Περιηγητές στην Κρήτη, 15ος-20οςαιωνας

Από τα αρχαία χρόνια, ο θεσμός των περιηγητών ήταν διαδεδομένος και στενά συνυφασμένος με τις επιστήμες, τις τέχνες και την φιλοσοφία. Ένας άνθρωπος δεν θεωρούνταν ολοκληρωμένος εάν, δεν είχε πραγματοποιήσει κάποια μακρινά ταξίδια στην ζωή του και δεν είχε γνωρίσει διαφορετικούς τόπους και πολιτισμούς.

Πολλοί γνωστοί ή λιγότερο γνωστοί σε εμάς σήμερα σπουδαίοι άνθρωποι του πνεύματος ασχολήθηκαν με την περιήγηση και κατέγραψαν είτε ρεαλιστικά, είτε μέσα από μυθολογικές αναπλάσεις την γνωριμία τους με διαφορετικούς πληθυσμούς ή περιοχές.

 Ο Όμηρος για παράδειγμα ήταν αναμφισβήτητα ένας από τους πρώτους περιηγητές του αρχαίου κόσμου και μέσα από τα έργα του μας δίνει σημαντικά στοιχεία για περιοχές και κοινωνίες της περιόδου είτε με πραγματικό είτε με μυθολογικό τρόπο. Ο Παυσανίας, ο οποίος έγραψε το Ελλάδος Περιήγησις εκτενές έργο περιήγησης στην Ελλάδα του ρωμαϊκού κόσμου, ο Στράβωνας με τα Ιστορικά Υπομνήματα, τα Γεωγραφικά και άλλα έργα, τα οποία περιλαμβάνουν τα ταξίδια του στον τότε γνωστό κόσμο (64 Πχ-24μΧ), ο Πλήνιος ο Πρεσβύτερος (79π.Χ) Ρωμαίος συγγραφέας και  φυσιοδίφης ο οποίος στην Φυσική Ιστορία δίνει πλήθος πληροφοριών για την γεωγραφία, την βοτανολογία, την φαρμακολογία, και όλες τις θετικές επιστήμες της εποχής,  ο Πολέμων ο Αθηναίος (220 π.Χ-160π.Χ) που δυστυχώς τα έργα του σχεδόν στο σύνολο τους έχουν χαθεί αλλά αποτελεί πηγή για τους μεταγενέστερους συγγραφείς ή ο Μεγασθένης ο Ίων (350-290π.Χ), ο οποίος αποτελούσε πρεσβευτή του Σέλευκος του Ά του Νικάτορος στην Ινδία και έγραψε  τα Ινδικά, που αποτελούν την πρώτη ιστορική πηγή για την Ινδία και δικαίως θεωρείται ο πατέρας της Ινδικής ιστορίας και πάρα πολλοί άλλοι λιγότερο ή περισσότερο σημαντικοί συγγραφείς.

Στην συνέχεια κατά τα βυζαντινά χρόνια, οι περιηγητικές περιγραφές, ατονούν με τις αφηγήσεις να μην έχουν τόση ένταση, αξιοπιστία και χάρη, ενώ τα περισσότερα κείμενα από περιηγήσεις καταγράφηκαν μετά την πρώτη άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους και την έλευση των Βενετών και των άλλων ευρωπαίων εποίκων στην Ελλάδα. Δύο από τους πιο γνωστούς περιηγητές που έφτασαν στην Ελλάδα πριν την άλωση από τους Οθωμανούς, ήταν ο Ισπανός, Ruy Gonzale de Clavijo, το 1403 και ο Καλαβρός Κυριάκος ο Αγκωνίτης το 1436 ενώ ο πιο γνωστός ερευνητής της περιόδου ήταν ο Χριστόφορος Μπουοντελμοντι (Christoforo Buondelmonti 1386-1430), καλόγερος από την Φλωρεντία ο οποίος σπούδασε κλασσική φιλολογία και γεωγραφία και ταξίδεψε στην Ρόδο, Κρήτη, Κύπρο και Κωνσταντινούπολη, ενώ συνέταξε για λογαριασμό των Ενετών διάφορες περιγραφές για τις ενετικές αποικίες στο Αιγαίο καθώς και διάφορους γεωγραφικούς χάρτες και απεικονίσεις για τις διάφορες περιοχές που επισκέπτονταν.

Στην Κρήτη την ίδια περίοδο, λόγω της έλευσης των Ενετών, ανθίζει το διεθνές εμπόριο άρα και τα ταξίδια εμπορευμάτων και ανθρώπων, γεγονός που φέρνει πολλούς ξένους επισκέπτες, στο νησί οι οποίοι καταγράφουν, την γεωγραφία μέσα από χαρακτικούς χάρτες και γκραβούρες της εποχής, τα ήθη και τα έθιμα των κατοίκων στις πόλεις και τις υπαίθρους μέσα από κείμενα τα οποία εκδίδουν στην συνέχεια στην Ευρώπη και άλλα ιστορικά στοιχεία. Οι άνθρωποι αυτοί, προέρχονταν από διάφορες κατηγορίες επισκεπτών, από εμπόρους, έως προσκυνητές που όδευαν προς τους Αγίους Τόπους, καλλιτέχνες, επιστήμονες, αρχαιολόγους, αλλά και τυχοδιώκτες οι οποίοι συχνά έψαχναν για μυστικούς θησαυρούς, παραμελημένα κειμήλια ή προσέφεραν εκδουλεύσεις στους εκάστοτε ηγεμόνες ώστε να αποκτήσουν μια προοπτική εγκατάστασης και ανέλιξης στον τόπο προορισμού τους. Η ανακάλυψη της τυπογραφίας τον 15ο αιώνα έδωσε πολύ μεγάλη ώθηση στην τύπωση και έκδοση περιηγητικών συγγραμμάτων το οποίο αποτελούσε για τον εκάστοτε ταξιδιώτη, την κορωνίδα των προσπαθειών και των ταξιδιών του.

Παραδείγματα ξένων περιηγητών στην Κρήτη, τον 15ο και 16ο αιώνα έχουμε αρκετά, όπως ο Γάλλος γιατρός, Pierre Belon το 1553, ο οποίοι καταγράφουν τα επαγγέλματα, τα ήθη τα έθιμα και τα χαρακτηριστικά των Κρητικών εκείνη την εποχή, αλλά και ιστορικά, κοινωνικά ιατρικά και άλλα ζητήματα. Επίσης ο Γάλλος προσκυνητής Jacque le Saige, που επισκέπτεται την Κρήτη το 1518, ένας Άγγλος πλοίαρχος Bondenham στο όνομα, το 1550, ο Άγγλος περιηγητής William Lithgow, το 1609 ή ο επίσης Άγγλος περιηγητής Sandys το 1610.

Ένας από τους πρωτοπόρους χαρτογράφους ήταν ο Γερμανός ευγενής Bernard von Breynbach (1454-1497), ο οποίος διακρίθηκε στα εκκλησιαστικά αξιώματα και κατά το ταξίδι του προς τους Αγίους τόπους, το 1483 πέρασε και από τον Χάνδακα, αποτυπώνοντας την πόλη σε ένα υπέροχο χαρακτικό. Επίσης ένας από τους γνωστότερους χαρτογράφους και περιηγητές, λίγο πριν την άλωση της Κρήτης από τους Οθωμανούς, ήταν ο  Ιταλός μηχανικός του στρατού και γεωγράφος, Fr.Basilicata ο οποίος χαρτογράφησε και αποτύπωσε με ζωντάνια και ζωηρότητα τις περιοχές που επισκέφτηκε στην Κρήτη, ως αξιωματικός της Ενετικής Δημοκρατίας.

Η Κρήτη το 1645 κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς (πτώση του Χάνδακα το 1669), και σε πρώτη φάση επικράτησε μούδιασμα όσον αφορά, στην επίσκεψη ξένων περιηγητών στην περιοχή. Ένας από τους λίγους περιηγητές της πρώτης περιόδου της Τουρκοκρατίας ήταν ο Γερμανός χαράκτης και ζωγράφος Jacob Von Sandrart  (1630-1708), ο οποίος αποτύπωσε χαρακτικά σημαντικές τοποθεσίες που αν και προσδιορίζουν έναν τόπο αποτελούν φανταστικούς χώρους.

Ένας πολύ γνωστός ερευνητής της ίδιας περιόδου ήταν ο Φλαμανδός γιατρός και λόγιος της εποχής Olfert Dapper (1636-1689), ο οποίος αν και δεν ταξίδεψε ποτέ, αφιερώθηκε σε γεωγραφικές σπουδές και μελέτες με συστηματικό τρόπο, καταγράφοντας σε όλο το έργο του τις αντίστοιχες πηγές που ξεκινούσανε από τους αρχαίους Έλληνες Συγγραφείς.

Όμως από τα μέσα του 18ου αιώνα, υπάρχει αλματώδης αύξηση των αφίξεων ξένων περιηγητών και ερευνητών στην Κρήτη, περίοδο για την οποία έχουμε και τα περισσότερα γραπτά τεκμήρια για την ζωή, τις οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, τα ήθη και τα έθιμα των υπόδουλων Κρητών καθώς και των κατακτητών Οθωμανών. Πιο γνωστοί της περιόδου αυτής ήταν ο πρωτοπόρος J.Pitton de Tournefort, Γάλλος βοτανολόγος ο οποίος μέσα από την επίσκεψη του στην Κρήτη το 1700 κατέγραψε με ακρίβεια πολλές πληροφορίες για την βοτανολογία και την ιατρική και το έργο του το οποίο εκδόθηκε μετά από το θάνατο του, (πέθανε το 1708 από ατύχημα), το 1717, αποτέλεσε το πληρέστερο εγχειρίδιο για όλους τους μετέπειτα περιηγητές και ερευνητές.

Στην συνέχεια τη σκυτάλη πήρε ο αυστριακής καταγωγής F.W.Sieber, ο πρώτος φυσιοδίφης που επισκέφθηκε την Κρήτη, το 1817, η οποία είναι ακόμα Οθωμανοκρατούμενη. Περιηγήθηκε το νησί και κατέγραψε το βοτανολογικό υλικό που ανακάλυψε, ενώ προσέφερε και ιατρικές υπηρεσίες στους κατοίκους. Το έργο του δημοσιεύτηκε στα Γερμανικά το 1823. Το 1833, έφτασε στην Κρήτη ο Άγγλος οικονομολόγος Robert Pashley,  ο οποίος μετά από 4 μήνες διαμονής στην Μεγαλόνησο, κατάφερε να ταυτίσει τις αρχαιολογικές τοποθεσίες του νησιού, εξέτασε νομίσματα που του έδιναν ενώ μετέγραψε όλες τι επιγραφές που βρήκε και αγόρασε σημαντικό μέρος αρχαιοτήτων. Στο έργο του κάνει εκτενείς αναφορές στην κατάσταση της Κρήτης ενώ παραθέτει και αποσπάσματα από ενετικά χειρόγραφα που βρίσκει. Το 1837 εξέδωσε το έργο του ενώ πολύ πλούσιο υλικό της βιβλιοθήκης του και όλα του τα χειρόγραφα κάηκαν το 1838.

Μετά τον Pashley, σημαντικός αριθμός ξένων περιηγητών έφτασαν στην Κρήτη, όπως ο Lear το 1864, η Γερμανίδα συγγραφέας Marie Epserance von Schwartz ( ή Ελπίς Μέλαινα όπως υπέγραφε), ο φημισμένος φωτογράφος F.F.Boissonas, μαζί με τον ελληνιστή D.Baud-Bovy το 1919 οι οποίοι αποτύπωσαν με τον φακό σημαντικά μνημεία και στοιχεία στην κατάσταση που ήταν την περίοδο αυτή το νησί ή ο φημισμένος αρχαιολόγος G. Gerola. Μεγάλος αριθμός ξένων επισκεπτών έχουν καταγράψει τις εντυπώσεις τους από την επίσκεψη τους το νησί την περίοδο αυτή καθώς βελτιωνόταν και οι συνθήκες και η επισκεψιμότητα του τόπου.

Το έργο που προσέφεραν όλοι αυτοί οι περιηγητές είναι ανεκτίμητο, καθώς καταγράφοντας στην χρονική περίοδο της επίσκεψης τους την κατάσταση, τα μνημεία και τα χαρακτηριστικά που συνάντησαν, το κατατάσσει σε πολύ σημαντικό ιστορικό τεκμήριο. Έχουν γίνει κατά καιρούς μελέτες για το έργο των περιηγητών διαχρονικά ενώ, πολύ σημαντικά στοιχεία έχουν παραθέσει σε έρευνες τους οι Κ.Σιμόπουλος, Χ.Χαραλαμπάκης καθώς και ο Γ.Π. Εκεκκάκις, όμως είναι σίγουρο ότι το αντικείμενο δεν έχει κορεστεί και αποτελεί ένα πολύ σημαντικό πεδίο έρευνας και συστηματικής μελέτης τα επόμενα χρόνια.

*Ο Χαράλαμπος Αγγελάκης είναι οικονομολόγος, εκπαιδευτικός, μεταπτυχιακός σπουδαστής στο ΠΜΣ Ιστορικής Έρευνας του Ιόνιου Πανεπιστημίου και εθελοντής συνεργάτης στο Ιστορικό Αρχείου Προσφυγικού Ελληνισμού.

πηγές:

Αρχείο ιδρύματος Αικ.Λασκαρίδη

https://rethymniates.blogspot.com/2017/01/blog-post_51.html

Κρητολογικά Μελετήματα, Χριστόφορος Χαραλαμπάκης

Ξένοι ταξιδιώτες στην Ελλάδα, Κυριάκος Σιμόπουλος