυσικές διαφορές καθρεφτίζουν τις κοινωνικές, έτσι και εδώ η προσωρινή διαφοροποίηση του φαγητού καθρεφτίζει μια διαφοροποίηση του χρόνου: ιερός χρόνος και κοσμικός χρόνος, περίοδος εγκράτειας και περίοδος κατάλυσης.

Επιπλέον, η νηστεία μπορεί να ιδωθεί ως τελετουργική αναδιάταξη της σχέσης σώματος και κοινωνίας. Το σώμα, το οποίο στην καθημερινότητα ενσωματώνει αδιάκοπα την πολιτισμική επεξεργασία της φύσης μέσω της τροφής, τίθεται σε καθεστώς περιορισμού. Η βιολογική ανάγκη δεν αναιρείται, αλλά υποτάσσεται σε ένα συμβολικό σχήμα. Με τον τρόπο αυτό, η κοινωνία επιδεικνύει ότι η φύση του ανθρώπου δεν είναι άμεση, αλλά πάντοτε διαμεσολαβημένη. Η νηστεία καθιστά ορατή αυτή τη διαμεσολάβηση ακριβώς μέσω της μερικής της αναστολής.

Από τη σκοπιά της δομικής σκέψης, η περιοδικότητα της νηστείας έχει καίρια σημασία. Δεν πρόκειται για μόνιμη απαγόρευση, όπως σε ορισμένα διατροφικά ταμπού, αλλά για κυκλική εναλλαγή. Η εναλλαγή αυτή συγκροτεί ένα δυαδικό σύστημα που οργανώνει τον ετήσιο χρόνο: νηστεία και κατάλυση, πένθος και χαρά, προετοιμασία και εορτή. Η τροφή γίνεται ο κατεξοχήν δείκτης αυτής της μετάβασης. Όταν το σύστημα επανέρχεται στην «κανονικότητα» της κρεοφαγίας, η κατανάλωση αποκτά ενισχυμένο νόημα, ακριβώς επειδή έχει προηγηθεί η στέρηση.

Έτσι, η νηστεία δεν αποτελεί τοτεμισμό με τη στενή ανθρωπολογική έννοια. Δηλαδή, δεν πρόκειται για ένα σύστημα στο οποίο μια οργανωμένη κοινωνία ταυτίζεται συμβολικά με ένα «τοτέμ» για να καθορίσει την ενότητα ή τη σχέση της με αυτό. Ωστόσο, η νηστεία αποτελεί ένα εξαιρετικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο οι κοινωνίες οργανώνουν, κατηγοριοποιούν και νοηματοδοτούν τον κόσμο μέσα από την τροφή, αποδίδοντας σε ορισμένα τρόφιμα συμβολικές, ηθικές ή θρησκευτικές σημασίες.

Τελικά, εάν η μαγειρική είναι η κατεξοχήν πράξη πολιτισμικής μετατροπής της φύσης, η νηστεία μπορεί να ιδωθεί ως ελεγχόμενη ρωγμή μέσα σε αυτή τη διαδικασία. Δεν αναιρεί τον πολιτισμό· τον αναστοχάζεται. Δεν επιστρέφει στη φύση· αναδεικνύει τη συμβολική δύναμη της αποχής. Με όρους δομικούς, η νηστεία αποκαλύπτει ότι η τροφή δεν είναι ποτέ απλώς ύλη, αλλά πάντοτε σχέση — σχέση ανάμεσα σε κατηγορίες, χρόνους, σώματα και συλλογικές σημασίες. Και ακριβώς σε αυτή τη σχέση καθίσταται δυνατή η βαθύτερη κατανόηση της ως τελετουργικής πρακτικής που, χωρίς να είναι τοτεμική, συμμετέχει στην ίδια λογική της ανθρώπινης σκέψης: τη λογική των διαφορών.