Ο Χρόνης Μουστάκας στο newshub.gr: «Οδηγούμαι από ένα βαθύ ένστικτο που δεν είμαι σίγουρος ότι μπορώ να το ταυτοποιήσω»

Σίγουρα όσοι με «παρακολουθούν», θυμούνται σίγουρα πως κι άλλες φορές έχω γράψει ότι με την ιδιότητα του αρθρογράφου- δημοσιογράφου έχω καταφέρει να μιλώ με πολύ και πολλούς σημαντικούς ανθρώπους, οι οποίοι μάλιστα τις περισσότερες φορές μου προκαλούν άγχος αλλά και δέος, μιας και όχι είναι «ανώτεροι» μου πνευματικά και νοητικά, αλλά διότι όπως και να το κάνεις, νιώθεις ένα ευχάριστο κόμπο στο στομάχι, αφού μιλάς με εκείνον που σου δημιούργησε ένα ολόκληρο σύμπαν στο μυαλό σου, κάνοντας σε να ταυτιστείς και να θαυμάσεις ήρωες που ίσως αποτελέσουν κομμάτι του εαυτού σου… Ο λόγος για τον κ. Χρόνη Μουστάκα και το βιβλίο του «Οι Ιππότες του Ουρανού», βιβλίο που ήδη έχει παρουσιαστεί στις σελίδες του Newshub.gr και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Anubis! Καταιγιστικός ο λόγος του στο βιβλίο, οπότε τι άλλο να περίμενε κανείς και σε αυτήν την συνέντευξη!! Τα πολλά λόγια ισούνται με φτώχεια.. ο λόγος στον ίδιο!

Newshub: Πολλά συγχαρητήρια για το βιβλίο σας «Οι Ιππότες του Ουρανού»! Πραγματικά το διάβασα σχεδόν μονορούφι και θα το χαρακτήριζα τουλάχιστον ως συγκλονιστικό! Εννοείται ως η πρώτη μου ερώτηση είναι, για το ποια ήταν τα κίνητρα, ή τέλος πάντων το έναυσμα, ώστε να γράψετε ένα βιβλίο που να αφορά την συγκεκριμένη χρονική περίοδο;

- Οδηγούμαι από ένα βαθύ ένστικτο που δεν είμαι σίγουρος ότι μπορώ να το ταυτοποιήσω με ακρίβεια αλλά και από ένα πλήθος παραγόντων που με επηρεάζουν ως άνθρωπο. Η αλήθεια είναι ότι ήθελα να μιλήσω. Πολλοί άνθρωποι θέλουν να μιλήσουν αυτή τη δύσκολη εποχή. Οι καταστάσεις που ζούμε γεννούν  υπαρξιακά ερωτήματα που μας βασανίζουν κι απαιτούν απαντήσεις. Η οικονομική κρίση, η πανδημία, ο πόλεμος στην ευρωπαϊκή γειτονιά μας, η αναδυόμενη φτώχεια των πολλών έχει ξεσηκώσει  τις ανησυχίες μας κι έχει ενεργοποιήσει την φιλοσοφία και τη θεολογία του καθενός μας. Προσωπικά είμαι ένας αναχρονιστής! Αγαπώ τις παλιές ιστορίες,  αγαπώ ιδιαίτερα το δυτικό μεσαίωνα αλλά και το Βυζάντιο και συνήθως αυτές τις απαντήσεις τις αναζητώ εκεί, στο βαθύ παρελθόν.

 Τα τελευταία δέκα χρόνια έζησα και ζω ακόμη στις Βρυξέλλες. Από ένα παιχνίδι της μοίρας περνώ καθημερινά από μια πλατεία όπου βρίσκεται ένα γιγάντιο άγαλμα του έφιππου Γοδεφρείδου της Μπουγιόν, δούκα της Κάτω Λωρραίνης στον 11^ο αιώνα, εδάφη που ανήκουν σήμερα στο Βέλγιο. Ο γενναίος αυτός άνθρωπος υπήρξε εκ των ηγετών της Α’ Σταυροφορίας και πρώτος βασιλιάς του Βασιλείου της Ιερουσαλήμ. Ένα πρωινό στάθηκα επίμονα μπροστά του… Συστηθήκαμε κι ανοίξαμε ένα μακρύ διάλογο… Το ίδιο βράδυ άρχισα να μελετώ το βίο του.  Διαπίστωσα ότι αυτός ο άνθρωπος οδήγησε χιλιάδες άλλους μέσα από μια αβυσσαλέα πορεία που κράτησε τέσσερα χρόνια μπρος στα τείχη της Ιερουσαλήμ και την ελευθέρωσε από τους μουσουλμάνους… Βρήκα ότι αυτό το οδοιπορικό έκρυβε απαντήσεις σε ερωτήματα που μας αφορούν και  σήμερα και προσπάθησα να τα αποτυπώσω σε ένα μυθιστόρημα μεγάλης πνοής αναβιώνοντας με όσο είναι εφικτό μεγαλύτερη ακρίβεια τη ζωή εκείνων των ανθρώπων ιδωμένη από μέσα, σαν να ήμουν ένας από αυτούς…

Newshub: Οι τρεις κεντρικοί χαρακτήρες του μυθιστορήματος σας, είναι εξίσου δυναμικοί, φυσικά με τον τρόπο τους, αλλά ταυτόχρονα πολύ διαφορετικοί. Μιας και πάντα με έλκυε η Σκωτία και η παράδοση της ως χώρα, ποιες ήταν οι αιτίες τις επιλογής σας, ώστε οι δύο εκ των πρωταγωνιστών να κατάγονται από εκεί; Μιας και θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι θα ήταν ευκολότερο αν ήταν Γάλλοι ή Ιταλοί..!

- Οι πρωταγωνιστές είναι τρεις … Ένας Έλληνας βετεράνος δρουγγάριος του επαγγελματικού αυτοκρατορικού στρατού, ο Νικόλαος Λώτας, ένας πιστός ορθόδοξος… είναι ο νους. Ένας Σκωτσέζος νεαρός μοναχός και ικανός τοξότης, ο Αμβρόσιος,  πιστός καθολικός και χρονικογράφος της αποστολής… είναι η ψυχή. Κι ένας Σκωτσέζος μαχητής, ο Λάιαλ Λούκας, άθρησκος και σκληροτράχηλος… είναι το σώμα. Και οι τρεις μαζί είναι το όλον της ανθρώπινης φύσης και χωριστά οι διαφορετικές διαστάσεις της …

Γιατί διάλεξα δύο Σκωτσέζους αλλά και έναν Έλληνα; Για δύο λόγους …

Πρώτα γιατί σε αυτή την πρώτη παγκοσμιοποιημένη δράση της Ευρώπης όπου συνέπραξαν δεκάδες διαφορετικά έθνη οι Σκωτσέζοι, που σημειωτέον έχουν κάποιες ομοιότητες μ΄εμάς  τους Έλληνες στην ιδιοσυγκρασία, αποτελούν το ένα άκρο του τότε κόσμου και οι Έλληνες το άλλο άκρο ενός νήματος. Αν θελήσουμε με αυτό το νήμα να κάνουμε ένα κύκλο τα δυο άκρα ταυτίζονται… (σ.σ !!!).

Κι έπειτα γιατί είναι βέβαιο ότι σε προηγούμενη ζωή μου υπήρξα ένας χαιλάντερ Σκωτσέζος ο οποίος μάλιστα πήρε μέρος στην Α΄Σταυροφορία και μετά το πέρας της κούρνιασε στην Ελλάδα. Αυτό που δεν έχω διευκρινίσει είναι αν ήμουν ένας επώνυμος  σενιέρ ή ένας  λαϊκός ταπεινός σταυροφόρος. Επίσης με απασχολεί αν πέθανα ή αν έκτοτε συνεχίζω να ζω … Αλλά ούτε εγώ ο σημερινός ήμουν εκεί ούτε κι εσείς να το πιστέψετε. Όπως θέλετε…

Newshub: Πόσο πιστεύετε ότι η πρώτη Σταυροφορία, υπήρξε καταλυτική για την μετέπειτα εξέλιξη της ανθρώπινης ιστορίας;

- Οι σταυροφορίες, ιδιαίτερα η  Α΄, ήταν μια σύμπραξη  δυνάμεων  με στόχο την απελευθέρωση των Αγίων Τόπων. Το μεγάλο ιστορικό γεγονός ανέδειξε  την αμφίδρομη  και πολυδιάστατη  σχέση της  Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, του επονομασθέντος Βυζαντίου και των Βασιλείων  -  Ηγεμονιών της Δύσης. Πρόκειται για μια πρώτη πρώιμη «παγκοσμιοποιημένη» δράση. Η τεράστια μετακίνηση στρατών και πληθυσμών προς την Ανατολή  σήμαναν τη χαραυγή ενός νέου κόσμου και μιας νέας εποχής κατά την οποία αμέτρητοι άνθρωποι ήταν πρόθυμοι να πολεμήσουν για την πίστη τους αλλά και για δόξα, γη και πλούτη. Σαν θεμελιώδες ιστορικό γεγονός παραμένει πάντα επίκαιρο όπως επίκαιρα και ζωντανά παραμένουν τα κίνητρα  εκείνων των ανθρώπων στη ζωή  των σύγχρονων ανθρώπων… Παρά τους επίμονους αγώνες η Ιερουσαλήμ δεν έγινε ποτέ προνόμιο αποκλειστικό ούτε των Χριστιανών ούτε των Εβραίων ούτε και των Μουσουλμάνων… Είναι όλοι τους έκτοτε καταδικασμένοι σε μια συνύπαρξη που θα την θεωρούσα μεταφυσικής προέλευσης… Η Α’ Σταυροφορία έβαλε τον ορισμό των επιδιώξεων της ανθρωπότητας που συνεχίζονται  μέχρι και σήμερα.  Για να προσδιορίσω αυτόν τον ορισμό αναζήτησα επίμονα την απάντηση σε ένα από τα κυρίαρχα ερωτήματα που αναδύονται από την περιπέτεια των Σταυροφοριών. Τι ήταν εκείνο που κατάφερε να ωθήσει ανθρώπους δεκάδων διαφορετικών εθνών, μια πραγματική Βαβέλ από τα πέρατα της Ευρώπης  σε αυτό το μεγάλο οδοιπορικό από το οποίο επέζησε στο τέλος ο ένας στους δέκα;  Η πίστη; Ο τυχοδιωκτισμός; Ο ηρωισμός; Η προσδοκία; Η απελπισία; Το καθήκον; Ένα σχέδιο καλά προετοιμασμένο από τις συνθήκες της εποχής και τους ανθρώπους που όριζαν τις τύχες των λαών; Ή μήπως ένα θαύμα; Εκείνοι τόλμησαν την έξοδο προς το Βασίλειο των Ουρανών… Εμείς σήμερα τι θα μπορούσαμε να πράξουμε;

Newshub: Γνωρίζω ότι οι πηγές σας πέρα από αξιόπιστες ήταν και πάρα πολλές! Με βάση τις έρευνες σας, ποια η γνώμη σας, για την έναρξη των Σταυροφοριών; Θεωρείτε πως έγιναν ως πρόσχημα για την κατάκτηση εδαφών εκ μέρους της δυτικής εκκλησίας; Άραγε υπήρξαν και ιδεολόγοι ανάμεσα σε όλο αυτό το πλήθος;

- Η Α΄Σταυροφορία είχε όλα τα κίνητρα που μπορεί να δημιουργήσει η ανθρώπινη φύση και τότε αλλά και σήμερα… Υπήρχαν άνθρωποι που πίστευαν ότι η Ιερουσαλήμ είναι ο επίγειος Παράδεισος που θα τους εξασφάλιζε άφεση αμαρτιών και αιώνια ευδαιμονία, υπήρχαν εκείνοι που πήγαν να κερδίσουν γη, δύναμη και πλούτο και ήταν έτοιμοι να πράξουν οτιδήποτε για να το πετύχουν, υπήρχαν οι απελπισμένοι που δεν είχαν τίποτα καλύτερο να κάνουν από το να εγκαταλείψουν τη μιζέρια τη μεσαιωνικής δύσης του 11^ου αιώνα που μαστιζόταν από πανδημίες, φτώχεια, δεισιδαιμονίες και διαρκείς πολέμους, υπήρχαν οι καιροσκόποι που ήταν τσαρλατάνοι, απατεώνες κάθε είδους, κλέφτες, πόρνες κλπ  Αλλά υπήρχαν κι απλοί  άγιοι άνθρωποι που ένιωθαν αφόρητα με την ιδέα ότι οι Άγιοι Τόποι όπου γεννήθηκε και δίδαξε ο Χριστός ήταν στα χέρια των «άπιστων» …  Υπήρχαν όλα… Κι αν θεωρείτε ότι όλα αυτά έχουν ομοιότητες με το σήμερα είναι γιατί πράγματι έχουν… Αυτό που θα πρέπει ωστόσο να τονίσουμε είναι ότι η Α΄ Σταυροφορία πέτυχε το στόχο της άσχετα με το τι ακολούθησε στις επόμενες  … Δηλαδή, ελευθέρωσε τους Άγιους Τόπους και παρέδωσε τα εδάφη της Μ. Ασίας που ελευθέρωσε στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία  όπως είχαν δεσμευθεί οι ηγέτες της στον αυτοκράτορα Αλέξιο Α’ Κομνηνό.

Newshub: Σταμάτησαν κάποτε οι «Σταυροφορίες» ή πιστεύετε πως ότι συνέβη 1000 χρόνια πριν, συνεχίζεται και στις μέρες μας σαφώς με έναν διαφορετικό τρόπο;

- Οι «σταυροφορίες» δε θα σταματήσουν ποτέ στην ανθρωπότητα γιατί είναι πάντα η μεγάλη πρόφαση για να εκπληρωθούν ανομολόγητες επιδιώξεις. Πάντα θα ξεκινούν μέσα από τα συμφέροντα, πάντα θα φέρουν ένα χιτώνα με σύμβολα που μπορούν να παραπλανήσουν, πάντα θα προκαλούν δυστυχία στους πολλούς και πάντα θα στηρίζονται στην επιμελημένη  παραγωγή fake news… Ίσως κάποιοι να συνεχίσουν να επικαλούνται την πίστη τους… Δείτε για παράδειγμα την προσπάθεια να εγκατασταθεί δια της βίας το παγκόσμιο ισλαμικό κράτος το αποκαλούμενο  χαλιφάτο του ISIS … Φοβάμαι ωστόσο ότι  «σταυροφορίες» των Δυτικών  υπηρετούν ολοένα και περισσότερο τους σύγχρονους θεούς του χρήματος, της εξουσίας και της δύναμης… Αυτό δε γνωρίζω που μπορεί να μας οδηγήσει. Προσωπικά είμαι από εκείνους που πιστεύουν ότι αν θέλουμε να μαντέψουμε το μέλλον δεν έχουμε παρά να ενδυθούμε τα ιμάτια του παρελθόντος μας και να ανατρέξουμε σε αυτό… Οι Ιππότες του Ουρανού δεν είναι μόνο ένα ιστορικό μεσαιωνικό μυθιστόρημα, είναι και μια αλληγορία που επιχειρεί να στρέψει τη ματιά μας στο μέλλον.

Newshub: Θα υπάρξει άραγε μια συνέχεια σε ένα νέο βιβλίο σας κάποια στιγμή στο μέλλον; Ίσως γιατί όχι, μια ιστορία από την πλευρά των «άπιστων» μουσουλμάνων!

- Είναι πολύ ενδιαφέρουσα ως ιδέα… Οι άπιστοι είναι πιστοί από την πλευρά τους και τότε οι άπιστοι είμαστε εμείς. Το βέβαιο είναι ότι όποιος πιστεύει στο Θεό μπορεί να καταλάβει ότι υπάρχουν θεϊκά αποτυπώματα που ταιριάζουν στις ζωές όλων των ανθρώπων ανεξάρτητα τη θρησκεία τους, την πίστη τους ή την απιστία τους. Ίσως η μοίρα … η ιστορία… ο Θεός … δεν επέβαλλαν τυχαία την αναγκαστική συνύπαρξη των μεγάλων θρησκειών στην Ιερουσαλήμ… 

Newshub: Η μεσαιωνική ιστορία και συνάμα η χιλιόχρονη Βυζαντινή, αν και με άπειρα ιστορικά στοιχεία από πάρα πολλές πηγές, πέρα από το ότι υπάρχει μια περίεργη συσκότιση θα λέγαμε στην εποχή, μάλιστα τις τελευταίες δεκαετίες έχει δεχθεί διάφορες αρνητικές κριτικές, όπως ότι δεν υπήρξε Ελληνική ή τουλάχιστον αμιγώς, με ότι πολιτισμικές προεκτάσεις μπορεί να έχει ένας τέτοιος ισχυρισμός, πως υπήρξε ο καταστροφέας του αρχαίο-ελληνικού κόσμου κ.α. Θα ήθελα την γνώμη σας επ’ αυτού!

- Μεγάλο κεφάλαιο… Καταρχάς για τη λέξη συσκότιση… Υπάρχει στα σίγουρα συσκότιση της μεσαιωνικής τοπικής ιστορίας του ελλαδικού χώρου για λόγους προφανείς. Ως αναδυόμενο κράτος έπρεπε να την υποτάξουμε σε κάτι μεγαλύτερο για μεγαλοϊδεατικούς σκοπούς.  Επιθυμούσαμε να είμαστε αποκλειστικοί κληρονόμοι μιας μεγάλης αυτοκρατορίας γι΄αυτό ταυτίσαμε την εθνική μας ιστορία με το Βυζάντιο για να διεκδικήσουμε όσο γίνεται περισσότερα και είναι απόλυτα δικαιολογημένο αυτό. Άλλωστε αντίστοιχα έχουν δράσει όλα τα κράτη… Για το ίδιο το Βυζάντιο δεν υπάρχει συσκότιση … Υπάρχουν αμέτρητες πηγές ελληνικές και κυρίως διεθνείς από τις οποίες όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να μάθει  σχεδόν τα πάντα. Μέρος αυτών των πηγών χρησιμοποίησα στην τριετή μου έρευνα και δείγμα τους παρουσιάζω με μια βιβλιογραφία περίπου 80 βιβλίων στο τέλος του βιβλίου. Για το δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας θα μου επιτρέψετε να σας υπενθυμίσω ότι εμείς οι Έλληνες έχουμε τη συνήθεια να εκφραζόμαστε υπερβολικά σε όλα μας. Από υπερβολή μπορεί να χαρακτηρίζουμε την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία ελληνική, από υπερβολή και πάλι μπορεί να την χαρακτηρίζουμε ρωμαϊκή, λατινική  ή οτιδήποτε άλλο… Η αλήθεια είναι ότι δεν ορίζεται εύκολα το Βυζάντιο  απλά και μονοσήμαντα, γιατί μιλάμε για εκατοντάδες εθνικά φύλα που κατοίκησαν στα εδάφη του και για ένα αμάλγαμα γλωσσών, ηθών, εθίμων ακόμη και θρησκειών και για 1.100 χρόνια ιστορία… Κατά βάση δεν μπορούμε να το ορίσουμε από φυσική αδυναμία … Διότι ο βίος μας είναι πεπερασμένος και στη διάρκειά του είμαστε υποχρεωμένοι κάποια πράγματα να τα δεχόμαστε κάπως έτσι ή κάπως αλλιώς ανάλογα με το τι έχουμε διαβάσει ή ανάλογα με τις πεποιθήσεις ή τις ιδεοληψίες μας… Όμως το Βυζάντιο έζησε 1.100 χρόνια … Σκεφτείτε ότι η σύγχρονη  Ελλάδα υπάρχει ως κράτος 200 χρόνια… Πώς μπορούμε να συλλάβουμε μια τόσο μεγάλη ιστορία έντεκα αιώνων; Μπορούμε ωστόσο να περιγράψουμε κάποια χαρακτηριστικά της. Όπως για παράδειγμα ότι η ελληνική γλώσσα έγινε η επίσημη γλώσσα της αυτοκρατορίας … Όπως ότι η τρίτη πιο σημαντική πόλη της αυτοκρατορίας ήταν η Θεσσαλονίκη με δεύτερη την Αντιόχεια… Όπως ότι η ορθοδοξία που ταυτίστηκε με τους Έλληνες ήταν η επίσημη θρησκεία ή ότι οι τελευταίοι αυτοκράτορες ήταν Έλληνες. Από την άλλη μπορούμε να πούμε πολλά που δεν ήταν ελληνικά αν και ήταν βυζαντινά.  Συνεπώς πάντα πίστευα ότι ο χαρακτηρισμός του Βυζαντίου πρέπει να είναι περιγραφικός.  Όσο για το θέμα της καταστροφής του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού θα σας απαντήσω σιβυλλικά αλλά και με μεσαιωνική στωικότητα…  Όταν τελειώνει ένας πολιτισμός, δεν είναι πάντα γιατί κάποιος τον κατέστρεψε, αλλά γιατί οι μέρες του τελείωσαν… (σ.σ Ίσως η καλύτερη απάντηση που έχω ακούσει ποτέ!!!!). Αν σκεφτείτε κι ο τεράστιος πολιτισμός των αρχαίων Αιγυπτίων τελείωσε, και των Περσών και της Ρώμης κτλ… Με αυτό δε θέλω να πω ότι δεν έγιναν καταστροφές σε έργα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού στους έντεκα αιώνες της βυζαντινής ιστορίας. Φυσικά κι έγιναν καταστροφές. Από την άλλη κανείς δε γνωρίζει τι θα συνέβαινε χωρίς το Βυζάντιο, διότι δεν κατέστρεψε μόνο, αλλά διέσωσε και διέδωσε έργα του αρχαιοελληνικού πολιτισμού. Επιπλέον η Κωνσταντινούπολη θεωρείται και κατά τη γνώμη μου είναι, η πολύτιμη κοιτίδα του νέο-ελληνισμού.    

Newshub: Ποιο ήταν το feedback που έχει λάβει το βιβλίο σας μέχρι σήμερα; Ποια τα σχόλια των αναγνωστών σας;

- Θα ακουστεί ως περιαυτολογία αν αναφερθώ στα θετικά σχόλια και τις εξαιρετικές κριτικές που έχουν πάρει «Οι Ιππότες του Ουρανού»… Το βιβλίο πουλιέται σε όλη την Ελλάδα, σε όλα τα ενημερωμένα βιβλιοπωλεία. Βρίσκεται επίσης σε δεκάδες sites για ηλεκτρονικές παραγγελίες σε Ελλάδα κι εξωτερικό. Αντί να απαντήσω στην ερώτησή σας, για ν΄αποφύγουμε τη σκόπελο να μιλάω για τον εαυτό μου, θα πω μόνο ότι ο εκδοτικός μου οίκος Anubis με ενημέρωσε ότι κινείται  με επιτυχία πέρα από τις πιο αισιόδοξες προσδοκίες τους.  

Newshub: «Μεταξύ ουρανού και γης» μεταξύ Βελγίου και Ελλάδος! Ποια τα επόμενα σχέδια του Χρόνη Μουστάκα;

- Θα σας έλεγα μόνο ότι γράφω το νέο μου ιστορικό μυθιστόρημα στο οποίο κυρίαρχη θέση έχει το Βυζάντιο, ότι επιμελούμαι ένα σύγχρονο μυθιστόρημα το οποίο είχα τελειώσει παλιότερα και ότι συνεργάζομαι με το μεταφραστή ώστε «Οι Ιππότες του Ουρανού» να μεταφερθούν και στη γαλλική γλώσσα. Όμως η ερώτησή σας μοιάζει πιο μεγάλη οπότε θα σας πω επιπρόσθετα ότι προσπαθώ να καλλιεργήσω το νου μου, τις αισθήσεις μου, το σώμα μου, την αισθητική μου και την πίστη μου.  Μόνιμη επιδίωξή μου είναι να είμαι  έτοιμος ώστε να  αναγνωρίζω τους ιππότες του ουρανού που μας περιτριγυρίζουν εδώ χαμηλά ή εκεί  ψηλά… «Μεταξύ»  Ελλάδας και Βελγίου, όπως το είπατε … Η λέξη  «μεταξύ» δίνει μια κίνηση.

Newshub: Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για το χρόνο σας και για την τιμή να συνομιλήσω μαζί σας! «Κλείστε» αυτή την συνέντευξη όπως εσείς επιθυμείτε!

- Ευχαριστούμε θερμά για την ενδιαφέρουσα συνέντευξη κι εγώ και «Οι Ιππότες του Ουρανού»… Θα χαρώ πολύ που θα επισκεφτώ την Κρήτη για μια σειρά παρουσιάσεων… Και την πόλη σας αν έχω πρόσκληση… (σ.σ την έχετε, οπότε μένει να το κανονίσουμε!) Πέρασα δυο καλοκαίρια στην Κρήτη, πήγαμε παντού, την αγαπήσαμε  και είπαμε ότι κάποτε θα ζήσουμε εκεί. Σε αυτή τη ζωή ή σε κάποια επόμενη ή προηγούμενη… εννοώ πριν τη Σκωτία.