Η απίστευτη ιστορία της κρυφής λειτουργίας στην Αγιά Σοφιά το 1919 από έναν Κρητικό αρχιμανδρίτη

Ένα συγκλονιστικό ιστορικό γεγονός που εκτυλίχθηκε τα Θεοφάνεια του 1919 στην Κωνσταντινούπολη, με πρωταγωνιστές τον Κρητικό Αρχιμανδρίτη, Ελευθέριο Νουφράκη και 4 Έλληνες αξιωματικούς, οι οποίοι τέλεσαν Θεία Λειτουργία μέσα στην Αγιά Σοφιά, μπροστά σε εμβρόντητους Τούρκους και συγκινημένους Έλληνες, παρουσιάζει το protothema.gr.

Ήταν η πρώτη λειτουργία στην Αγιά Σοφιά, 466 χρόνια μετά την άλωση της Πόλης και η τελευταία, γνωστή τουλάχιστον, μέχρι σήμερα.

Πρωταγωνιστές της παράτολμης αυτής ενέργειας ήταν ο Κρητικός Αρχιμανδρίτης, που έφερε τον βαθμό του Ταγματάρχη, Ελευθέριος (κατά κόσμον Εμμανουήλ) Νουφράκης, γεννημένος το 1872 ή το 1874 στους Αλώνες Ρεθύμνου και 4 Έλληνες αξιωματικοί: ο Ταξίαρχος Αμβρόσιος Φραντζής ο νεότερος, εγγονός του αγωνιστή του 1821 και ιστορικού Αμβρόσιου Φραντζή, ο Ταγματάρχης Λιαρομάτης, ο Λοχαγός Σταματίου και ο Υπολοχαγός Νικολάου.

Πώς βρέθηκαν οι Έλληνες στρατιωτικοί στην Κωνσταντινούπολη;

Το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου σήμανε και το τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, που ανήκε στο στρατόπεδο των ηττημένων. Μία από τις συνέπειες της ήττας των Οθωμανών ήταν και η συμμαχική κατοχή της Κωνσταντινούπολης (13/10/1918-4/10/1923) μετά την υπογραφή της Ανακωχής του Μούδρου (18/31 Οκτωβρίου 1918). Η Κωνσταντινούπολη βρέθηκε υπό κατοχή βρετανικών, γαλλικών, ιταλικών και ελληνικών στρατευμάτων. Συνολικά, στην Πόλη αποβιβάστηκαν 27.419 Βρετανοί, 19.068 Γάλλοι, 3.992 Ιταλοί και 795 Έλληνες στρατιώτες.

Μετά τη νίκη τους στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Γάλλοι αποβιβάστηκαν στην Κωνσταντινούπολη στις 12 Νοεμβρίου 1918 και τα βρετανικά στρατεύματα την επομένη. Τα ιταλικά στρατεύματα αποβιβάστηκαν στον Γαλατά στις 7 Φεβρουαρίου 1919. Η συμμαχική στρατιωτική διοίκηση της Πόλης δημιουργήθηκε τον Δεκέμβριο του 1919.

Όπως είναι γνωστό, μετά από έκκληση του Γάλλου πρωθυπουργού Κλεμανσό, ο οποίος έδωσε κάποιες ασαφείς υποσχέσεις στον Έλληνα πρέσβη στο Παρίσι Άθω Ρωμάνο, για απόδοση της Θράκης στην Ελλάδα και γαλλική στήριξη στην Ελλάδα στην περίπτωση που τεθεί από τους Αμερικανούς και Βρετανούς θέμα Σμύρνης, η κυβέρνηση Βενιζέλου αποφάσισε να στείλει στρατεύματα στην Ουκρανία για να πολεμήσουν τους μπολσεβίκους. Οι Γάλλοι είχαν οικονομικά συμφέροντα στην περιοχή και ήταν αυτοί μόνο από τις Μεγάλες Δυνάμεις που έστειλαν ένα, πρόχειρα οργανωμένο, εκστρατευτικό σώμα στην Ουκρανία στα τέλη του 1918. Η χώρα μας έστειλε δύο Μεραρχίες και δύο Μοίρες Ορειβατικού Πυροβολικού (συνολικά, περίπου 23.550 άνδρες), που αναχώρησαν για την Ουκρανία στις αρχές του 1919. Όπως είναι γνωστό, η εκστρατεία αυτή απέτυχε παταγωδώς και οι μπολσεβίκοι ήταν οι πρώτοι που βοήθησαν τον Κεμάλ με χρήματα και όπλα. Άλλωστε, πρόσφατα το ομολόγησε περήφανα και ο μόνιμος Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας Σεργκέι Λαβρόφ, στενός συνεργάτης του Βλάντιμιρ Πούτιν. Ξεκινώντας από την Καβάλα, οι μονάδες του Ελληνικού Στρατού επιβιβάστηκαν στα γαλλικά μεταγωγικά «Tigre» και «Normandie» και με τη συνοδεία του θρυλικού θωρηκτού «Αβέρωφ» έφτασαν στις 5/18 Ιανουαρίου 1919 έξω από την Κωνσταντινούπολη.

Τα πληθυσμιακά δεδομένα της Κωνσταντινούπολης το 1919

Το θέμα της λειτουργίας στην Αγιά Σοφιά το 1919, δεν είμαστε οι πρώτοι που το αναδεικνύουμε. Ωστόσο υπάρχει μια σημαντική παράμετρος στο όλο ζήτημα που δεν έχει μελετηθεί σχεδόν καθόλου. Πόσος ήταν ο πληθυσμός της Κωνσταντινούπολης το 1919 και πόσοι Έλληνες ζούσαν τότε εκεί; Στην Πόλη ζούσαν τότε περίπου 1.200.000 άνθρωποι. Περίπου 600.000 από αυτούς ήταν Μουσουλμάνοι, Τούρκοι στη συντριπτική τους πλειοψηφία, 350.000-400.000 Έλληνες (μάλιστα και οι ίδιοι οι Τούρκοι παραδέχονται ότι οι Έλληνες ήταν 400.000, δείτε ενδεικτικά το άρθρο «Istanbul during the mütareke era, 1918-1923»), 120.000 Αρμένιοι, 15.000 Εβραίοι, ενώ υπήρχαν και κάτοικοι διαφόρων άλλων εθνικοτήτων. Πάντως, δεν υπάρχει απόλυτα ακριβής εκτίμηση για τον πληθυσμό της Πόλης τότε και οι διάφορες πηγές δίνουν διαφορετικά στοιχεία. Μάλιστα, κάποιες αναφέρουν ότι οι Μουσουλμάνοι ήταν λιγότεροι και αποτελούσαν το 38%-44% του πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης. Ήταν λίγες χιλιάδες περισσότεροι από τους Έλληνες δηλαδή, οι οποίοι είχαν τα ηνία της οικονομικής ζωής της Πόλης. Γι' αυτό έχει τεθεί και πολλές φορές και από διάφορους το ερώτημα, «γιατί ο Βενιζέλος δεν ζήτησε από τους Συμμάχους την Κωνσταντινούπολη, αλλά προτίμησε τη Σμύρνη;». Είναι ένα θέμα, το οποίο θα μας απασχολήσει, ελπίζουμε σύντομα.

Η Θεία Λειτουργία στην Αγιά Σοφιά (6/19 Ιανουαρίου 1919)

Όπως ήταν φυσικό ρίγη συγκίνησης διαπέρασαν όλους τους Έλληνες στρατιωτικούς που επέβαιναν στα πλοία, όταν αντίκρισαν την Κωνσταντινούπολη και την Αγιά Σοφιά. Τόσο κοντά, αλλά και τόσο μακριά... Σε ένα από τα γαλλικά πλοία είχαν επιβιβαστεί οι άνδρες της 2ας Μεραρχίας. Σ' αυτή ανήκε το 34ο Σύνταγμα Πεζικού, με Διοικητή τον Συνταγματάρχη Τσολακόπουλο. Στο Σύνταγμα αυτό υπηρετούσε ο Αρχιμανδρίτης Ελευθέριος Νουφράκης. Ο γενναίος Κρητικός φαίνεται ότι είχε καταστρώσει ένα παράτολμο σχέδιο: να λειτουργήσει μέσα στην Αγιά Σοφιά, 466 χρόνια μετά την άλωση της Πόλης. Σ' αυτό είχε μυήσει τον Ταξίαρχο Φραντζή, τον Ταγματάρχη Λιαρομάτη, τον Λοχαγό Σταματίου και τον Υπολοχαγό Νικολάου.

Όταν επιφανείς Ρωμιοί της Πόλης πλησίασαν με λέμβους τα πλοία όπου επέβαιναν οι Έλληνες, ζήτησαν από τον Τσολακόπουλο να δώσει άδεια στους άντρες του να επισκεφθούν την Κωνσταντινούπολη. Πραγματικά, αυτός έδωσε άδεια στους αξιωματικούς και όσους στρατιώτες είχαν συγγενείς στην Πόλη, να μεταβούν σ' αυτήν. Μάλιστα θα γινόταν επίσκεψη και στο Οικουμενικό Πατριαρχείο και τον τοποτηρητή του Οικουμενικού Θρόνου, Μητροπολίτη Προύσης Δωρόθεο.

Ο Νουφράκης, που είχε μαζί του όλα τα απαραίτητα για την τέλεση Θείας Λειτουργίας, και οι 4 αξιωματικοί κατευθύνθηκαν στην Αγία Σοφία. Ο Τούρκος φύλακας τους κοίταξε με εχθρικό βλέμμα, αλλά μια ματιά του Ταξίαρχου Φραντζή, τον έκανε να ξεχάσει οποιαδήποτε διάθεση για περαιτέρω αντίδραση. Ο Νουφράκης έθεσε το σχέδιό του σε εφαρμογή. Πήρε ένα τραπέζι που βρήκε στον ναό και τοποθέτησε πάνω του ένα αντιμήνσιο (πρόκειται για αγιασμένο ύφασμα, που φέρει πάνω του διάφορες παραστάσεις και τοποθετείται πάνω στην Αγία Τράπεζα για την τέλεση του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας ή την αντικαθιστά), φόρεσε τα πετραχήλια του και ξεκίνησε τη Θεία Λειτουργία. Βασικός ψάλτης ήταν ο Ταγματάρχης Λιαρομάτης.

Οι Έλληνες που ήταν μέσα στην Αγιά Σοφιά αιφνιδιάστηκαν, σύντομα όμως παρακολουθούσαν με κατάνυξη τη Θεία Λειτουργία μην πιστεύοντας αυτό που έβλεπαν. Ακριβώς το ίδιο συνέβαινε και με τους Τούρκους, που κατελήφθησαν εξ απήνης. Σύντομα, ενώ η Θεία Λειτουργία συνεχιζόταν, εμφανίστηκαν αρκετοί ένοπλοι Τούρκοι, κυρίως οπαδοί του Κεμάλ. Οι Έλληνες αξιωματικοί έβγαλαν τα πιστόλια τους και ετοιμάστηκαν να δώσουν μάχη με τους Τούρκους μέσα στην Αγιά Σοφιά. Έστω και επεισοδιακά, η Θεία Λειτουργία ολοκληρώθηκε. Όταν ο Νουφράκης και οι Έλληνες αξιωματικοί ξεκίνησαν να φύγουν, κάποιοι θερμόαιμοι Τούρκοι κινήθηκαν εναντίον τους. Ωστόσο, ένας Τούρκος αξιωματούχος τους σταμάτησε λέγοντάς τους «ντουρούν χέμεν», δηλαδή «αφήστε τους να περάσουν». Δεν ήθελε να πει κάτι τέτοιο ο Τούρκος και το βλέμμα του ήταν γεμάτο μίσος. Έπρεπε όμως να τους επιτρέψει να φύγουν, καθώς ουσιαστικά η Κωνσταντινούπολη τότε τελούσε υπό κατοχή. Αν πέντε Έλληνες αξιωματικοί σκοτώνονταν, οι Τούρκοι θα είχαν πολύ σοβαρά προβλήματα.

Δεν ξέχασε ο Τούρκος ότι στ' ανοιχτά της Πόλης βρίσκονταν δυο ετοιμοπόλεμες Ελληνικές Μεραρχίες κι ακόμη ότι ή Κωνσταντινούπολη βρισκόταν ουσιαστικά υπό την επικυριαρχία των νικητών του Α' Παγκοσμίου Πολέμου στους οποίους βέβαια δεν συμπεριλαμβάνονταν οι Τούρκοι. Στο άκουσμα αυτών των λόγων οι Τούρκοι υποχώρησαν. Ο Νουφράκης και οι άλλοι αξιωματικοί βγήκαν από την Αγιά Σοφιά κατευθυνόμενοι προς την προκυμαία, όπου τους περίμενε η βάρκα. Ένας μεγαλόσωμος Τούρκος τους ακολούθησε, σήκωσε ένα ραβδί και όρμησε για να χτυπήσει τον Νουφράκη. Ήξερε ότι ήταν ο εμπνευστής, αυτού του γεγονότος. Ο Νουφράκης έσκυψε για να προφυλαχθεί, αλλά ο Τούρκος κατάφερε και τον χτύπησε στον ώμο. Λύγισε το σώμα του Αρχιμανδρίτη από τον αβάσταχτο πόνο, όμως μάζεψε τις δυνάμεις του, ανασηκώθηκε και συνέχισε να προχωρά.

Στο μεταξύ ο Ταγματάρχης Λιαρομάτης και ο Λοχαγός Σταματίου αφόπλισαν τον Τούρκο, που ήταν έτοιμος να δώσει το πιο δυνατό, ίσως το τελειωτικό χτύπημα στον Νουφράκη. Όμως πλησίασαν στη βάρκα και μπήκαν όλοι μέσα. Ο Κοσμάς μάζεψε τα σχοινιά και άρχισε γρήγορα να κωπηλατεί. Σε λίγο οι πέντε βρέθηκαν πάνω στο ελληνικό πολεμικό πλοίο ασφαλείς και θριαμβευτές. Βέβαια ακολούθησε διπλωματικό επεισόδιο και ενημερώθηκε ο σουλτάνος που έκανε παράπονα στους Αγγλογάλλους. Οι «σύμμαχοι» διαμαρτυρήθηκαν έντονα στον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος αναγκάστηκε να επιπλήξει τον Λευτέρη Νουφράκη. Όμως κρυφά επικοινώνησε μαζί του και «τον επαίνεσε και συνεχάρη τον πατριώτη ιερέα, που έστω και για λίγη ώρα ζωντάνεψε μέσα στην Αγιά Σοφιά τα πιο ιερά όνειρα του Έθνους μας».

Λίγα λόγια για τον Ελευθέριο Νουφράκη

Ο Ελευθέριος Νουφράκης (κοσμικό όνομα Εμμανουήλ) γεννήθηκε το 1872 ή το 1874 στους Αλώνες Ρεθύμνου. Οι γονείς του κατάγονταν από ιστορικές οικογένειες. Τα πρώτα γράμματα τα έμαθε στο γειτονικό κεφαλοχώρι Ρούστικα. Από το 1890 ως το 1905 μετέβη στο Άγιο Όρος και διέμενε σε κάποια Μονή ή σκήτη, όπου έγινε δόκιμος μοναχός, ενώ φοίτησε και στην Αθωνιάδα Σχολή. Από το 1905 ως το 1907 φοίτησε στη Ριζάρειο Εκκλησιαστική Σχολή, διευθυντής της οποίας ήταν τότε ο Επίσκοπος Πενταπόλεως Νεκτάριος Κεφαλάς, ο Άγιος Νεκτάριος της Εκκλησίας στη συνέχεια. Το 1907, ο Νουφράκης γράφτηκε στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία αποφοίτησε το 1911. Ο ιεροδιάκονος Παΐσιος, όπως ονομαζόταν πλέον, διορίστηκε στη συνέχεια ως Ελληνοδιδάσκαλος σε σχολείο στο Αιτωλικό. Όταν ξέσπασε ο Α' Βαλκανικός Πόλεμος εγκατέλειψε το σχολείο και έσπευσε να πολεμήσει. Από τον Οκτώβριο του 1912 ως το τέλος της ζωής του είχε πάρει μέρος σε 27 μάχες. Το 1915-16 έγινε Αρχιμανδρίτης και έλαβε το όνομα Ελευθέριος. Επέστρεψε στο σχολείο στο Αιτωλικό.

Το 1917-18 πήρε μέρος στις μάχες στο μέτωπο της Μακεδονίας. Ακολούθως συμμετείχε στην εκστρατεία της Ουκρανίας, στη μικρασιατική εκστρατεία, όπου τραυματίστηκε σοβαρά στο πόδι, νοσηλεύτηκε και επέστρεψε στο μέτωπο! Μετά τη μικρασιατική καταστροφή εντάχθηκε στη Στρατιά Έβρου, η οποία τελικά δεν προχώρησε σε εισβολή στην Τουρκία. Επέστρεψε στην Αθήνα όπου μονιμοποιήθηκε ως στρατιωτικός ιερέας και ιεροκήρυκας. Δεν είχε σπίτι και του παραχωρήθηκε ένα οίκημα σε στρατόπεδο στους Αμπελόκηπους, όπου συνέχισε την ακραία ασκητική ζωή.

Το 1929 του χορηγήθηκε σύνταξη «ανωτέρου βαθμού». Το 1934 αποστρατεύθηκε με τον βαθμό του Αντισυνταγματάρχη. Το 1940, παρά την ηλικία του και τα προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε, ζήτησε να επανέλθει στο στράτευμα, κάτι που τελικά πέτυχε. Βρέθηκε πάλι στα βουνά της Βορείου Ηπείρου (όπου είχε πολεμήσει και το 1912-13) στην πρώτη γραμμή. Εμψύχωνε τους στρατιώτες, ενώ έλαβε μέρος και σε μάχες. Ο δριμύς χειμώνας 1940-41 όμως ήταν ολέθριος για την υγεία του. Υπέστη κρυοπαγήματα και μεταφέρθηκε στην Αθήνα, όπου πέθανε στις 5 Αυγούστου 1941. Τα οστά του επέστρεψαν στη γενέτειρά του. Δύο οδοί, μία στα Χανιά και μία στο Ρέθυμνο φέρουν το όνομά του. Η Ελληνική Πολιτεία, προφανώς δεν θεωρεί σημαντικά όσα έκανε για την πατρίδα και δεν τον έχει τιμήσει, έστω με μία προτομή...